Yazar: Uzm. Dr. Fatma Hançer Çelik Editör: Doç. Dr. Özcan Yavaşi
Yaşlanma; biyolojik değişikliklerin yanı sıra kronik hastalıklar, fonksiyon kaybı, yakınların kaybı, sosyal izolasyon, ekonomik güçlükler ve bağımsızlığın azalması gibi çok sayıda değişkenin bir araya geldiği karmaşık bir süreçtir. Ancak depresyon yaşlanmanın doğal bir sonucu değildir. Buna rağmen yaşlı hastalarda depresif belirtilerin fiziksel hastalıklara veya yaşlanmaya atfedilmesi, hastaların duygudurum yakınmalarından çok somatik yakınmalarla başvurması ve eşlik eden bilişsel bozukluklar nedeniyle depresyon sıklıkla tanınamamaktadır (1).
Sorunun önemi giderek artmaktadır. Global Burden of Disease 2021 verilerine dayanan bir modelleme çalışması, 60 yaş ve üzerindeki bireylerde majör depresif bozukluğun küresel yaşa standardize prevalansının 2050 yılında %4,53’e ulaşacağını öngörmektedir (%95 belirsizlik aralığı: %3,33–6,07) (2).
Acil servis açısından sorun daha da önemlidir. Yaşlı hasta çoğu zaman “depresyon” yakınmasıyla değil; halsizlik, iştahsızlık, uyuyamama, ağrı, baş dönmesi, unutkanlık, tekrarlayan somatik yakınmalar, ilaç kullanmama, yemek yememe veya fonksiyonel gerileme ile karşımıza çıkabilir. Bu nedenle acil hekimi için temel soru “Bu hastada depresyon var mı?” dan önce, “Bu başvurunun arkasında gözden kaçırdığım bir depresyon olabilir mi?” olmalıdır.
1. Yaşlı Hastada Depresyon Neden Gözden Kaçar?
Yaşlılarda depresyon genç erişkinlerden farklı bir klinik görünüm gösterebilir. Depresif duygudurum ve ilgi/zevk kaybı temel belirtiler olmaya devam etmekle birlikte ileri yaşta ajitasyon, hipokondriyak düşünceler, gastrointestinal ve diğer somatik yakınmalar daha belirgin olabilir. Ölüm düşünceleri ve karamsarlık da klinik tablonun önemli bileşenlerindendir (3).
Dolayısıyla hasta “kendimi depresif hissediyorum” demeyebilir. Ağrı, yorgunluk, uyku bozukluğu, gastrointestinal yakınmalar, iştahsızlık veya bilişsel yakınmalar ön planda olabilir. Daha eski geriatrik depresyon çalışmalarında da somatizasyon, uygunsuz fiziksel yakınmalar, kendine bakımın bırakılması, yememe-içmeme, iletişim güçlüğü ve psödodemans gibi atipik prezentasyonlar tanımlanmıştır (4).
Ayrıca ileri yaşta subsendromal veya minör depresif tablolar önemlidir. Hasta majör depresyon için tüm tanı kriterlerini karşılamasa bile depresif semptomlar yaşam kalitesini ve fonksiyonelliği belirgin şekilde bozabilir (5).
Bu nedenle acil serviste özellikle açıklanamayan veya tekrarlayan somatik yakınmaları, yeni fonksiyonel gerilemesi, iştahsızlığı, uyku bozukluğu, sosyal geri çekilmesi veya bilişsel yakınmaları olan yaşlı hastalarda depresyon aktif olarak sorgulanmalıdır.
2. Acil Serviste Hangi Hastada Depresyonu Özellikle Düşünmeliyiz?
Yaşlılık depresyonu tek bir nedene bağlı değildir. Psikososyal, biyolojik ve fiziksel faktörler çoğu zaman birlikte rol oynar. Eş veya yakın kaybı, bağımsızlığın azalması, kronik hastalık, sosyal izolasyon ve yalnızlık önemli risk faktörleridir. Somatik hastalıklar ve fonksiyon kaybı da depresyon riskini artırmaktadır (1).
Bu ilişki güncel çalışmalarda da dikkat çekmektedir. Çin’de fonksiyonel yetersizliği bulunan 60 yaş ve üzerindeki 4.322 kişinin verilerini inceleyen 2025 tarihli kesitsel bir çalışmada, depresif belirtilerin taranmasına yönelik makine öğrenmesi modelleri geliştirilmiştir. Depresif belirtiler CESD-10 ölçeğiyle değerlendirilmiş; uyku süresi, bilişsel performans ve öznel sağlık değerlendirmesi gibi değişkenler modellerde yer almıştır. Çalışma, fonksiyonel yetersizlik ile depresyon arasında nedensellik göstermemekte; modellerin acil servis hastalarında kullanılabilirliği ayrıca doğrulama gerektirmektedir (6).
Uyku da özellikle sorgulanmalıdır. İngiltere’den 10 yıllık kohort verileri, uyku kalitesindeki kötüleşmenin orta ve ileri yaştaki bireylerde depresyon riskindeki artışla ilişkili olduğunu; bu ilişkinin bir bölümünün ağrı ve fonksiyonel yetersizlik üzerinden gerçekleşebileceğini göstermektedir (7). Benzer şekilde 2.497 yaşlı bireyi değerlendiren başka bir çalışmada düşük fiziksel aktivite ve kötü uyku kalitesi depresif ve anksiyete belirtileriyle anlamlı şekilde ilişkili bulunmuştur (8).
Acil serviste bu nedenle yeni fonksiyon kaybı, tekrarlayan başvuru, kronik ağrı, uyku bozukluğu, yakın zamanda eş/yakın kaybı, yalnız yaşama, sosyal izolasyon, ciddi kronik hastalık veya bilişsel gerileme depresyon açısından uyarıcı olmalıdır.
3. Depresyon mu, Deliryum mu, Demans mı?
Acil serviste geriatrik depresyon değerlendirmesinin belki de en kritik basamağı budur. Çünkü depresyon, demans ve deliryum birbirlerini taklit edebilir, aynı hastada birlikte bulunabilir ve özellikle depresyon ile bilişsel bozukluk arasında güçlü bir ilişki vardır.
2025 yılında çoklu morbidite bulunan 5.729 yaşlı birey üzerinde yapılan bir çalışma da depresif belirtiler ile bilişsel performans arasında karmaşık bağlantılar bulunduğunu göstermektedir (9).
Pratikte ayrım şöyle düşünülebilir:
| Özellik | Depresyon | Deliryum | Demans |
| Başlangıç | Haftalar–aylar | Saatler–günler | Aylar–yıllar |
| Seyir | Görece sürekli | Dalgalı | Yavaş ilerleyici |
| Dikkat | Genellikle korunur veya hafif azalır | Belirgin bozulur | Erken dönemde görece korunabilir |
| Bilinç düzeyi | Genellikle normal | Değişken | Genellikle normal |
| Yönelim | Çoğunlukla korunur | Sıklıkla bozulur | Hastalık ilerledikçe bozulur |
| Bilişsel yakınma | Hasta sıklıkla yakınır | Değişken | Hasta sorunu küçümseyebilir/fark etmeyebilir |
| Temel ipucu | Anhedoni, çökkünlük, karamsarlık | Akut başlangıç + dikkat bozukluğu | Progresif bilişsel kayıp |
Özellikle akut başlangıç, dalgalanan bilinç, dikkat bozukluğu, dezoryantasyon veya yeni halüsinasyon varlığında tabloyu depresyona bağlamadan önce deliryum düşünülmelidir. Deliryumda dağınık dikkat ve konsantrasyon, konfüze konuşma, dezoryantasyon ve halüsinasyonlar belirgin olabilir (3).
Hipoaktif deliryum ise; sessizlik, içe çekilme, yavaş yanıt verme, hareketlerde azalma ve iştahsızlıkla depresyonu taklit edebilir. Bu nedenle hastanın yakınından belirtilerin ne zaman başladığı, gün içinde dalgalanıp dalgalanmadığı ve hastanın önceki bilişsel ve işlevsel durumu öğrenilmelidir. Akut değişiklik veya dikkat bozukluğu saptandığında 4AT (dört bileşenli kısa deliryum değerlendirme aracı) gibi kısa bir deliryum değerlendirme aracı kullanılabilir; ancak ölçek sonucu ve yukarıdaki karşılaştırma tablosu tek başına tanı koydurmaz. Deliryum şüphesinde altta yatan tıbbi nedenlerin değerlendirilmesi ve tedavisi önceliklidir (10).
Öte yandan geç yaşta başlayan depresif belirtiler bazen demansın erken bulgusu olabilir. Bu nedenle “depresyon mu demans mı?” yerine bazı hastalarda “depresyon ve demans birlikte olabilir mi?” sorusunu sormak daha doğrudur. Güncel kılavuzlar da bu birlikteliğin özellikle değerlendirilmesini önermektedir(3).
4. Unipolar Depresyon mu, Bipolar Bozukluk mu?
Yaşlı hastada depresif epizod saptandığında geçmişteki mani veya hipomani öyküsünün sorgulanması unutulmamalıdır. Çünkü bipolar depresyonun majör depresif bozukluk olarak değerlendirilmesi tedavi yaklaşımını değiştirebilir.
Bu nedenle hastaya ve mümkünse yakınlarına geçmişte azalmış uyku ihtiyacı, olağandışı enerji artışı, aşırı konuşma, düşünce hızlanması, dürtüsel davranışlar, aşırı harcama veya belirgin irritabilite dönemlerinin olup olmadığı sorulmalıdır. Güncel geriatrik depresyon kılavuzu da depresif epizodla başvuran yaşlılarda geçmiş mani/hipomani öyküsünün hasta ve yakınlarından özellikle sorgulanmasını önermektedir (3).
5. Acil Serviste Depresyon Taraması Nasıl Yapılabilir?
Acil servis değerlendirmesinin psikiyatrik görüşme kadar uzun olması mümkün olmayabilir. Bu nedenle kısa ve doğrulanmış tarama araçları yararlı olabilir.
Geriatrik Depresyon Ölçeği (GDS) yaşlılarda depresyon taraması amacıyla geliştirilmiş en bilinen araçlardan biridir ve 15 soruluk kısa formu yaygın olarak kullanılmaktadır. PHQ-9 da majör depresyon taramasında kullanılabilecek kısa bir özbildirim ölçeğidir. HAM-D ve MADRS ise depresyon tanısı koymaktan çok, tanı konmuş hastalarda semptom şiddetinin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır (3).
Ancak önemli nokta şudur:
Tarama ölçeği tanı değildir.
Pozitif bir GDS veya PHQ-9 sonucu klinik görüşme, ayırıcı tanı ve risk değerlendirmesinin yerini almamalıdır.
Acil serviste zaman kısıtlıysa başlangıçta hastaya doğrudan “Son haftalarda kendinizi çökkün, mutsuz veya umutsuz hissettiniz mi?” ve “Daha önce keyif aldığınız şeylere karşı ilginizde veya aldığınız keyifte belirgin azalma oldu mu?” sorularının sorulması bile değerlendirmeyi başlatmak açısından değerlidir.
6. Her Depresif Görünen Yaşlı Hastada Önce Organik Bir Neden Aramalı mıyız?
Özellikle ilk kez ileri yaşta başlayan, hızlı gelişen veya alışılmadık klinik özellikler gösteren depresif tabloda yanıt büyük ölçüde evettir.
Yaşlılarda depresif tablo fiziksel/organik hastalıklarla veya ilaçlarla ilişkili olabilir. Kılavuzlar primer depresyon ile sekonder depresif durumların ayrımında üç noktaya özellikle dikkat çekmektedir: depresif belirtiler ile hastalığın veya ilacın başlanması/kötüleşmesi arasındaki zamansal ilişki, primer depresyondan farklı alışılmadık klinik özellikler ve söz konusu hastalık/ilaç ile depresyon arasında bilinen ilişkinin bulunması (3).
Acil serviste değerlendirme bu nedenle hastanın kliniğine göre ilaç listesinin gözden geçirilmesi, tam kan sayımı, glukoz ve elektrolitler, renal/hepatik fonksiyonlar, tiroid fonksiyonları ve gerektiğinde B12/folat gibi testleri içerebilir. Enfeksiyon, metabolik bozukluk, nörolojik hastalık, malignite ve kronik ağrı gibi nedenler de klinik bağlama göre araştırılmalıdır.
Burada amaç her depresif yaşlı hastaya geniş bir laboratuvar paneli istemek değil; özellikle yeni başlayan veya atipik depresif belirtilerde geri dönüşümlü organik nedenleri kaçırmamaktır.
7. İntihar Riski Nasıl Değerlendirilmelidir?
Bu değerlendirme acil serviste hiçbir zaman atlanmamalıdır.
İleri yaş depresyonu; bilişsel ve fonksiyonel bozulmanın yanı sıra intihar ve genel mortalite riskindeki artışla ilişkilidir (11). Depresif yaşlı hastada ölüm isteğinin bulunması da genç erişkinlere kıyasla klinik tablonun daha belirgin bileşenlerinden biri olabilir (3).
Bu nedenle “Yaşlı zaten ölümden bahseder” yaklaşımı tehlikelidir. Ölüm düşüncesi doğrudan sorgulanmalıdır.
Acil serviste değerlendirme en azından; pasif ölüm isteği, aktif intihar düşüncesi, planın varlığı, yönteme erişim, hazırlık davranışı, önceki girişimler, yakın zamanda yaşanan kayıp, yalnızlık/sosyal destek, psikotik belirtiler, alkol/madde kullanımı ve hastanın kendine bakım kapasitesini kapsamalıdır.
Aktif intihar düşüncesi + plan + niyet bulunması; yakın zamanda girişim, ciddi kendine zarar verme davranışı veya ağır psikotik depresyon varlığı hastayı yüksek risk grubuna taşır.
İntihar riski değerlendirmesinde aktif düşünce, plan ve niyetin mutlaka birlikte bulunması beklenmemelidir; hastanın intihar düşüncesini reddetmesi de tek başına güvenli olduğunu göstermez. Hastanın anlatımı, önceki girişimleri, güncel ruhsal durumu, yönteme erişimi ve mümkün olduğunda yakınlarından alınan bilgiler birlikte değerlendirilmelidir. Güvenlik değerlendirmesi ilk karşılaşmada başlamalı ve tıbbi değerlendirmeyle eş zamanlı yürütülmelidir. Özellikle kendine zarar verme sonrası “düşük risk” sınıflaması tek başına taburculuk gerekçesi olmamalı; ayaktan izlem planlanan hastalarda kişiye özgü yazılı güvenlik planı, ölümcül araçlara erişimin azaltılması, somut takip düzenlemesi ve acile yeniden başvuru koşulları belirlenmelidir (12).
Ayrıca yaşlılarda kendine zarar verme her zaman dramatik bir intihar girişimi şeklinde görülmeyebilir. Yemeyi ve içmeyi bırakma, temel ilaçlarını reddetme veya öz bakımını ciddi biçimde terk etme de klinik bağlam içinde kendine zarar verme davranışı açısından değerlendirilmelidir (4).
8. Hangi Yaşlı Hasta Yatırılmalı, Hangisi Güvenle Taburcu Edilebilir?
Acil serviste depresyon yönetiminin son basamağı güvenli disposition kararıdır.
| Klinik durum | Acil servis yaklaşımı |
| Aktif intihar düşüncesi + plan/niyet | Psikiyatri değerlendirmesi ve güvenli ortam; taburculuk uygun değildir |
| Yakın zamanda intihar girişimi | Acil psikiyatri değerlendirmesi / yatış değerlendirmesi |
| Psikotik depresyon | Psikiyatri konsültasyonu; çoğunlukla yatış değerlendirmesi |
| Yememe-içmeme, ciddi malnütrisyon/dehidratasyon | Medikal stabilizasyon + psikiyatri değerlendirmesi |
| Mani/hipomani veya ciddi ajitasyon | Psikiyatri değerlendirmesi |
| Deliryum/organik neden şüphesi | Öncelikle altta yatan medikal nedenin araştırılması ve tedavisi |
| Orta-ağır depresyon ancak aktif intihar riski yok | Psikiyatri değerlendirmesi ve yakın takip planı |
| Hafif depresif belirtiler, intihar riski yok, fonksiyonları korunmuş ve sosyal desteği güçlü | Güvenli taburculuk + yakın poliklinik takibi |
Taburculuk kararında yalnızca semptomların şiddeti değil; hastanın bilişsel kapasitesi, günlük yaşam aktiviteleri, ilaçlarını yönetebilme durumu, yalnız yaşayıp yaşamadığı ve güvenilir bir yakınının bulunup bulunmadığı da değerlendirilmelidir.
9. Acil Serviste Antidepresan Başlamalı mıyız?
Acil servisin temel görevi uzun dönem depresyon tedavisini düzenlemekten çok acil riski belirlemek, organik nedenleri dışlamak ve güvenli takip zincirini oluşturmaktır.
Uzun dönem tedavide psikoterapi, farmakoterapi ve seçilmiş hastalarda EKT/rTMS gibi yöntemlerin etkinliği gösterilmiştir. Güncel kılavuzlarda ileri yaş depresyonunda trisiklik antidepresanlara kıyasla yan etki profilleri nedeniyle yeni kuşak antidepresanlar özellikle SSRI/SNRI grubu ve diğer non-TCA ajanlar ön planda tutulmaktadır (3).
Ancak geriatrik hastada farmakoterapi planlanırken polifarmasi, renal ve hepatik fonksiyon, ilaç etkileşimleri, ortostatik hipotansiyon, düşme riski, elektrolit bozuklukları ve antikolinerjik yük dikkate alınmalıdır. Yaşa bağlı farmakokinetik değişiklikler nedeniyle yan etkilerin genç hastalara göre daha dikkatli izlenmesi gerekmektedir (3).
Ağır intihar düşüncesi, ciddi beslenme bozukluğu, psikotik depresyon veya farmakolojik tedavinin uygulanmasının güç olduğu bazı ağır olgularda elektrokonvülsif tedavi (EKT) hızlı ve etkili bir seçenek olabilir (3).
10. Uyku, Fiziksel Aktivite ve Sosyal Durum Gerçekten Önemli mi?
Evet. Geriatrik depresyon yalnızca ilaçla ele alınabilecek bir hastalık değildir.
2025 tarihli bir toplum çalışmasında 2.497 yaşlı bireyin %23,3’ünde depresif eğilim saptanmış; düşük fiziksel aktivite depresyonla, kötü uyku kalitesi de depresyon ve anksiyete belirtileriyle anlamlı şekilde ilişkili bulunmuştur. Yüksek fiziksel aktivite ile iyi uyku kalitesinin birlikte bulunması ise daha düşük depresyon ve anksiyete düzeyleriyle ilişkiliydi (8).
Uzun süreli kohort verileri de uyku kalitesinin kötüleşmesini depresyon riskindeki artışla ilişkilendirmektedir (7).
Bu nedenle taburculuk önerileri yalnızca “psikiyatri kontrolü”nden ibaret olmamalıdır. Hastanın uykusu, fiziksel aktivitesi, sosyal izolasyonu, kronik ağrısı, fonksiyonel kapasitesi ve aile/sosyal destek sistemi de ele alınmalıdır.
Acil Serviste Yaşlı Hastada Depresyona Yaklaşım
Pratikte yaklaşım aşağıdaki basamaklarla özetlenebilir:
Sonuç ve Önerilen Yaklaşım
Yaşlı hastada depresyon, yalnızca üzgün veya çökkün görünmekten ibaret değildir. Somatik yakınmaların, uyku bozukluğunun, kronik ağrının, iştahsızlığın, fonksiyon kaybının ve hatta bilişsel gerilemenin arkasında depresyon bulunabilir. Bu nedenle acil serviste depresyonu yalnızca psikiyatrik yakınmayla başvuran hastalarda aramak tanının önemli bir bölümünü kaçırmamıza neden olabilir.
Özellikle çoklu morbidite ve bilişsel bozukluk arasındaki ilişkinin giderek daha iyi anlaşılması, depresyon değerlendirmesini geriatrik hastanın kapsamlı değerlendirmesinin bir parçası haline getirmektedir (9). Fonksiyonel yetersizlik ve uyku bozukluğu gibi kolaylıkla “yaşlılığın sonucu” olarak yorumlanabilecek durumlar da depresyon açısından önemli ipuçlarıdır (6).
Acil serviste amaç tüm yaşlı hastalara depresyon tanısı koymak veya uzun dönem psikiyatrik tedaviyi düzenlemek değildir. Amaç; depresyonu fark etmek, deliryum-demans ve sekonder nedenlerden ayırmak, bipolariteyi gözden kaçırmamak, intihar riskini belirlemek ve hastayı güvenli bir tedavi ve takip zincirine ulaştırmaktır.
Belki de geriatrik depresyonda akılda tutulması gereken en önemli mesaj şudur:
Yaşlanmak depresyon değildir; depresif belirtileri “yaşlılığın doğal sonucu” olarak kabul etmek ise tedavi edilebilir bir hastalığın gözden kaçmasına neden olabilir.
KAYNAKLAR
1. Kwiatkowska, K., Fedorenko, N., Ille, S., & Jakubiak, A. (2025). Depression in older adults. Wiadomości Lekarskie, 78(3), 639–642. https://doi.org/10.36740/WLek/202719
2.Li R, Zhou X, Wang X, et al. Global burden of depression and anxiety disorders in older adults, 1990-2019: An analysis of age-period-cohort and temporal-spatial patterns. J Affect Disord. 2025;383:90-100. doi:10.1016/j.jad.2025.04.106
3.Baba, H., Kito, S., Nukariya, K., Takeshima, M., Fujise, N., Iga, J., Oshibuchi, H., Kawano, M., Kimura, M., Mizukami, K., Mimura, M. and Committee for Treatment Guidelines of Mood Disorders, Japanese Society of Mood Disorders (2022), Guidelines for diagnosis and treatment of depression in older adults: A report from the Japanese Society of mood disorders. Psychiatry Clin. Neurosci., 76: 222-234. https://doi.org/10.1111/pcn.13349
4.Cankurtaran, E., & Cankurtaran, M. (2007). Geriatrik Depresyon ve Yaşlılık Psikozu. İç Hastalıkları Dergisi, 14(1), 55
5.Hocaoğlu, Ç. (2000). Yaşlılarda distimik bozukluk ve kronik minör depresyon [Dysthymic disorder in elderly period and minor depression]. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 1(3), 174–179
6.Liu D, Tian Y, Liu M, Yang S. Developing an interpretable machine learning model for screening depression in older adults with functional disability. J Affect Disord. 2025;379:529-539. doi:10.1016/j.jad.2025.02.110
7.Yang P, Tian L, Xia Y, Hu M, Xiao X, Leng Y, Gong L. Association of sleep quality and its change with the risk of depression in middle-aged and elderly people: a 10-year cohort study from England. J Affect Disord. 2025;373:245-252. doi:10.1016/j.jad.2024.12.079
8.Yuan Y, Huang W, Hu C, Zhang W. The interaction of physical activity and sleep quality with depression and anxiety in older adults. Front Public Health. 2025;13:1674459. doi:10.3389/fpubh.2025.1674459
9.Zheng T, Zheng X, Xue B, Xiao S, Zhang C. A network analysis of depressive symptoms and cognitive performance in older adults with multimorbidity: A nationwide population-based study. J Affect Disord. 2025;383:78-86. doi:10.1016/j.jad.2025.04.122
10. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Delirium: Prevention, Diagnosis and Management in Hospital and Long-Term Care. Clinical guideline CG103. Published July 2010. Updated January 18, 2023. Accessed September 11, 2026. https://www.nice.org.uk/guidance/cg103/chapter/Recommendations
11.Valiengo, L. da C. L., Stella, F., & Forlenza, O. V. (2016). Mood disorders in the elderly: prevalence, functional impact, and management challenges. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 12, 2105–2114. https://doi.org/10.2147/NDT.S94643
12. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Self-Harm: Assessment, Management and Preventing Recurrence. NICE guideline NG225. Published September 7, 2022. Accessed September 12, 2026.
