Editör: Doç.Dr. Buğra İlhan Yazar: Doç. Dr. Vahide Aslıhan DURAK
21. yüzyılın en büyük küresel sağlık tehdidi olarak kabul edilen iklim değişikliği, yalnızca ekolojik dengeleri bozmakla kalmayıp insan fizyolojisi ve halk sağlığı üzerinde de yıkıcı etkiler yaratmaktadır. Bu küresel krizden en çok etkilenen kesimlerden biri ise biyolojik rezervleri azalmış kırılgan yaşlı popülasyonudur. Yaşlı nüfusun giderek arttığı günümüz koşullarında, iklim değişikliğinin yaşlılar üzerine etkisi yeni ve multidisipliner bir yaklaşımı zorunlu kılmaktadır.
Bu yazımızda, iklim değişikliğinin yaşlı bireyler üzerindeki fiziksel, psikolojik ve sosyal etkileri ulusal ve uluslararası literatürde yer alan çalışmalar ışığında ele alınacaktır.
İklim değişikliği, sıcaklık ve hava koşullarındaki uzun vadeli değişimleri ifade etmektedir. Bu değişimler, güneş aktivitesindeki değişiklikler veya büyük volkanik patlamalar gibi doğal nedenlerden kaynaklanmaktadır. Ancak 1800’lerden beri, iklim değişikliğinin ana nedeni; özellikle kömür, petrol ve doğalgaz gibi fosil yakıtların yakılması nedeniyle insan faaliyetleri olarak görülmektedir. İklim değişikliğine neden olan başlıca sera gazları arasında karbondioksit ve metan yer almaktadır. Enerji, sanayi, ulaşım, inşaat, tarım ve arazi kullanımı ise sera gazlarına neden olan başlıca sektörler arasındadır (1)
İklim değişikliği, dünya genelinde çeşitli doğal ve toplumsal etkilere yol açmaktadır. Kutuplardaki buzullar erirken, deniz seviyeleri yükselmekte; bazı bölgelerde aşırı hava olayları ve yağışlar artarken, diğer bölgeler daha şiddetli sıcak hava dalgaları ve kuraklıklarla karşılaşmaktadır. Bu değişiklikler, ekosistemlerin dengesini bozarak tarımsal verimliliğin azalmasına, insan sağlığını olumsuz etkilenmesine, altyapı hasarlarına, ekonomik kayıplara neden olmaktadır. Bu etkiler dünya genelinde yaşanmakta, ülkeden ülkeye farklılıklar göstermekte ve kadınlar, çocuklar ile yaşlılar gibi grupları, iklim değişikliğinin etkilerine karşı daha savunmasız kılmaktadır (1).
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), yaşlılığı biyolojik, fizyolojik ve sosyal kapasitelerin azalması olarak tanımlarken; genellikle kronolojik yaş baz alınarak 65 yaş ve üzeri bireyler “yaşlı” kabul edilmektedir. Buna ek olarak; 65-74 yaş arası genç yaşlı; 75-84 yaş arası orta yaşlı; 85 yaş ve üzeri ise ileri yaşlı olarak sınıflandırılmaktadır (2).
Ancak yaşlanma, yalnızca kronolojik yaşa bağlı bir süreç değildir; bireyin fiziksel ve biyolojik özellikleri, zihinsel kapasitesi, kültürel ve toplumsal koşulları ile şekillenen, psikososyal faktörlere bağlı olarak her bireyde farklılık gösteren bir süreçtir.
Fizyolojik olarak yaşlanma, terlemenin azalması, kardiyovasküler etkinliğin azalması ve kardiyovasküler hastalık ile diyabet gibi kronik sağlık sorunlarının yaygınlığı nedeniyle vücudun sıcaklığı düzenleme yeteneğini azaltır (2).
İklim değişikliği, ozon ve partikül madde miktarının artmasıyla hava kirliliğini artırmakta ve bu da solunum sağlığını olumsuz etkilemektedir. Yaşlı popülasyon, yaşa bağlı akciğer fonksiyonu azalması ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı gibi kronik solunum yolu hastalıklarının yaygınlığı nedeniyle bu etkiler karşısında savunmasızdır. Avrupa ve Kuzey Amerika’da sıcak hava dalgaları sırasında solunumla ilgili hastaneye yatışlarda artış olduğu görülmüştür. Buna ek olarak, sıcak hava dalgaları yaşlı bireylerin hareketliliğini ve açık hava aktivitelerini kısıtlayarak, hareketsiz yaşam tarzını arttırmakta ve kronik rahatsızlıkları daha da kötüleştirmektedir. Aşırı sıcakla başa çıkmak için klima kullanımı da dahil olmak üzere, iç mekan sıcaklıklarının ayarlanmasını gerektirmektedir. Bu durum, elektrik faturalarında artışa ve daha yüksek CO2 emisyonlarına katkıda bulunmaktadır. Aile desteği olmayan birçok yaşlı birey için ise bu masraflar mali açıdan bir yük getirebilmektedir (3).
İklim değişikliğinin yaşlı bireylerin ruh sağlığı üzerine etkileri çok geniş bir yelpazede değerlendirilmektedir. Kasırga, sel ve orman yangını gibi iklimle ilgili felaketler yaşlı bireylerin bireysel olarak zarar görmesine, sevdiklerinin kaybına ve yaşam alanlarının tahrip olmasına yol açabilmektedir. Bu doğrudan etkilerin yanı sıra, ısıya maruz kalma, hava ve su kalitesinde değişmeler gibi dolaylı nedenlerle yaşlı bireyler travma ve yas, anksiyete, depresyon, kaygı, intihar, madde bağımlılığı, travma sonrası stres bozukluğu, uyku bozuklukları, kişisel kimliğin kaybı, özerklik ve kontrolün kaybı, sosyal kaçınma, sosyal ilişkilerde zorlanmalar gibi etkiler meydana gelebilmektedir. Ayrıca yaşa bağlı bilişsel bozukluklar yaşlı yetişkinlerin bu stres faktörlerine uyum sağlama yeteneğini engelleyerek savunmasızlıklarını artırmaktadır. Bu kapsamda; sağlık çalışanları bir ekip halinde hareket ederek detaylı bir değerlendirme ve tedavi sürecine katkıda bulunmalıdır (4).
Artan sıcaklıklar ve kötü hava kalitesi, yaşlanan nüfusta zihinsel sağlık için gerekli olan etkinlikler ve sosyal toplantı fırsatlarını daha da kısıtlayarak açık hava aktivitelerini engellemektedir. Bu durum, özellikle ekonomik olarak dezavantajlı veya sosyal dışlanmaya maruz kalmış yaşlı bireyler arasında sosyal kırılganlığı daha da artırmaktadır. Aşırı sıcaklıklar, yaşlı bireylerin alışveriş yapma, sağlık hizmetlerine erişim sağlama ve arkadaşlık ilişkilerini sürdürme gibi temel aktivitelerini gerçekleştirmesini zorlaştırmaktadır. Bu durum, onların bağımsızlıklarını kaybetmelerine ve daha fazla yardıma ihtiyaç duymalarına neden olmaktadır.
Literatürde yer alan ve ülkemizde yapılan bir çalışmada; Antalya’da yaşayan 60 yaş ve üzeri bireyler ile yapılan görüşmeler sonucunda, katılımcıların iklim değişikliği ve küresel ısınmayı kuraklık, sıcakların artması, mevsimsel değişiklikler, çevresel problemler ve hastalık gibi durumlarla ilişkilendirdiği görülmektedir (5). Çalışmaya göre yaşlıların iklim değişikliğine bağlı olarak sosyalleşme imkanlarının azaldığı, sağlık problemleri arttığı, sıcakların artmasından dolayı dışarıya çıkmadığı ve tedirginlik düzeylerinin arttığı tespit edilmiştir. Benzer şekilde aynı bölgede yapılan bir başka çalışmada ise; iklim değişikliğinin yaşlıların sosyal yaşamlarını büyük ölçüde kısıtladığını, sağlık sorunları riskini artırdığı umutsuzluk, çaresizlik ve endişe gibi psikolojik boyutta ruh sağlığı problemleri yarattığını göstermiştir (6).
Kanada’da yapılan bir çalışmada; 15 yıl süresince olan kaza dışı ölümler incelenmiş, 65 yaş ve üzeri grupta iklim değişikliği ve sıcaklık artışına bağlı ölüm oranlarının yüksek olduğu görülmüş ve 2099 yılına kadar bu oranın daha da artacağı öngörülmüştür. Bu nedenle koruyucu önlemlere yönelik yeni araştırmaların yapılması planlanmıştır (7).
Prina ve ark. tarafından yürütülen bir başka çalışmada ise; literatürde yer alan ‘iklim değişikliği’ ve ‘yaşlanma’ kavramlarını içeren makaleler incelenmiş ve sıcaklık artışı konusu dışında yetersiz literatür olduğu sonucuna varılmıştır. Morbidite ve mortalite kavramına ek olarak, yaşlı bireylerin çevreleri ile olan ilişkilerine ve değer verdikleri kavramlara yönelik çalışmalar planlanması gerektiği sonucuna varılmıştır (8).
Chen ve ark. tarafından Çin’de yürütülen bir çalışmada ise; yaşlı popülasyonun iklim değişikliği ile olan mücadelesinde bakanlıklar, halk sağlığı birimleri ve klinisyenlerin birlikte hareket etmesi gerektiği ve bu konuda eğitimler ve yasal düzenlemeler yapılması gerektiği vurgulanmıştır (9).
Güncel tıp literatüründe son derece önem verilen bir konu olan sarkopeni ve iklim değişikliği ile olan ilişkisi üzerine Qaisar ve ark. tarafından yapılan bir çalışmada ise; iklim değişikliğinin önlenebilir bir risk faktörü olduğu saptanmıştır. Bu kapsamda; beslenme düzenleyici eğitimler, hava filtre sistemleri, halk sağlığı politikalarının iyileştirilmesi ve sağlık çalışanlarının bir ekip halinde bu konuda çalışması önerilmektedir (10).
Sonuç olarak, iklim değişikliği, yaşlı bireyler üzerinde biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutlarda çok yönlü, karmaşık ve derin etkiler yaratmaktadır. Özellikle artan sıcaklıklar, hava kirliliği, çevresel değişimler ve sosyal izolasyon, yaşlı bireylerin yaşam kalitesini düşürmekte ve bu grubu daha savunmasız hale getirmektedir. İklim değişikliğine dayanıklılık sağlamak adına yaşlı bireylerin iklim değişikliği konusunda farkındalıklarının artırılması ve bilinçlendirilmesi önem arz etmektedir. Yaşlı bireylerin konutlarının ve iç tasarımının aşırı sıcak ve soğuk hava dalgalarına uygun tasarlanması; yaşlı bakım merkezlerinin de yine bu kapsamda ele alınarak tasarlanması yaşlı bireylerin iklim değişikliğiyle daha kolay baş etmelerini sağlayabilir. Ayrıca, yaşlı bireylerin iklim değişikliğinin etkilerine karşı dayanıklılıklarının artırılmasına yönelik geliştirilecek politika ve stratejilerde, ilgili bakanlıkların, yerel yönetimlerin, sivil toplum örgütlerinin ve sağlık kurumlarının iş birliği içinde hareket etmesi büyük önem taşımaktadır.
KAYNAKLAR
1.Katey D, Zanu S. Climate change and population aging: The role of older adults in climate change mitigation. J Aging Stud. 2024;71:101274.
2. World Health Organization (WHO). (2018). COP24 special report: Health and climate change. World Health Organization. https://iris.who.int/handle/10665/276405
3. Smirnova N, Shaver AC, Mehta AJ, Philipsborn R, Scovronick N. Climate Change, Air Quality, and Pulmonary Health Disparities. Clin Chest Med. 2023;44(3):489-499.
4. White BP, Breakey S, Brown MJ, et al. Mental Health Impacts of Climate Change Among Vulnerable Populations Globally: An Integrative Review. Ann Glob Health. 2023;89(1):66. Published 2023 Oct 6.
5.Işık, A., Ulus, Z., & Şatıroğlu Güldalı, P. 60 yaş ve üstü bireylerin iklim değişikliği ile ilgili düşüncelerinin yeşil sosyal hizmet bağlamında değerlendirilmesi. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,2024; 8(2):658–682.
6.Ulu, N. N. İklim Krizinin Kentsel Alanlardaki Yaşlı Nüfus Üzerinde Etkisi ve İklim Adaleti Yaklaşımı: Antalya/Konyaaltı İlçesi Örneği. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 2024;8(1):39-50.
7.Hebbern C, Gosselin P, Chen K, et al. Future temperature-related excess mortality under climate change and population aging scenarios in Canada. Can J Public Health. 2023;114(5):726-736.
8.Prina M, Khan N, Akhter Khan S, et al. Climate change and healthy ageing: An assessment of the impact of climate hazards on older people. J Glob Health. 2024;14:04101. Published 2024 May 24.
9.Chen Y, Zhou Q, Chen Y, Liyi F, Huang Z, Li X. Climate anxiety and quality of life among older adults: the mediating role of coping with climate change. BMC Geriatr. 2025;25(1):965. Published 2025 Nov 26.
10.Qaisar R, Ahmad F, Karim A. Climate Change and Sarcopenia: Mechanisms, Vulnerabilities, and Public Health Implications. Calcif Tissue Int. 2026;117(1):78. Published 2026 May 8.
