24

Editör: Prof.Dr. Arzu Denizbaşı Yazar: Doç. Dr. Mehmet Altuntaş

Giriş

Diş ağrısı, diş eti kanaması ya da proteze bağlı bir yara acil serviste ilk bakışta düşük öncelikli bir yakınma gibi görünebilir. Yaşlı hastada ise aynı yakınma; komorbiditeler, polifarmasi, kırılganlık, beslenme bozukluğu ve anamnez güçlüğü nedeniyle daha geniş bir klinik çerçevede değerlendirilmelidir. Lokal bir enfeksiyonun derin boyun boşluklarına ilerlemesi, kanamanın kullanılan ilaçlarla uzaması veya travmatik bir diş yaralanmasının altta yatan senkop ya da aritminin ilk ipucu olması mümkündür.

Medicare verilerini inceleyen bir çalışmada, 2016-2020 arasında 65 yaş ve üzerindeki bireylerin önlenebilir diş ve oral kavite sorunları nedeniyle yılda yaklaşık 110 bin kez acil servise başvurduğu bildirilmiştir (1). ABD genelinde 2020-2022 döneminde diş hastalıkları için yılda ortalama 1,94 milyon acil servis başvurusu gerçekleşmiş; 65 yaş ve üzeri hastalar bu başvuruların %6,9’unu oluşturmuştur (2). Bu oran görece düşük görünse de yaşlı hastanın fizyolojik rezervi ve eşlik eden hastalıkları, başvurunun klinik ağırlığını artırabilir.

Bir Dakikada Kırmızı Bayraklar

• Trismus veya ağız açıklığında belirgin azalma
• Disfaji, odinofaji, salya akması ya da oral sekresyonları yönetememe
• Ses değişikliği, boğuk “sıcak patates” sesi veya stridor
• Sublingual ya da submandibular bölgede sertlik, kabarıklık veya hızla artan şişlik
• Boyuna yayılan şişlik, toksik görünüm, hipotansiyon veya bilinç değişikliği
• İmmünsüpresyon, kontrolsüz diyabet veya yakın zamanda kemoterapi
• Oral alımın bozulması, dehidratasyon veya yeni gelişen deliryum
• Antikoagülan kullanımıyla birlikte kontrol edilemeyen kanama

Yaşlı Hasta Neden Farklıdır?

Yaş tek başına bir risk belirleyicisi değildir; asıl farkı yaratan, yaşla birlikte biriken klinik ve sosyal yüklerdir.

• Atipik veya silik başvuru: Ağrı algısındaki değişiklik, nöropati, demans ya da iletişim güçlüğü nedeniyle ciddi enfeksiyon daha hafif yakınmalarla ortaya çıkabilir.
• Polifarmasi: Antikoagülanlar, antiplatelet ilaçlar, kortikosteroidler, immünsüpresif ajanlar ve antiresorptif tedaviler hem kanama hem de enfeksiyon yönetimini etkiler.
• Komorbidite: Diyabet, kronik böbrek hastalığı, kalp yetersizliği, kapak hastalıkları ve malignite; iyileşmeyi geciktirebilir ve sistemik komplikasyon riskini artırabilir.
• Kırılganlık ve düşük fizyolojik rezerv: Lokal bir enfeksiyon, genç hastaya göre daha hızlı dehidratasyon, deliryum veya sepsisle sonuçlanabilir.
• Beslenme ve ağız bakımı: Diş kaybı, protez uyumsuzluğu, ağız kuruluğu ve yutma güçlüğü oral alımı azaltabilir; malnütrisyon ise iyileşmeyi daha da bozabilir.
• Bakım ve erişim sorunu: Yaşlı hastanın diş hekimine ulaşması; hareket kısıtlılığı, bakım veren desteği, ekonomik durum ve sağlık okuryazarlığı nedeniyle gecikebilir.

Yaşlı diş dokusunda da yaşa bağlı değişiklikler klinik değerlendirmeyi güçleştirebilir. Sekonder ve tersiyer dentin birikimiyle pulpa odasının küçülmesi, pulpal vaskülarite ve hücreselliğin azalması termal uyaranlara yanıtı zayıflatabilir. Bu nedenle pulpal hastalık, genç erişkinde beklenen tipik sıcak-soğuk hassasiyeti veya belirgin ağrı örüntüsü olmadan da ilerleyebilir (3).

Türkiye’den yakın tarihli bir kesitsel çalışma da ağız-diş sağlığı ile sistemik acillerin kesişimini hatırlatmaktadır. Yüz yirmi diş hekiminin katıldığı çalışmada son 12 ayda en sık bildirilen tıbbi aciller hipoglisemi (%32,5) ve vazovagal senkop (%25,8) olmuştur (4). Bu veriler acil servise dental başvuru sıklığını göstermez; ancak özellikle çoklu hastalığı ve ilaç kullanımı olan yaşlılarda dental yakınmanın genel tıbbi durumdan bağımsız ele alınmaması gerektiğini destekleyen yerel bir bağlam sunar.

Diş kaynaklı acil servis başvurularının önemli bir bölümü, kesin tedavi gerektiren ancak rutin diş hekimliği hizmetine erişilemediği için acil servise taşınan durumlardır. Düşük sosyoekonomik düzey, sigorta yetersizliği ve sağlık hizmetine erişim güçlüğü nontravmatik dental başvurularla ilişkilidir (5,6). Düşük sağlık ve ağız sağlığı okuryazarlığı da acil dental hizmet kullanımını ve düzenli diş hekimi başvurusunu etkileyebilir (7,8). Tekrarlayan başvurular çoğu zaman kesin tedaviye ulaşılamamasının ve erişim engellerinin sürmesinin sonucudur (9). Bu çalışmaların önemli bir bölümü genel erişkin nüfusu kapsamaktadır; bulgular yaşlı hastalara doğrudan genellenmemelidir.

Acil Serviste Değerlendirme

Muayene yalnızca ağız içiyle sınırlandırılmamalıdır. İlk soru, “Bu hasta yalnızca diş ağrısı mı yaşıyor, yoksa havayolunu, dolaşımı veya genel durumunu tehdit eden daha geniş bir süreç mi var?” olmalıdır.

Öyküde özellikle sorgulanması gerekenler

• Yakınmanın başlangıcı, ilerleme hızı ve önceki diş işlemleri
• Ateş, titreme, disfaji, nefes darlığı ve boyun ağrısı
• Antibiyotik kullanımı ve son dönemde tekrarlayan başvurular
• Warfarin, doğrudan oral antikoagülan, antiplatelet ve NSAİİ kullanımı
• Bisfosfonat veya denosumab tedavisi; tedavinin endikasyonu ve süresi
• Diyabet, böbrek ve karaciğer hastalığı, kalp kapak hastalığı, malignite ve immünsüpresyon
• Düşme, senkop, baş dönmesi, çarpıntı veya yeni nörolojik yakınma
• Hastanın ilaçlarını ve taburculuk önerilerini anlayıp uygulayabilme durumu; bakım veren desteği

Fizik muayenede odaklanılacak noktalar

• Yüz ve boyunda asimetri, şişlik ve yayılım bulguları
• Ağız açıklığı ve trismusun derecesi
• Ağız tabanı, dilin pozisyonu ve sublingual-submandibular sertlik
• Diş hassasiyeti, çürük, kırık, mobilite, gingival şişlik ve fluktuasyon
• Protez çıkarıldıktan sonra mukoza, ülser ve yabancı cisim değerlendirmesi
• Maloklüzyon, çene hareketleri, step deformitesi ve mental sinir duyusu
• Oral alım, hidrasyon, bilinç durumu ve genel kırılganlık

Sık Karşılaşılan Klinik Tablolar

1. Pulpal hastalık, odontojenik enfeksiyon, apse ve selülit

Periapikal ve periodontal enfeksiyonlar; lokal diş ağrısından yüz selülitine ve derin boyun enfeksiyonuna kadar geniş bir yelpazede görülebilir. Acil serviste temel ayrım; lokalize, drenaj gerektiren bir koleksiyon ile diffüz selülit veya derin boşluk enfeksiyonu arasındadır.

Resim 1a. Dental Apse

Resim 1b. Dental Apse Ekstraoral Fistül

Pulpal ağrıyı yaşlı hastada nasıl yorumlamalıyız?

Reversibl pulpitiste ağrı genellikle sıcak, soğuk veya tatlı gibi bir uyaranla ortaya çıkar ve uyaran ortadan kalkınca hızla geriler; irreversibl pulpitiste ise spontan, uzayan ve gece uykudan uyandırabilen ağrı daha tipiktir. Bununla birlikte yaşlı hastada pulpa odasının daralması ve duyusal yanıtın azalması nedeniyle bu klasik ayrım daha belirsiz olabilir. Dolayısıyla silik semptomlar ciddi pulpal veya periapikal hastalığı dışlamaz (3).

Nontravmatik dental sorunların çoğu kesin olarak diş hekimliği ortamında tedavi edilir. Acil servis çoğu zaman ağrı ve enfeksiyonu geçici olarak kontrol eder; altta yatan pulpal veya periodontal kaynağı ortadan kaldırmaz. Kanada verilerinde başvuruların en sık nedeni pulpa ve periapikal dokuların hastalıkları olmuş; başvuruların büyük bölümünde tedavi analjezik ve antibiyotikle sınırlı kalmıştır (10). Bu nedenle taburculuk, yalnızca reçete düzenlemek değil, zamanında kesin tedaviye erişimi de güvence altına almak anlamına gelmelidir.

Antibiyotik ne zaman düşünülmeli?

Antibiyotik her diş ağrısının tedavisi değildir. Lokalize pulpitis veya sistemik bulgusu olmayan sınırlı periapikal ağrıda asıl tedavi dental girişimdir. Ateş, yaygın selülit, lenfadenopati, trismus, sistemik toksisite, immünsüpresyon veya derin boşluk yayılımı varsa antibiyotik düşünülmelidir. Ulusal ABD verilerinde nontravmatik dental başvuruların yaklaşık %63’ünde antibiyotik verildiği; opioid kullanımının azalmasına karşın antibiyotik kullanımının büyük ölçüde sabit kaldığı gösterilmiştir (11). Yaşlı hastada seçim yapılırken böbrek ve karaciğer fonksiyonları, ilaç etkileşimleri, yakın zamanda antibiyotik kullanımı, alerji öyküsü ve Clostridioides difficile riski dikkate alınmalıdır.

Görüntüleme ve POCUS

Basit, lokalize dental ağrıda rutin BT gerekli değildir. Yüz ve boyunda yaygın şişlik, derin boşluk tutulumu, osteomiyelit, kırık veya tümör şüphesi varsa kontrastlı BT değerlidir. Dental apse şüphesi olan 29 erişkini içeren küçük bir prospektif çalışmada POCUS’un duyarlılığı yüksek, özgüllüğü düşük bulunmuştur (12). Bu nedenle POCUS, seçilmiş yüzeyel koleksiyonlarda yardımcı bir yöntem olabilir; BT’nin veya uzman değerlendirmesinin yerini aldığı kabul edilmemelidir.

2. Ludwig anjini ve derin boyun enfeksiyonu

Ludwig anjini, submandibular, sublingual ve submental boşlukların çoğunlukla bilateral tutulumuyla seyreden, hızlı ilerleyebilen bir havayolu acilidir. Dilin yukarı ve arkaya itilmesi, ağız tabanında sertlik, trismus, disfaji, salya akması ve ses değişikliği alarm bulgularıdır.

1. Havayolunu erken ve tekrarlayan biçimde değerlendirin; hasta kötüleşmeden anestezi ve Kulak Burun Boğaz ekibini sürece dahil edin.
2. Havayolu riski belirginse görüntüleme için güvenliği geciktirmeyin. Uyanık fleksibl entübasyon veya cerrahi havayolu olasılığı için hazırlık yapın.
3. Hasta stabilse ve supin pozisyonu tolere edebiliyorsa kontrastlı boyun BT ile yayılımı değerlendirin.
4. Geniş spektrumlu intravenöz antibiyotik ve cerrahi kaynak kontrolünü birlikte planlayın (13).

3. Post-ekstraksiyon veya spontan oral kanama

Antikoagülan veya antiplatelet kullanan yaşlılarda post-ekstraksiyon kanaması sık karşılaşılan bir sorundur. İlk yaklaşım sistemik ilacı refleks olarak kesmek değil, kanamanın yerini belirlemek ve lokal hemostaz sağlamaktır.

1. Soketi temizleyin; uygun gazlı bezle kesintisiz ve yeterli süre bası uygulayın.
2. Gerekirse lokal hemostatik ajan, sütür veya traneksamik asitli lokal uygulama kullanın.
3. Warfarin kullananlarda INR’yi; beklenmeyen veya yaygın kanamada hemogram, böbrek-karaciğer fonksiyonları ve uygun koagülasyon testlerini değerlendirin.
4. İlacın kesilmesi veya antidot uygulanması kararını kanama şiddeti, tromboemboli riski ve ilgili uzmanlarla birlikte verin.

EXTRACT-NOAC çalışmasında %10 traneksamik asit gargarası, doğrudan oral antikoagülan kullanan hastalarda toplam post-ekstraksiyon kanamasını plaseboya göre anlamlı biçimde azaltmamış; ancak gecikmiş kanama ve çoklu diş çekimi sonrası kanama daha az görülmüştür. Yetmiş beş yaş ve üzerindeki alt grupta koruyucu etki daha belirgin bulunmuştur (14). Traneksamik asit yararlı bir ek yöntem olabilir; fakat mekanik lokal hemostazın ve kanama kaynağının kontrolünün yerini almaz.

4. İlaç ilişkili çene osteonekrozu

Bisfosfonat veya denosumab kullanan hastada iyileşmeyen çekim yeri, ekspoze kemik, fistül, ağrı, şişlik ya da sekonder enfeksiyon ilaç ilişkili çene osteonekrozunu düşündürmelidir. Risk özellikle malignite nedeniyle yüksek doz parenteral antiresorptif tedavi alanlarda daha fazladır. Diş çekimi ve lokal enfeksiyonlar önemli tetikleyiciler arasındadır (15). Acil serviste amaç tanıyı kesinleştirmekten çok enfeksiyon ve ağrıyı kontrol etmek, gereksiz invaziv girişimden kaçınmak ve ağız-diş-çene cerrahisine zamanında yönlendirmektir.

Resim 2. Bisfosfonat İlişkili Çene Osteonekrozu

5. Travmatik diş ve orofasiyal yaralanmalar

Yaşlı hastada dental travma çoğu zaman düşmenin parçasıdır. Kron kırıkları, yumuşak doku laserasyonları ve alveoler yaralanmalar görülebilir (16). Ancak yalnızca dişe odaklanmak önemli bir fırsatı kaçırabilir: düşme mekanik mi, yoksa senkop, ortostatik hipotansiyon, aritmi, ilaç yan etkisi veya nörolojik olay sonucu mu gelişmiştir?

• Kayıp diş veya kron parçası tam olarak bulunamıyorsa dudak ve yanak içinde gömülü parça arayın; gerekirse yumuşak doku grafisi kullanın.
• Mandibula kırığı için maloklüzyon, çene hareketinde ağrı, step deformitesi ve mental sinir duyu kaybını değerlendirin.
• Avülse kalıcı dişte hızlı dental konsültasyon gerekir; ancak ileri periodontal hastalık, aspirasyon riski ve genel klinik durum reimplantasyon kararını etkileyebilir.
• Antikoagülan kullananlarda eşlik eden kafa travmasını ve intrakraniyal kanama riskini ayrıca değerlendirin.

Resim 3. Yaşlı hastada travma sonrası rezorbe olmuş mandibula fraktürü

6. Protez kaynaklı yaralanmalar, ülserler ve yabancı cisim

Uyumsuz protezler bası ülserine, mukozal laserasyona, ağrıya ve sekonder enfeksiyona yol açabilir. Hareketli protezin kırılması aspirasyon veya yutma riski de oluşturabilir. Travmatik neden ortadan kaldırıldıktan sonra iki hafta içinde iyileşmeyen, sert tabanlı, düzensiz kenarlı veya kolay kanayan ülserlerde oral malignite dışlanmalıdır. Bu hastalar yalnızca semptomatik tedaviyle taburcu edilmemeli; ağız-diş-çene cerrahisi veya Kulak Burun Boğaz değerlendirmesi planlanmalıdır.

Dental işlemler sırasında küçük protetik restorasyonların, dolgu materyallerinin veya el aletlerinin yutulması ya da aspirasyonu da bildirilmiştir; yatar veya yarı yatar pozisyon bu tür olayların fark edilmesini güçleştirebilir (17). Kayıp bir protez ya da parça tam olarak bulunamıyorsa, özellikle öksürük, dispne, ses değişikliği veya açıklanamayan solunum bulguları varsa yabancı cisim aspirasyonu olasılığı ayrıca değerlendirilmelidir.

7. Temporomandibular eklem sorunları ve akut oklüzyon değişikliği

Akut çene kilitlenmesi, protezin aniden oturmaması veya yeni gelişen maloklüzyon basit temporomandibular eklem disfonksiyonundan kaynaklanabilir; ancak travma, mandibula kırığı, dislokasyon, enfeksiyon veya kitle de düşünülmelidir. Yaşlı hastada yeni başlangıçlı ve açıklanamayan oklüzyon değişikliği, özellikle kilo kaybı, uyuşma veya iyileşmeyen oral lezyonla birlikteyse ileri değerlendirme gerektirir.

Ağrı Tedavisi: Yaşa Değil Hastaya Göre

Akut dental ağrıda parasetamol ve uygun hastalarda NSAİİ’ler çoğu zaman opioidlerden daha etkili bir temel oluşturur. Ancak yaşlı hastada NSAİİ kararı; kronik böbrek hastalığı, kalp yetersizliği, peptik ülser, antikoagülan kullanımı ve hipertansiyon göz önüne alınarak verilmelidir. Parasetamol için de düşük vücut ağırlığı, malnütrisyon, karaciğer hastalığı ve eş zamanlı kombinasyon ürünleri dikkate alınmalıdır.

Opioid gerekiyorsa en düşük etkili doz ve en kısa süre tercih edilmeli; sedasyon, düşme, konstipasyon, deliryum ve solunum depresyonu riski hesaba katılmalıdır. ABD’de diş hastalıklarına bağlı acil servis başvurularında yalnız opioid verilme oranının 2014-2016’daki %38,1’den 2020-2022’de %16,5’e düştüğü bildirilmiştir (2).

Sık Yapılan Hata: Her Kapak Hastasına Profilaksi Verilmez

Kalp kapak hastalığı bulunan her yaşlı hastaya antibiyotik profilaksisi gerekmez. Güncel öneriler profilaksiyi; protez kalp kapağı veya kapak onarımında kullanılan protez materyal, önceki enfektif endokardit, seçilmiş konjenital kalp hastalıkları ve kapak yetersizliği gelişmiş kalp transplantasyonu gibi en yüksek riskli durumlarla sınırlar (18). Acil serviste profilaksi kararı, yapılacak dental işlemin türü ve hastanın kardiyak risk grubu birlikte değerlendirilerek verilmelidir.

Konsültasyon, Yatış ve Güvenli Taburculuk

Acil konsültasyon veya yatış gerektiren durumlar

• Havayolunu tehdit eden şişlik, stridor, sekresyonları yönetememe veya ilerleyen trismus
• Derin boyun enfeksiyonu veya Ludwig anjini şüphesi
• Sepsis, hipotansiyon, yeni bilinç değişikliği veya belirgin sistemik toksisite
• Hızla ilerleyen yüz-boyun selüliti ya da immünsüprese hastada enfeksiyon
• Kontrol edilemeyen oral kanama veya semptomatik anemi
• Oral alımın sürdürülememesi, dehidratasyon veya ciddi malnütrisyon riski
• Mandibula/maksilla kırığı, ciddi alveoler yaralanma veya aspirasyon riski
• Güvenli ayaktan izlem kurulamayan kırılgan, kognitif bozukluğu olan veya yalnız yaşayan hasta

Ayaktan izlem düşünülebilecek durumlar

• Sistemik bulgusu ve yayılım işareti olmayan lokalize dental ağrı veya sınırlı enfeksiyon
• Lokal önlemlerle tamamen kontrol edilen minör kanama
• Komplike olmayan protez bası yarası
• Kırık veya ciddi yumuşak doku yaralanması bulunmayan minör dental travma

Ayaktan izlem kararı yalnızca klinik stabiliteye dayanmaz. Hastanın reçeteyi anlayabilmesi, ilaca erişebilmesi, oral alımını sürdürebilmesi, bakım veren desteği ve belirlenen sürede diş hekimine ulaşabilmesi de değerlendirilmelidir. Acil servislerin kesin dental tedavi sağlamadığı ve tekrarlayan başvuruların sık görülebildiği unutulmamalıdır (9,19).

Beş Adımlı Acil Servis Algoritması

Adım	Temel soru	Eylem
1. Havayolu	Trismus, disfaji, ses değişikliği, stridor veya ağız tabanı şişliği var mı?	Varsa görüntülemeyi beklemeden havayolu ekibini ve Kulak Burun Boğaz/anesteziyi devreye sok.
2. Yayılım	Ateş, toksisite, boyun tutulumu, immünsüpresyon veya sepsis bulgusu var mı?	Laboratuvar, uygun görüntüleme, IV antibiyotik, konsültasyon ve kaynak kontrolü planla.
3. Lokal sorun	Drenaj gerektiren apse, aktif kanama, travma veya protez yarası var mı?	Lokal müdahaleyi yap; BT ve uzman desteğini klinik gerekliliğe göre kullan. POCUS’u seçilmiş yüzeyel koleksiyonlarda yardımcı yöntem olarak değerlendir.
4. İlaç ve komorbidite	Antikoagülan, antiresorptif ilaç, böbrek-karaciğer hastalığı veya diyabet var mı?	Analjezik ve antibiyotik seçimini, kanama ve çene osteonekrozu riskini buna göre düzenle.
5. Güvenli çıkış	Hasta yiyip içebiliyor, önerileri anlayabiliyor ve diş hekimine ulaşabiliyor mu?	Hayırsa gözlem/yatış veya sosyal destek; evetse yazılı uyarılar ve kesin takip planı ver.

Akılda Kalması Gerekenler

• Yaşlı hastada “basit diş ağrısı” tanısı, havayolu ve sistemik değerlendirme tamamlandıktan sonra konulmalıdır.
• Yaşlı hastada pulpal hastalık klasik sıcak-soğuk hassasiyeti veya belirgin ağrı örüntüsü olmadan ilerleyebilir.
• Trismus, disfaji, ses değişikliği ve ağız tabanı şişliği birlikteyse derin boyun enfeksiyonu kabul edilene kadar dikkatli olunmalıdır.
• Antibiyotik, kesin dental tedavinin yerine geçmez; sistemik veya yayılım bulgusu yoksa rutin kullanımından kaçınılmalıdır.
• Antikoagülan ilişkili oral kanamada ilk adım lokal hemostazdır; antitrombotik tedavi kontrolsüz biçimde kesilmemelidir.
• Dental travmada düşmenin nedeni, kafa travması ve kullanılan ilaçlar ayrıca değerlendirilmelidir.
• Taburculuk güvenliği; klinik durum kadar bilişsel kapasite, bakım veren desteği ve diş hekimine erişime de bağlıdır.

Sonuç

Yaşlı hastada diş ve oral kavite acilleri, lokal bir ağız sorununun ötesinde değerlendirilmelidir. Acil hekiminin temel görevi; havayolunu tehdit eden enfeksiyonu, kontrolsüz kanamayı, travmanın sistemik nedenlerini ve kırılgan hastada gelişebilecek komplikasyonları erken tanımaktır. Bunun ardından ağrı ve enfeksiyonun rasyonel yönetimi, gereksiz antibiyotik ve opioid kullanımından kaçınma, uygun görüntüleme ve kesin dental tedaviye erişimin sağlanması gelir. Başarılı bir taburculuk, yalnızca reçete yazmak değil; hastanın önerileri uygulayabileceğinden ve zamanında diş hekimine ulaşabileceğinden emin olmaktır.

Not: Görseller Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Diş Hekimliği Fakültesi, Ağız Diş ve Çene Cerrahisi Ana Bilim Dalı arşivinden temin edilmiştir.

Kaynakça

1. Dahal R, Jarosek S, Virnig B. Emergency Department Use for Dental Problems Among Medicare Fee-for-Service Older Adults in the U.S. (2016 to 2020). Innov Aging. 2022;6(Suppl 1):762-763. doi:10.1093/geroni/igac059.2877.

2. Schappert SM, Santo L. Emergency Department Visits for Tooth Disorders: United States, 2020-2022. NCHS Data Brief. 2025;(531):1-11.

3. Toman M, Türkün M, Toksavul S, Çal E. Geriatrik hastalarda acil müdahale gerektiren dental problemler. Ege Tıp Dergisi. 2014;53(Ek Sayı):53-55.

4. Sevinç Gül SN, Dilsiz A, Diri E, Huseyinli I. Diş Hekimliği Kliniklerinde Tıbbi Acil Durum Yönetimi: Bilgi, Tutum ve Uygulamaların Kesitsel Bir Değerlendirmesi. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi. 2025;15(3):1058-1068. doi:10.31020/mutftd.1742270.

5. Taylor H, Musey P, Hirsh A, Thyvalikakath T, Vest JR. Association Between Socioeconomic Status and Emergency Department Use for Non-traumatic Dental Conditions. West J Emerg Med. 2026;27(2):471-482. doi:10.5811/westjem.47316.

6. Serna CA, Arevalo O, Tomar SL. Dental-Related Use of Hospital Emergency Departments by Hispanics and Non-Hispanics in Florida. Am J Public Health. 2017;107(Suppl 1):S88-S93. doi:10.2105/AJPH.2017.303746.

7. Silva-Junior MF, de Sousa MLR, Batista MJ. Health literacy on oral health practice and condition in an adult and elderly population. Health Promot Int. 2021;36(4):933-942. doi:10.1093/heapro/daaa135.

8. Henderson E, Dalawari P, Fitzgerald J, Hinyard L. Association of Oral Health Literacy and Dental Visitation in an Inner-City Emergency Department Population. Int J Environ Res Public Health. 2018;15(8):1748. doi:10.3390/ijerph15081748.

9. Santoro M, Heaton LJ, Sonnek AC, Preston RA, O’Malley JJ, Tranby EP. Repeated Use of Emergency Departments for Nontraumatic Dental Conditions: Factors Associated With Being a Superutilizer. Community Dent Oral Epidemiol. 2026;54:436-446. doi:10.1111/cdoe.70060.

10. Figueiredo R, Fournier K, Levin L. Emergency department visits for dental problems not associated with trauma in Alberta, Canada. Int Dent J. 2017;67(6):378-383. doi:10.1111/idj.12315.

11. Leinbach LI, Li X, Iafolla T, Alraqiq H. Pharmacologic Management of Non-Traumatic Dental Conditions in US Emergency Departments, 2018-2022. J Public Health Dent. 2025;85:220-230. doi:10.1111/jphd.12668.

12. Goodsell K, Maloney K, Chang AM, et al. Dental Pain in Emergency Department Patients: Utilizing Point-of-Care Ultrasound for Dental Abscess Detection. J Emerg Med. 2026;86:116-126. doi:10.1016/j.jemermed.2026.03.020.

13. Bridwell R, Gottlieb M, Koyfman A, Long B. Diagnosis and management of Ludwig’s angina: An evidence-based review. Am J Emerg Med. 2021;41:1-5. doi:10.1016/j.ajem.2020.12.030.

14. Ockerman A, Miclotte I, Vanhaverbeke M, et al. Tranexamic acid and bleeding in patients treated with non-vitamin K oral anticoagulants undergoing dental extraction: The EXTRACT-NOAC randomized clinical trial. PLoS Med. 2021;18(5):e1003601. doi:10.1371/journal.pmed.1003601.

15. American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons. Medication-Related Osteonecrosis of the Jaws-2022 Update. J Oral Maxillofac Surg. 2022;80(5):920-943. doi:10.1016/j.joms.2022.02.008.

16. Arroyo Bote S, Bennasar Verges C, Ribas-Perez D, et al. Complications Arising from Dental Trauma Incurred from Falls Involving Geriatric Patients: A Case Report. Diagnostics (Basel). 2023;13(19):3021. doi:10.3390/diagnostics13193021.

17. Toman M, Toksavul S, Çal E, Türkün M. Geriatrik hastaların dental tedavileri sırasında görülebilecek acil durumlar. Ege Tıp Dergisi. 2012;51(Ek Sayı):65-68.

18. American Dental Association. Antibiotic Prophylaxis Prior to Dental Procedures. Clinical guidance based on the 2021 American Heart Association scientific statement update. Accessed August 6, 2026.

19. Kim PC, Zhou W, McCoy SJ, et al. Factors Associated with Preventable Emergency Department Visits for Nontraumatic Dental Conditions in the U.S. Int J Environ Res Public Health. 2019;16(19):3671. doi:10.3390/ijerph16193671.