Bitkisel zehirlenmeler, özellikle çocuklarda yaygın olarak görülen bir halk sağlığı sorunudur. Amerikan Zehir Kontrol Merkezleri Derneği yıllık gelen 50.000 (%8) telefon çağrısının bitkilerle temas eden çocuklar nedeniyle olduğunu raporlamıştır 1,2. Zehirlenmelere neden olan bitkiler çoğunlukla ev bitkileri, bahçe bitkileri ve geleneksel tıpta kullanılan bitkisel ürünlerdir.
1. Epidemiyoloji
Bitkisel zehirlenmeler tüm dünya genelinde yaygın olarak görülmektedir. Özellikle çocukluk çağında görülen bu vakalar genellikle ev içinde bulunan bitkilerle temasa bağlı olarak gelişmektedir. Ergenlik ve yetişkinlik döneminde ise, çoğunlukla bitkisel ilaçların bilinçsiz kullanımı ya da kasten alım sonucu zehirlenmeler ortaya çıkabilmektedir 3. Bitkisel ürünlerin internet üzerinden “bitkisel-doğal tedavi” adı altında kolaylıkla pazarlanması ve temin edilmesi, son yıllarda bu tür vakaların artışına neden olmuştur. Ölümcül vakalar çoğunlukla kendine zarar verme veya halusinojenik etkisi nedeniyle bitkileri kullanan adölesan ve erişkinlerde görülmektedir 3.
Ülkemizde en son Ulusal Zehir Danışma (UZEM) raporuna göre 2020 yılında 187.528 zehirlenme vakasının 1600 (%0,85)’ünün bitkilere bağlı oluştuğu bildirilmiştir. Bu zehirlenmelerin 503 (%0,27)’ü kır ve bahçe bitkilerine bağlı olur iken, 327 (%0,17)’si salon (ev) bitkilerine bağlı oluşmuştur. 0-5 yaş grubu özelinde ise 49.656 zehirlenme vakasının 778 (%1,57)’i bitkilere bağlı meydana gelmiştir. Bunların 235 (%0,47)’i kır ve bahçe bitkileri ve 279 (%0,56)’u salon (ev) bitkilerine maruziyet sonucu gelişmiştir 4.
2. Patofizyoloji
Bitkisel toksinler, içerdikleri alkaloidler, glikozitler ve proteolitik enzimler nedeniyle toksik etkiye sahiptir. Örneğin, Atropa belladonna gibi bitkiler antikolinerjik etkiler gösterirken, Digitalis purpurea kardiyak glikozitleri nedeniyle kardiyotoksisiteye neden olmaktadır. Zehirlenmeler sırasında hastalarda gastrointestinal semptomlar, merkezi sinir sistemi bozuklukları ve kardiyovasküler etkiler görülebilmektedir 3,5.
3. Sınıflandırma
Hastalar çoğu zaman maruz kalınan bitkinin bölgeye özgü isimlendirmesi kullanılmaktadır ve bu durum hem tanı hem de takip süreçlerinde zorluklara neden olmaktadır. Bitki zehirlenmeleri için mevcut ders kitabı sınıflandırma şemaları, hızlı sınıflandırma sisteminden daha karmaşık, daha kafa karıştırıcı ve daha hantal olup, bitki kaynaklı toksisitelere değil, bitki kimyasallarına veya bunların farmakolojik etkilerine dayanıyordu. Son dönemde ölümcül bitki zehirlenmelerinin sınıflanmasında klasik sınıflandırma yöntemleri yerine Diaz tarafından daha hızlı bir toksidromik sınıflandırma sistemi önerilmiştir 3.
4. Klinik Bulgular ve Tanı
Bitkisel zehirlenmelerin klinik bulguları ve ciddiyeti maruz kalınan bitkinin türüne, miktarına ve hastanın fizyolojik durumuna bağlı olarak değişebilmektedir 5. Yaygın görülen klinik tablolar:
- Gastrointestinal bulgular: Bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal.
- Sinir sistemi bulguları: Halüsinasyon, konvülsiyon, bilinç değişiklikleri.
- Kardiyovasküler bulgular: Bradikardi, hipertansiyon, hipotansiyon.
- Hepatotoksisite ve Nefrotoksisite: Karaciğer enzimlerinde yükselme, sarılık, böbrek yetmezliği.
Tanı koymada ise hastanın öyküsü, fizik muayene bulguları ve laboratuvar testleri büyük önem taşımaktadır. İdrar ve kan analizleri, zehirlenmeye neden olan bitkisel maddelerin tespitinde yardımcı olabilir. Ancak laboratuvar testleri zehirlenmeye neden olan bitkinin net olarak tanınmasında yetersiz kalabilmektedir. Laboratuvar testleri tanıdan daha çok sistemik veya izole organ hasarının tespitinde ve takibinde yardımcı olmaktadır. Zehirlenmeye neden olan bitkinin net tespit edilmesinde ve olası etkilerin öngörülmesinde bitki parçalarının saklanması daha faydalı olmaktadır. Ancak bitkinin fiziksel özelliklerine bakarak tanımlanmasında sağlık personelleri de kimi zaman yetersiz kalabilmektedir.
5. Tedavi Yaklaşımı
Bitkisel zehirlenmelerde temel tedavi prensipleri:
- Havayolu, solunum ve dolaşımın desteklenmesi: Yaşam tehdit eden durumlarda ilk öncelik solunum ve dolaşım stabilizasyonudur.
- Dekontaminasyon: Erken dönemde başvuran aktif kömür, mide yıkaması gibi metodlarla toksinlerin emilimini azaltma yöntemleri uygulanabilir.
- Destekleyici tedavi: Semptomatik tedavi ile hastanın genel durumu stabilize edilir. Kardiyotoksik etkiler için antiaritmik ajanlar kullanılabilir.
- Antidot tedavisi: Birkaç özel durum dışında çoğu bitki zehirlenmesinde bilinen antidot tedavisi mevcut değildir.
Bitki zehirlenmelerinin neden olduğu sistemik toksisiteler, toksisite mekanizması, toksidromlar ve tedavileri Tablo 1’de özetlenmiştir.
6. Korunma Yolları
Bitkisel zehirlenmeleri önlemek için bireylerin bilinçlendirilmesi önemlidir. Çocukların erişimine açık bitkilerin tespit edilmesi ve bu bitkilerin uzaklaştırılması gerekmektedir. Ayrıca, geleneksel tıp uygulamalarında bilinçsizce bitkisel ürün kullanımının önlenmesi için eczacı ve hekimler tarafından rehberlik edilmelidir. Bitkisel ürünlerin yanlış etiketlenmesi ve içeriklerinin tam olarak belirtilmemesi, ciddi zehirlenme risklerini artırmaktadır.
7. Sonuç
Bitkisel zehirlenmeler, yaygın ancak genellikle önlenebilir halk sağlığı sorunlarından biridir. Hızlı tanı ve doğru tedavi yaklaşımı hayati önem taşımaktadır. Bu nedenle sağlık profesyonellerinin ve toplumun farkındalığının artırılması gerekmektedir.
Fatal toksisiteye neden olabilen bitkiler*
| Sistemik Toksisite | Bitki Toksinleri | Toksisite Mekanizması | Toksidromlar | Antidot / Destek | Tür / Cins | Yaygın Ad |
| Kardiyotoksik | Kardiyak glikozitler | Hücre içi Na/K ATPaz inhibisyonu, miyokardda Ca artışı, vagal tonus artışı | Digoksin toksisitesini taklit eder: bulantı, kusma, karın ağrısı, sinüs ve nodal bradikardi, VT, VF | Digoksin-spesifik Fab (10–20 flakon) | Convallaria majalis, Digitalis purpurea, Nerium oleander, Ornithogalum umbellatum | İnci çiçeği, yüksük otu, zakkum, yıldız sümbülü |
| Kardiyotoksik | Sodyum kanal açıcılar | Voltaj-bağımlı Na kanalının açık kalmasına neden olur, kardiyak ileti sistemi ve motor nöronlarda sürekli depolarizasyon | AV blok, bradikardi, ventriküler aritmiler, kas güçsüzlüğü, fasikülasyonlar, paralizi | Yok; spesifik antiaritmik tedavi | Aconitum uncinatum, Kalmia latifolia, Leucothoe spp, Lyonia spp, Pieris floribunda, Rhododendron spp, Veratrum viride, Zigadenus fremontii, | Keşiş başı, dağ defnesi, tatlı çan çiçeği, Fetter çalısı, Japon pierisi, açelya, orman gülü, ölüm soğanı (zehirli zambak) |
| Kardiyotoksik | Na ve Ca kanal blokerleri (digitalis benzeri etki) | Taxin alkaloidleri Na ve Ca kanallarını bloke eder, dijital benzeri glikozitler gibi Na-K taşınımını bozar | Midriyazis, karın ağrısı, kas güçsüzlüğü, kusma, terleme, nöbet, hipotansiyon, refrakter VT, hiperkalemi | Yok; digoksin Fab etkisiz; amiodaron ve NaHCO₃ | Taxus spp. sadece yew türleri. Paclitaksel, Pasifik porsuk ağacının (Taxus brevifolia) kabuğundan elde edilen bir mitoz inhibitörüdür ve meme kanserinin tedavi ve önlenmesinde kullanılır. | Her zaman yeşil Porsuk ağacı ve çalıları |
| Kardiyotoksik | Antikolinerjik | Beyin ve parasempatik sinir sisteminde asetilkolin muskarinik reseptörleri bloke eder | Ateş, kuru kızarık cilt, midriyazis, taşikardi, huzursuzluk, deliryum, ileus, atonik mesane, nöbet, paralizi | Fizostigmin 1–2 mg IV (çocuklar: 0,02 mg/kg) | Atropa belladonna, Brugmansia candida, Datura stramonium | Güzel avrat otu, melek borusu, boru çiçeği |
| Nörotoksik | Halüsinojenik | Salvinorin A: tam opioid kappa reseptör agonisti; sabah sefası tohumlarında lysergimidler serotonin geri alımını inhibe eder | Sarhoşluk, kahkaha, kişilik çözülmesi, dissosiyasyon, görsel halüsinasyonlar, paranoya | Yok; benzodiazepinler | Salvia divinorum, Morning glories: Ipomoea tricolor, Turbina (Rivea) corymbosa | Bilge adaçayı, sabah sefası, yılbaşı sarmaşığı |
| Nörotoksik | Nikotinik | Otonom sinir sisteminde preganglionik nikotinik reseptörleri uyarır | Taşikardi, hipertansiyon, terleme, midriyazis, nöbet, kas güçsüzlüğü, paralizi, koma | Yok; nöbetler için benzodiazepinler | Baptisia spp, Caulophyllum thalictroides, Conium maculatum, Laburnum anagyroides, Lobelia siphilitica, Nicotiana longiflora | Yabani çivit otu, mavi cohosh, zehirli baldıran, altın zincir ağacı, mavi lobelya, tütün |
| Nörotoksik | Diğer konvülsanlar | Ach dengesizliği, K kanal blokajı, yalancı nörotransmitterler, GABA antagonizması (Cicuta, Strychnos), hipoglisemi (Blighia) | Bilinç kaybı ile birlikte jeneralize tonik-klonik nöbetler(Strychnos hariç), postiktal hipertonisite | Yok; nöbetler için benzodiazepinler | Cicuta maculata, Coriaria myrtifolia, Spigelia marilandica, Strychnos nux-vomica, Blighia sapida | Su baldıranı, mürver yapraklı sumak, pembe kök (kurt out), striknin (kusmuk ağacı), ackee meyvesi ağacı |
| Neurotoxic | Toksalbüminler | Protein sentezini hücre içi 60S ribozomal alt birimine bağlanarak inhibe eder | Karın ağrısı, ishal, hematemez, hızlı multiorgan yetmezliği (özellikle abrin veya risin aerosol veya enjeksiyon ile alınmışsa) | Yok; vazopressörler | Abrus precatorius, Momordica spp, Phoradendron spp, Ricinus communis | Hint baklası, Göz boncuğu fasulyesi, kudret narı, ökseotu, hint yağı bitkisi/fasulyesi |
| Sitotoksik | Mitoz inhibitörleri | Mikrotübül polimerizasyonunu engelleyerek mitozun metafaz evresinde durmasına neden olur (kanser kemoterapisinde ve gutta inflamasyonun azaltılmasında kullanılır) | Bulantı, kusma, ishal, oral ülserler, GIS kanama, GI nekroz, başlangıçta lökositoz sonrasında lökopeni | Yok; Kolçisin Fab şu an yok, Kemşk iliği supresyonu için CSF düşün | Colchicum autumnale, Catharanthus roseus, Podophyllum peltatum | Sonbahar çiğdemi, Madagaskar pervinkası, Mayıs elması |
| Sitotoksik | Siyanojenik glikozitler | Gİ kanalda hidrolize olup siyanür (veya hodrositanik asit) açığa çıkarır; mitokondriyal elektron taşıma zincirini engelleyerek toplam hücresel enerji üretimini durdurur | Gecikmiş karın ağrısı, bulantı, kusma, bilinç değişikliği, nöbet, kardiyovasküler kollaps, laktik asidoz, çoklu organ yetmezliği | Asidozun düzeltilmesi, inotropik destek ve sadece 15 dakika boyunca iv 5 gram hidroksokobalamin veya 15 dakika boyunca intravenöz olarak 50 ml %25 sodyum tiyosülfat ve hidroksokobalamin kombinasyonu ile antidot tedavisi | Eriobotrya japonica, Hydrangea macrophylla, Malus spp, Manihot esculenta, Prunus spp, Sambucus mexicana | Malta eriği/Yeni dünya (özellikle çekirdekleri), Ortanca, Elma/Yabani elma (çekirdek), Manyok (kökleri), Kayısı/kiraz/vişne/şeftali/erik (çekirdek), Mürver (yaprak, sap ve kök) |
| Sitotoksik | Pirrolizidin alkaloidleri | Hepatik sinüzoidlerin ve pulmoner damarların endotelyal kaplamalarına zarar veren pirollere hepatik olarak metabolize edilir; sentrilobüler hepatik nekroz, hepatik veno-oklüzyon (Budd-Chiari sendromu) ve pulmoner hipertansiyon | Karın ağrısı, sarılık, siroz, hepatik nekroz, hepatoma, koagülopati, pulmoner ve portal hipertansiyon | Yok; KC yetmezliği için destek tedavi, karaciğer nakli | Crotalaria spp, Heliotropium curassavicum, Senecio spp, Sesbania grandiflora | Sarı çıngırak otu, Deniz heliotropu, Yer tarçını/Kanarya out/çayır otu, Kızıl salkım ağacı/Mor çıngırak |
| GİS/Hepatotoksik | Kalsiyum oksalat kristali enjektörleri | Yaygın iç mekân bitkilerinden oluşan büyük bir grup, çiğnendiklerinde tüm parçaları özel fırlatıcı yapılar (raflidler) aracılığıyla kalsiyum oksalat kristalleri fırlatır | Yoğun ağız ve boğaz ağrısı, salya artışı, laringeal ödem, üst GIS perforasyonu olabilir (aorta-duodenal fistül bildirilmiştir) | Yatıştırıcılar ve soğuk su, viskoz lidokain, mukozal yaralanmaları dışlamak için endoskopi | Caladium spp, Dieffenbachia spp, Epipremnum aureum, Philodendron spp, Schefflera actinophylla, Spathiphyllum spp | Kaladyum/Fil kulağı, Aptal kamışı/Dilber dudağı/difenbahya, Sarmaşık/Şeytan sarmaşığı, Deve tabanı, Şemsiye ağacı, Barış zambağı |
*Diaz JH. Poisoning by herbs and plants: rapid toxidromic classification and diagnosis. Wilderness Environ Med. 2016;27(1):136-152.
Kaynaklar
1. Watson WA, Litovitz TL, Klein-Schwartz W, et al. 2003 annual report of the American Association of Poison Control Centers Toxic Exposure Surveillance System. Am J Emerg Med. 2004;22:335–404.
2. Mowry JB, Spyker DA, Cantilena LR, Bailey JE, Ford M. 2012 Annual Report of the American Association of Poison Control Centers’ National Poison Data System (NPDS): 30th Annual Report. Clin Toxicol (Phila). 2013;5:949–1229.
3. Diaz JH. Poisoning by herbs and plants: rapid toxidromic classification and diagnosis. Wilderness Environ Med. 2016;27(1):136–152.
4. Koç İ. Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) Raporları 2014–2020 Yılları. T.C. Sağlık Bakanlığı, Ankara, 2021.
5. Çıkırıklar Hİ, Aslan Ş. Bitkisel Zehirlenmeler. Turkiye Klinikleri Emergency Medicine-Special Topics. 2018;4(2):113–119.
