71

Türkiye’de Medikal Afet Yönetiminin Kurumsal ve Operasyonel Hiyerarşisi Sağlık Afet Koordinasyon Merkezi SAKOM Modeli

Öz

Afetler ve kitlesel yaralanmalı olaylar, olağan sağlık hizmeti kapasitesini kısa sürede aşabildiği için olay yeri, hastane öncesi sistem, hastaneler ve merkezi yönetim arasında kesintisiz koordinasyon gerektirir. Türkiye’de bu koordinasyonun sağlık alanındaki temel yapısı Sağlık Afet Koordinasyon Merkezi’dir. Bu derleme, SAKOM’un kurumsal gelişimini, merkezi ve il düzeyindeki hiyerarşisini, bildirim ve aktivasyon ölçütlerini, elektronik olay ve hasta izlem sistemlerini ve diğer kurumlarla temaslarını açıklamaktadır. Ayrıca kapalı bir eğlence mekânında meydana gelen patlama senaryosu üzerinden olayın 112 Acil Çağrı Merkezi’ne ulaşmasından İl SAKOM ve merkezi SAKOM aktivasyonuna, olay numarası oluşturulmasından yaralıların hastanelere dağıtılması ve elektronik izlenmesine kadar süreç örneklendirilmiştir. İnceleme, SAKOM’un merkezi karar verme ile il düzeyindeki operasyonel koordinasyonu birleştiren, elektronik veri akışıyla desteklenen bir model olduğunu göstermektedir. Sistemin geliştirilmesi gereken alanları; olay büyüklüğünü derecelendiren bölgesel ölçütler, haberleşme ve bilgi sistemlerinin yedekliliği, siber dayanıklılık, düzenli tatbikatlar ve çalışan farkındalığıdır. Böylece SAKOM’un işleyişi yalnız kurumsal bir şema olarak değil, sahadan hastaneye uzanan dinamik bir olay yönetim döngüsü olarak ele alınmıştır.

Anahtar kelimeler: SAKOM, afet yönetimi, kitlesel yaralanma, 112, İl SAKOM, olay yönetim sistemi, ASOS

Abstract

Disasters and mass casualty incidents can rapidly exceed routine health care capacity and therefore require uninterrupted coordination among the scene, prehospital services, hospitals and central authorities. In Türkiye, the Health Disaster Coordination Center is the principal structure for health-sector coordination. This narrative review explains the institutional development of SAKOM, its central and provincial hierarchy, notification and activation criteria, electronic incident and patient tracking systems, and links with other organizations. The official-document analysis by Umaç and Yılmaz, covering documents issued between 2009 and 2024, was used as the principal source, while the existing national and international references were retained. An explosion in an indoor entertainment venue is used to illustrate the process from the initial 112 call and activation of Provincial and Central SAKOM to incident numbering, hospital distribution and electronic tracking of casualties. The review indicates that SAKOM combines centralized decision-making with provincial operational coordination and an electronic data flow. Priorities for further development include region-specific incident grading, redundant communication and information systems, cyber resilience, regular exercises and workforce awareness.

Keywords: SAKOM, disaster management, mass casualty incident, emergency medical services, incident management system

1.Giriş

Afetler, toplumun olağan baş etme kapasitesini aşarak can kaybına, yaralanmaya, sağlık altyapısında hasara ve hizmet sürekliliğinde bozulmaya yol açabilen olaylardır. Sağlık açısından kritik sorun yalnız yaralı sayısının artması değildir. Aynı anda triyaj, kurtarma, ambulans sevki, hastane kapasitesinin yönetimi, kritik hastaların nakli, ilaç ve malzeme sürekliliği, bilgi paylaşımı ve kamu kurumları arasındaki görev dağılımı da yönetilmelidir. Bu nedenle çağdaş afet yönetimi hazırlık, zarar azaltma, müdahale ve iyileştirme aşamalarını birlikte ele alır. [1–3]

Kitlesel yaralanmalı olay, hasta veya yaralıların sayısı, ağırlığı ya da çeşitliliği nedeniyle mevcut yerel kaynakların olağan yöntemlerle yeterli olmadığı durumdur. Aynı olay bir bölgede rutin imkânlarla yönetilebilirken başka bir bölgede kitlesel yaralanmalı olay niteliği kazanabilir. Bu özellik, olayın erken tanınmasını ve müdahale düzeyinin standart ölçütlerle belirlenmesini gerekli kılar. [1,12,13]

Türkiye’de afet yönetiminin genel koordinasyonu Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı tarafından yürütülür. Sağlık hizmetlerinin planlanması ve koordinasyonu ise Sağlık Bakanlığının sorumluluğundadır. SAKOM, bu sorumluluğu afet ve acil durumlar sırasında kesintisiz bilgi akışı, kaynak yönetimi ve kurumlar arası koordinasyon yoluyla yerine getiren merkezî yapıdır. 2009’da kurulan merkezî yapının il düzeyindeki karşılığı olan İl SAKOM’ların 2023’ten itibaren 81 ilde yapılandırılması, sahadan merkeze uzanan iletişim zincirini güçlendirmiştir. [4,5,8,9,13]

Bu çalışmanın amacı SAKOM modelini kurumsal yapı ile sınırlamadan, olayın ilk bildiriminden sonlandırılmasına kadar işleyen operasyonel bir süreç olarak açıklamak ve bu süreci örnek bir patlama senaryosu üzerinden görünür hâle getirmektir.

2.Yöntem ve kapsam

Bu çalışma anlatısal bir derleme ve kavramsal değerlendirme olarak hazırlanmıştır. SAKOM’un kuruluşu, İl SAKOM yapılanması, bildirim ölçütleri, aktivasyon süreci, Olay Yönetim Sistemi ve Acil Sağlık Otomasyon Sistemi hakkında temel kaynak olarak Umaç ve Yılmaz’ın 2025 tarihli resmî belge analizi kullanılmıştır. Söz konusu çalışma, Sağlık Bakanlığının 2009–2024 arasında yayımladığı 22 belgeden SAKOM’la doğrudan ilişkili 12 belgeyi READ yaklaşımıyla incelemiştir. [13]

Kurumsal çerçeve Sağlık Bakanlığı ve AFAD belgeleriyle; uluslararası karşılaştırma FEMA Incident Command System ve NHS Emergency Preparedness, Resilience and Response çerçeveleriyle; çalışan farkındalığı ise Tosun ve Otlamaz’ın araştırmasıyla desteklenmiştir. Patlama senaryosu gerçek bir olaya ilişkin veri sunmaz; sistemin görevlerini açıklamak amacıyla oluşturulmuş varsayımsal bir uygulama örneğidir. Bu nedenle olayın zamanı, yaralı sayısı ve kaynak gereksinimi senaryo parametresi olarak ele alınmıştır. [6]

3.Türkiye’de medikal afet yönetiminin kurumsal yapısı

3.1 Ulusal düzey

Ulusal düzeyde AFAD genel afet yönetimini ve Türkiye Afet Müdahale Planı kapsamındaki hizmet gruplarını koordine eder. Sağlık Bakanlığı, sağlık hizmet grubunun ana çözüm ortağıdır. Merkezi SAKOM, Bakanlık içindeki sağlık hizmetleri, bilgi sistemleri ve acil sağlık birimleriyle birlikte çalışır; illerden gelen olay ve kapasite bilgilerini değerlendirir, iller arası kaynak hareketini koordine eder, yöneticilere durum bilgisi sunar ve gerektiğinde diğer ulusal ya da uluslararası kuruluşlarla sağlık hizmetleri bağlamında temas kurar. [3–5,8,13]

UMKE ve 112 Acil Sağlık Hizmetleri bu yapının uygulama kapasitesini oluşturur. UMKE; enkaz, erişimi güç alanlar, uzun süreli saha çalışmaları ve gerektiğinde sahra sağlık yapılanmaları gibi görevlerde tıbbi kurtarma desteği sağlar. 112 sistemi olayın ilk bildirimi, ekip sevki, saha raporlaması ve hasta naklinin yönetiminde temel aktördür. Merkezi SAKOM ise tek tek ambulansların sevkinden çok, olayın ulusal sağlık resmi, stratejik kaynak ihtiyacı ve iller arası koordinasyon üzerinde yoğunlaşır. [4,5,12]

3.2 İl düzeyi

İl düzeyinde İl Sağlık Müdürlüğü, İl SAKOM, Sağlık Komuta Kontrol Merkezi, İl Ambulans Servisi, kamu, üniversite ve özel hastaneler aynı operasyonel ağın parçalarıdır. İl SAKOM’un temel görevi ilde meydana gelen olayları çeşitli kaynaklardan erken öğrenmek, sağlık müdahalesini il düzeyinde koordine etmek ve belirlenmiş iletişim hiyerarşisi içinde merkezi SAKOM’a bildirmektir. İl SAKOM’ların kökeni 112 Sağlık Komuta Kontrol Merkezlerine dayandığı için personel, haberleşme ve olay izlem süreçleri bu merkezlerle yakın çalışır. [8,9,13]

İl SAKOM yalnız olay yerinden gelen veriyi ileten bir ara basamak değildir. Hastanelerin acil servis, ameliyathane, yoğun bakım, yanık, çocuk ve yenidoğan yoğun bakım kapasitesi; nöbetçi uzmanlık dalları; ambulans ve personel durumu; tıbbi malzeme ve lojistik ihtiyaçlar gibi değişkenleri birlikte değerlendirir. Bu değerlendirme, yaralıların tek bir hastanede yığılmasını önlemek ve ilin toplam tedavi kapasitesini kullanmak için gereklidir. [5,8,13]

3.3 Saha ve hastane düzeyi

Sahada ilk 112 ekibi olayın türünü, güvenlik risklerini, erişim koşullarını, yaklaşık etkilenen kişi sayısını ve triyaj dağılımını Sağlık Komuta Kontrol Merkezine bildirir. Takip eden ekipler, UMKE ve diğer sağlık unsurları olay yeri yönetimi içinde triyaj, stabilizasyon ve nakil görevlerini yürütür. Sağlık ekiplerinin çalışması kolluk, itfaiye, AFAD ve olayın niteliğine göre KBRN ya da bomba imha birimleriyle koordineli olmalıdır. [4,7,12]

Hastaneler olayın hastane içindeki yönetimini Hastane Afet ve Acil Durum Planı çerçevesinde yürütür. Acil servisin kapasitesi, ameliyathane ve yoğun bakım erişimi, kan ve tıbbi malzeme ihtiyacı, personel çağrısı, güvenlik, dekontaminasyon ve hasta akışı eş zamanlı olarak değerlendirilir. 112 ile taşınanların yanı sıra kendi imkânlarıyla başvuran yaralılar da olaya ait kayıtla eşleştirildiğinde merkezi sistem, olayın gerçek sağlık yükünü daha doğru gösterebilir. [4,12,13]

4.SAKOM’un gelişimi ve organizasyon modeli

Merkezi SAKOM 2009’da afetlerde sağlık yönetimi amacıyla kurulmuştur. 2009–2023 arasında merkezî SAKOM, il Sağlık Komuta Kontrol Merkezleriyle koordinasyon içinde çalışmıştır. Ocak 2023’te 81 ilde İl SAKOM yapılanmasına geçilmesi kararlaştırılmış, böylece merkezî yapı ile olay bölgesi arasında sürekli çalışan yerel koordinasyon birimleri oluşturulmuştur. İl SAKOM’lar, olayın sahaya en yakın yönetim düzeyinde değerlendirilmesine ve merkezî SAKOM’a standart bilgi aktarılmasına imkân verir. [5,8,9,13]

Merkezler 7 gün 24 saat çalışma esasına dayanır. Haberleşmenin yalnız internet ve telefon şebekesine bağlı kalmaması için yüksek frekanslı telsiz ve uydu telefonu gibi yedek kanallar önem taşır. Bu altyapı, elektrik ya da internet kesintisinin yaşandığı geniş ölçekli afetlerde bilgi akışının tümüyle durmasını önlemek amacıyla düzenli test edilmelidir. [8]

SAKOM organizasyonunda operasyon, idari yönetim ve teknik destek işlevleri birbirini tamamlar. Operasyon işlevi olay bilgisi, kaynak ihtiyacı ve hasta hareketini izler. İdari işlev personel, görevlendirme, raporlama ve kurumlar arası yazışmayı yürütür. Teknik destek işlevi haberleşme ve elektronik sistemlerin sürekliliğini sağlar. Olayın büyüklüğüne göre bu işlevlerin personel ve çalışma hacmi artırılabilir. [5,8,13]

5.Bildirim ölçütleri ve aktivasyon süreci

5.1 SAKOM’a bildirilmesi gereken olaylar

SAKOM bildirim ölçütleri hem sayısal eşiklere hem de olayın niteliğine dayanır. Trafik kazaları, karbonmonoksit maruziyeti, yangın, silahlı saldırı ve toplu maruziyetlerde belirli ölüm veya etkilenme sayıları kullanılır. Buna karşılık patlama, olası KBRN olayı, doğal afet ve maden kazası gibi olaylar etkilenen kişi sayısından bağımsız olarak bildirilir. Bu yaklaşım, ilk dakikalarda yaralı sayısı bilinmese bile yüksek riskli olayların gecikmeden sisteme alınmasını sağlar. [13]

Tablo 1 SAKOM bildirim ölçütlerinin özetlenmiş görünümü

Ölçüt grubu	Olay türü	Bildirim koşulu
Kişi sayısına bağlı	Trafik kazası	En az 5 ölüm veya 10 ve üzeri yaralı
Kişi sayısına bağlı	CO maruziyeti, yangın, sivil çatışma veya silahlı saldırı	5 ve üzeri etkilenen kişi
Kişi sayısına bağlı	Gıda, içme suyu veya inhalasyon yoluyla toplu maruziyet	İnsan sağlığını tehdit eden 5 ve üzeri etkilenen kişi
Kişi sayısından bağımsız	Her tür patlama	Doğal gaz, terör, endüstriyel veya başka nedenli tüm patlamalar
Kişi sayısından bağımsız	Olası KBRN olayı	Terör, endüstriyel kaza veya patlama dâhil şüpheli olaylar
Kişi sayısından bağımsız	Doğal afet ve maden kazası	Deprem, sel, çığ, heyelan, kaya düşmesi ve her tür maden kazası
Kişi sayısından bağımsız	Belirli kurumsal veya toplumsal olaylar	Kritik tesis yangını, toplumsal olay, görevli acil sağlık personeli veya ambulans kazası gibi tanımlanmış durumlar

5.2 Olayın sisteme girişi

Olay üç ana yoldan sağlık sistemine girebilir. Birinci yol 112 Acil Çağrı Merkezi’ne yapılan ihbardır. Çağrı karşılayıcı, sağlıkla ilgili ihbarı Sağlık Komuta Kontrol Merkezine aktarır ve olayın niteliğine göre emniyet, jandarma, itfaiye veya diğer ilgili kurumlar da haberdar edilir. İkinci yol, ilk 112 ekibinin olay yerinde kitlesel yaralanma özelliklerini saptamasıdır. Üçüncü yol ise 112 ile taşınmamış yaralıların hastane acil servislerine başvurması veya olayın medya ve diğer kurumlar aracılığıyla öğrenilmesidir. [13]

İlk saha raporu, aktivasyon kararının temelini oluşturur. Raporun asgari içeriğinde olayın türü ve yeri, devam eden tehlikeler, erişim yolu, tahmini hasta veya yaralı sayısı, triyaj dağılımı, ihtiyaç duyulan ekipler ve ilk sevk planı bulunmalıdır. Bilginin kesin olmadığı erken dönemde sayılar “tahmini” olarak belirtilmeli ve her güncellemenin zamanı kaydedilmelidir. Böylece karar vericiler kesinleşmemiş veriyi doğrulanmış veriyle karıştırmaz. [7,12]

5.3 İl SAKOM ve merkezi SAKOM aktivasyonu

Sağlık Komuta Kontrol Merkezi olayın kitlesel yaralanmalı olay olduğunu değerlendirdiğinde İl SAKOM’u aktive eder. İl SAKOM olay bilgisini merkezi SAKOM’a aktarır. Belirlenen bildirim ölçütlerini karşılayan olaylar en kısa sürede bildirilir; merkezi SAKOM, Olay Yönetim Sisteminin aktive edilip edilmeyeceğine karar verir. Eş zamanlı birden fazla olay yaşanması hâlinde her olay için ayrı bir olay numarası oluşturulur. Bu numara, sahadan ve hastanelerden gelen hasta kayıtlarının doğru olayla eşleştirilmesini sağlar. [8,13]

Aktivasyon bir defalık bildirim değildir. İl SAKOM ve merkezi SAKOM; yaralı sayısı, triyaj dağılımı, hastanelere sevk edilen kişi sayısı, kendi imkânıyla başvuranlar, yoğun bakım ve ameliyathane gereksinimi, ölüm sayısı, saha riskleri ve kaynak ihtiyacını zaman damgalı güncellemelerle izler. Olay büyüdükçe vardiya, görev dağılımı ve iletişim sıklığı artırılır. [5,8,13]

5.4 Bilgi ve karar akışı

SAKOM’un bilgi akışı yalnız “sahadan merkeze” doğru ilerlemez. Sahadan İl SAKOM’a ve oradan merkezi SAKOM’a giden veriler, kaynak tahsisi ve yönetim kararlarına dönüşerek yeniden İl SAKOM, Sağlık Komuta Kontrol Merkezi, hastaneler ve saha ekiplerine iletilir. Hastane verileri, olay yerinden bağımsız bir ikinci doğrulama kaynağıdır. Medya ve diğer kurumlar ise özellikle ilk ihbarın geciktiği ya da olayın farklı bölgelerde etkisinin görüldüğü durumlarda durumsal farkındalığı destekler. [8,12]

Şekil 1 SAKOM’un bilgi kaynakları yönetim hiyerarşisi ve elektronik sistemlerle ilişkisi

Not: Şema, Umaç ve Yılmaz’ın Figure 1 görselinden Türkçeleştirilerek ve sadeleştirilerek uyarlanmıştır. Oklar bildirim, aktivasyon, elektronik veri aktarımı ve geri bildirim yönlerini göstermektedir. [13]

6.Elektronik olay ve hasta izleme

6.1 Olay Yönetim Sistemi

Olay Yönetim Sistemi, bildirim ölçütlerini karşılayan bir olayda merkezi SAKOM tarafından aktive edilen elektronik yapıdır. Sistemin amacı, farklı hastanelere dağılan yaralıları tek olay altında toplamak, mükerrer veya hatalı bilgiyi azaltmak ve karar vericilere güncel bir olay resmi sunmaktır. Olay bilgisi Sağlık Kodlama Referans Sunucusuna eklenir; hastane bilgi yönetim sistemleri bu bilgiyi düzenli aralıklarla sorgular ve olaya ait hasta kayıtlarını ilgili olay numarasıyla eşleştirir. [7,12]

Elektronik izlem yalnız kimlik ve başvuru sayısıyla sınırlı değildir. Hastanın başvuru biçimi, klinik seyri, yatış veya taburculuk durumu ve olayla ilişkili sağlık verileri merkezi olay paketine aktarılabilir. Böylece 112 ambulansıyla getirilenler ile kendi imkânıyla acil servise başvuranlar aynı olayın toplam yükü içinde izlenir. Bu özellik, özellikle patlama ve terör olaylarında sık görülen dağınık başvuruların sayısal olarak birleştirilmesini kolaylaştırır. [13]

6.2 ASOS HBYS ve hastane koordinasyon sistemi

Acil Sağlık Otomasyon Sistemi, Olay Yönetim Sistemi modülü aracılığıyla olay ve hasta verisini görünür kılar. Hastane Bilgi Yönetim Sistemi ile Ulusal Sağlık Sistemi arasındaki entegrasyon, olay numarasıyla ilişkilendirilen kayıtların merkezi izleme aktarılmasını sağlar. İlk olay bildirim formu ve sonraki zaman damgalı güncellemeler, olayın gelişimini karşılaştırmalı olarak izlemeye yardımcı olur. [13]

Hastane koordinasyon sistemi; yatak dolulukları ile nöbetçi hekim bilgilerini izlemeye, stratejik kapasiteyi olayın ihtiyacına göre değerlendirmeye ve gerektiğinde hastaneler arası nakli planlamaya destek olur. Yenidoğan yoğun bakım, çocuk yoğun bakım, yanık ünitesi ve üçüncü basamak yoğun bakım gibi kısıtlı kaynaklar dinamik olarak izlenir. Kamu, özel ve üniversite hastanelerinin bilgilerini güncel tutması, hasta dağılım kararlarının güvenilirliği için zorunludur. [5,8]

Elektronik sistemler SAKOM’un güçlü yönlerinden biridir; bu nedenle sistemin değerlendirilmesi “dijital entegrasyon yokluğu” üzerinden yapılmamalıdır. Asıl geliştirme alanları veri kalitesi, farklı yazılımlar arasındaki kesintisiz birlikte çalışabilirlik, elektrik ve internet kesintilerine karşı yedeklilik, çevrimdışı çalışma usulleri ve siber güvenliktir. Geniş ölçekli afetlerde dijital altyapının zarar görebileceği dikkate alınarak telsiz, uydu telefonu ve standart kâğıt formlar gibi alternatifler hazır tutulmalıdır. [10,13]

7.Kaynak yönetimi ve ulusal temaslar

İl SAKOM’un kaynak yönetimi, ilin mevcut kapasitesini olayın sağlık yüküyle eşleştirir. Ambulans ve UMKE ekibi ihtiyacı, hastane acil servislerinin kabul kapasitesi, ameliyathane ve yoğun bakım olanakları, yanık ve travma hizmetleri, kan ürünleri, ilaç ve tıbbi malzeme durumu birlikte değerlendirilir. İl içi kapasite yetersiz kaldığında komşu illerden ekip veya yatak desteği istenir; iller arası hasta nakli merkezi koordinasyonla planlanır. [4,5,8,13]

Merkezi SAKOM, sağlık alanındaki durumu AFAD ve ilgili kamu kurumlarıyla paylaşır. Olayın niteliğine göre Bakanlık birimleri, diğer bakanlıklar, Cumhurbaşkanlığı düzeyindeki koordinasyon mekanizmaları, Kızılay, güvenlik birimleri ve kamuoyuna bilgi sunacak yetkili kişilerle temas kurulur. Uluslararası yardım veya sınır aşan sağlık koordinasyonu gerektiğinde ilgili ulusal makamlar üzerinden uluslararası kuruluşlarla sağlık hizmetleri bağlamında iletişim yürütülür. Bu temasların amacı komuta zincirini çoğaltmak değil, ortak durum bilgisini ve kaynak hareketini tek bir sağlık koordinasyon resmi üzerinden yönetmektir. [3–5,8,13]

Kamuoyu iletişimi operasyonel koordinasyonun bir parçasıdır. Yaralı sayıları doğrulanmadan açıklanmamalı, farklı kurumların çelişkili rakam vermesi önlenmeli ve kişisel sağlık verileri korunmalıdır. Hastane yönlendirmeleri ile yakınların bilgi alma süreçleri için tek ve güncel mesaj kullanılmalıdır. Bu yaklaşım hem yanlış bilgi yükünü azaltır hem de acil servislerin kontrolsüz başvurularla ek baskı altında kalmasını önler. [1,3]

8.Örnek olay kapalı bir eğlence mekânında patlama

8.1 Senaryonun başlangıcı

Cumartesi gecesi şehir merkezindeki kapalı bir eğlence mekânında patlama meydana geldiği ve 112 Acil Çağrı Merkezine aynı anda çok sayıda ihbar ulaştığı varsayılsın. İlk ihbarlarda patlamanın nedeni, ikinci bir patlama riski ve yaralı sayısı bilinmemektedir. Bazı kişiler kendi imkânlarıyla çevredeki hastanelere gitmektedir. Patlama, etkilenen kişi sayısından bağımsız olarak SAKOM’a bildirilmesi gereken olaylardan biridir. Bu nedenle yaralı sayısının kesinleşmesi beklenmeden sağlık koordinasyon süreci başlatılır. [13]

Çağrı merkezi sağlık, itfaiye ve güvenlik birimlerine ait ihbarları ilgili operatörlere aktarır. Sağlık Komuta Kontrol Merkezi olay yerine ilk ambulansları yönlendirirken kolluk ve itfaiyeden sahne güvenliği bilgisi ister. Patlamanın kasıtlı olma ihtimali, ikincil düzenek ve olası KBRN maruziyeti saha ekiplerinin güvenli giriş kararını etkiler. Sağlık ekipleri güvenli bölge belirlenmeden kontrolsüz biçimde olay merkezine girmemelidir. [7,12]

8.2 İlk saha raporu ve aktivasyon

İlk 112 ekibi güvenli noktadan kısa bir ilk durum raporu verir: olayın kesin yeri, patlamanın kapalı alanda gerçekleştiği, yangın veya yapısal hasar bulunup bulunmadığı, erişim güzergâhı, tahmini yaralı sayısı, ilk triyaj dağılımı ve ek ambulans, UMKE ya da özel kapasite ihtiyacı. İlk rapor eksik olabilir; önemli olan belirsizliğin açıkça belirtilmesi ve raporun düzenli aralıklarla güncellenmesidir.

Sağlık Komuta Kontrol Merkezi olayın patlama ve olası kitlesel yaralanma niteliğini değerlendirerek İl SAKOM’u aktive eder. Olay bildirim görevlisi ilk bildirim formunu düzenler ve İl SAKOM merkezi SAKOM’a bilgi verir. Merkezi SAKOM, Olay Yönetim Sistemini aktive eder ve olaya özgü bir olay numarası oluşturur. Bu numara, olayla ilişkili bütün hastane başvurularının ortak anahtarıdır. [8,13]

8.3 Saha organizasyonu ve hasta dağılımı

Olay yerinde güvenli, sıcak ve soğuk alan ayrımı güvenlik ve itfaiye birimleriyle birlikte yapılır. Sağlık unsurları güvenli alanda triyaj, tedavi ve nakil noktalarını kurar. İl SAKOM ve Sağlık Komuta Kontrol Merkezi, ilk triyaj verisini hastane kapasiteleriyle eşleştirir. Kırmızı öncelikli hastalar travma cerrahisi, ameliyathane ve yoğun bakım kapasitesi bulunan merkezlere; yanık ağırlıklı hastalar uygun yanık kapasitesine; çocuk hastalar pediatrik imkânı bulunan hastanelere dağıtılır. Aynı hastaneye kontrolsüz yığılmayı önlemek için ambulans hedefleri merkezden belirlenir ve saha ekiplerine bildirilir. [12,13]

İl içindeki kapasite olayın gereksinimini karşılamazsa çevre illerin kabul durumu araştırılır. Ambulans takviyesi, UMKE görevlendirmesi ve gerektiğinde hava nakli merkezî koordinasyonla planlanır. Kan ürünleri, antidot veya özel sarf gereksinimi varsa stok bilgisi toplanır ve lojistik hareket başlatılır. Patlamanın KBRN yönünden şüpheli olması hâlinde dekontaminasyon ve personel koruyucu ekipman gereksinimi ayrıca yönetilir.

8.4 Hastane aktivasyonu ve elektronik kayıt

Yaralı kabul edecek hastaneler olayın türü, beklenen hasta sayısı ve olay numarası konusunda bilgilendirilir. Hastane yönetimi gereksinime göre Hastane Afet ve Acil Durum Planını aktive eder; acil servis içi alanları yeniden düzenler, ameliyathane ve yoğun bakım kapasitesini gözden geçirir, gerekli branşları çağırır ve güvenlik önlemlerini artırır. Patlama alanından kendi imkânıyla gelen kişiler de kayıt sırasında olay numarasıyla ilişkilendirilir. [4]

HBYS üzerinden girilen olay bağlantılı kayıtlar Ulusal Sağlık Sistemi ve ASOS’a aktarılır. Böylece merkezi SAKOM ile İl SAKOM, toplam başvuru sayısını, hastanelere dağılımı, yatış ve yoğun bakım gereksinimini ve ölüm bilgilerini aynı olay altında izler. Hastane yatak ve nöbetçi hekim bilgilerinin güncel olması, sonraki sevk kararlarının gerçek kapasiteye dayanmasını sağlar. [13]

8.5 Ulusal koordinasyon ve olayın sonlandırılması

İl SAKOM, doğrulanmış durum raporlarını merkezi SAKOM’a iletir. Merkezi SAKOM olayın sağlık etkisini AFAD ve ilgili ulusal makamlarla paylaşır; il dışı personel, ambulans, yatak veya özel tedavi kapasitesi gerekiyorsa kaynak hareketini koordine eder. Kamuoyuna yapılacak sağlık açıklamaları doğrulanmış veriye dayanır ve hasta mahremiyetini korur. Patlamanın güvenlik boyutu kolluk tarafından yürütülürken SAKOM sağlık hizmetleri, yaralı takibi ve kapasite yönetiminden sorumludur.

Yeni yaralı başvurusu kalmadığında, sahadaki sağlık faaliyeti tamamlandığında ve hastanelerdeki tüm olaya bağlı kayıtlar doğrulandığında aktivasyon kademeli olarak sonlandırılır. İl SAKOM son durum raporunu hazırlar; sevkler, hastane dağılımı, kullanılan kaynaklar, gecikmeler ve iletişim sorunları değerlendirilir. Olay sonrası değerlendirme, HAP ve il düzeyi planların güncellenmesine, eğitim ve tatbikat gereksinimlerinin belirlenmesine dönüştürülmelidir.

Tablo 2 Patlama senaryosunda SAKOM odaklı operasyon akışı

Aşama	Temel veri	Koordinasyon kararı	Başlıca çıktı
İlk ihbar	Yer, olay türü, devam eden tehlike	Sağlık, itfaiye ve güvenlik birimlerinin haberdar edilmesi	İlk ekiplerin güvenli sevki
İlk saha raporu	Tahmini yaralı sayısı, triyaj, erişim ve riskler	İl SAKOM aktivasyonu ve merkezi SAKOM bildirimi	Ortak durum resmi
Olay aktivasyonu	Bildirim ölçütü ve ilk doğrulanmış bilgiler	Olay Yönetim Sistemi ve olay numarası	Tek olay altında hasta takibi
Kaynak dağılımı	Ambulans, UMKE, yatak, yoğun bakım, ameliyathane ve özel birimler	Hasta dağılımı ve il dışı destek	Hastaneler arası dengeli yük
Hastane yönetimi	Başvuru, yatış, ameliyat, yoğun bakım ve ölüm bilgileri	HAP aktivasyonu ve kapasite artırımı	HBYS ve ASOS üzerinden güncel veri
Sonlandırma	Yeni başvuru, saha faaliyeti ve kayıt doğrulama durumu	Kademeli deaktivasyon ve son rapor	Olay sonrası değerlendirme ve iyileştirme

9.Uluslararası modellerle karşılaştırma

Incident Command System, olayın büyüklüğüne göre genişleyebilen modüler komuta yapısı, ortak terminoloji ve yönetilebilir kontrol alanıyla öne çıkar. Yetki ve sorumluluklar olay komutanlığı altında açık biçimde ayrılır. SAKOM ise sağlık sektörüne özgü merkezî ve il düzeyindeki koordinasyon yapısıdır. Sahadaki olay yönetimi ve kurumlar arası komuta düzeni ICS ilkelerinden yararlanabilir; ancak SAKOM’un ayırt edici görevi ulusal sağlık verisini, hastane kapasitesini ve iller arası kaynak hareketini aynı çerçevede izlemektir. [6,7,13]

NHS EPRR çerçevesi risk değerlendirmesi, hazırlık, iş sürekliliği, çok paydaşlı koordinasyon ve olay sonrası öğrenmeyi kurumsal sorumluluklarla ilişkilendirir. SAKOM’un merkezi ve il düzeyindeki 7/24 yapısı benzer bir hazırlık ve yanıt mantığı taşır. Karşılaştırmada “NHS dijitaldir, SAKOM değildir” biçiminde bir ayrım doğru değildir. SAKOM’un Olay Yönetim Sistemi, ASOS, HBYS ve kapasite paketleri önemli bir dijital entegrasyon sağlar. Karşılaştırılması gereken alanlar birlikte çalışabilirlik, veri kalitesi, yedeklilik, siber dayanıklılık ve karar yetkisinin ulusal ile yerel düzeyler arasındaki dağılımıdır. [10,13]

Tablo 3 SAKOM ICS ve NHS EPRR modellerinin odak noktaları

Boyut	SAKOM	ICS	NHS EPRR
Temel amaç	Afet ve kitlesel yaralanmalarda sağlık hizmetlerinin ulusal ve il düzeyinde koordinasyonu	Her tür olay için ölçeklenebilir olay komutası	Sağlık sisteminde hazırlık, dayanıklılık, müdahale ve iyileştirme
Yapı	Merkezi SAKOM, İl SAKOM, KKM, saha ve hastaneler	Olay komutanlığı ve modüler fonksiyonlar	Ulusal, bölgesel ve yerel NHS sorumlulukları ile çok paydaşlı düzen
Veri	Olay numarası, hasta izleme, yatak ve personel kapasitesi	Ortak durum bilgisi ve standart raporlama	Risk, kapasite, iş sürekliliği ve olay raporlaması
Güçlü yön	Ulusal standart, iller arası kaynak yönetimi ve elektronik hasta takibi	Esneklik ve açık görev dağılımı	Kurumsal hazırlık ve süreklilik yaklaşımı
Gelişim alanı	Olay derecelendirmesi, yedeklilik, eğitim ve farkındalık	Sektöre özgü bilgi sistemleriyle entegrasyon	Çok katmanlı yapıda tutarlı uygulama ve veri paylaşımı

10.Tartışma

SAKOM modelinin temel gücü merkezî stratejik yönetim ile il düzeyindeki operasyonel koordinasyonu aynı zincirde birleştirmesidir. İl SAKOM’un olay yerine ve hastanelere yakınlığı erken bilgi toplama ve yerel kaynak kullanımını kolaylaştırırken, merkezi SAKOM iller arası kapasiteyi ve ulusal düzeydeki kaynakları harekete geçirebilir. Olay Yönetim Sistemi de farklı hastanelere dağılan hastaları ortak olay numarası altında görünür kılar. Bu yapı, yalnız depremler gibi geniş alanlı afetlerde değil, patlama gibi ani ve lokal kitlesel yaralanmalı olaylarda da kullanılabilir. [5,8,13]

Bildirim ölçütlerinin açık biçimde tanımlanması erken aktivasyon açısından önemlidir. Patlamaların kişi sayısından bağımsız bildirilmesi, ilk dakikalardaki belirsizliğin gecikmeye dönüşmesini önler. Bununla birlikte mevcut ölçütler olayın büyüklüğünü ve gerekli müdahale düzeyini kademelendiren ayrıntılı bir sınıflama sunmaz. Bölgesel kapasiteyi, yaralıların ağırlığını, altyapı etkisini ve özel kaynak gereksinimini içeren bir derecelendirme sistemi; hangi düzeyde personel, yatak ve lojistik desteğin otomatik olarak aktive edileceğini önceden belirleyebilir. [7]

Dijital entegrasyon SAKOM’un zayıflığı olarak genellenmemelidir. Resmî belge analizi, olay numarası, HBYS entegrasyonu, Ulusal Sağlık Sistemi ve ASOS üzerinden hasta ve kapasite izlenebildiğini göstermektedir. Sorun, bu altyapının geniş ölçekli afetlerde kesintisiz çalışmasını sağlayacak teknik ve operasyonel yedekliliktir. Elektrik ve internet kesintisi, sistemler arası uyumsuzluk, veri girişindeki gecikme ve siber saldırı olasılığı planlara açık görevler ve alternatif yöntemlerle dâhil edilmelidir. [10,13]

Sistemin bir diğer sınırı, kâğıt üzerindeki yapı ile sahadaki personelin bilgisi arasındaki farktır. Tosun ve Otlamaz’ın 365 acil sağlık çalışanıyla yaptığı çalışmada katılımcıların yüzde 67,4’ünün SAKOM’un hangi vakalarla ilgilendiğini, yüzde 68,5’inin ise afet ve olağandışı durumlarda SAKOM ile nasıl iletişim kuracağını bilmediği bildirilmiştir. Aynı çalışmada katılımcıların yüzde 96,4’ü afetlerde merkezî bir koordinasyon biriminden yönlendirme almayı tercih etmiştir. Bu bulgular, sistemin kabul gördüğünü; ancak aktivasyon ölçütleri ve iletişim yolunun oryantasyon, hizmet içi eğitim ve tatbikatlarla pekiştirilmesi gerektiğini göstermektedir. [11]

Patlama senaryosu, SAKOM’un işlevinin bir “merkez binası” ya da yalnızca üst makama bildirim olmadığını gösterir. Değer üreten süreç; güvenli ve hızlı ilk rapor, doğru aktivasyon, olay numarasıyla kayıt bütünlüğü, kapasiteye göre hasta dağılımı, iller arası destek ve düzenli durum güncellemesidir. Bu adımların herhangi birindeki gecikme, hastanelerde yığılmaya, kapasitenin yanlış değerlendirilmesine veya yaralı sayılarında çelişkiye yol açabilir.

11.Geliştirme öncelikleri

1. Olay derecelendirmesi Bildirim ölçütlerine ek olarak olayın büyüklüğünü, klinik yükünü, altyapı etkisini ve gerekli yanıt düzeyini sınıflandıran bölgesel bir ölçek geliştirilmelidir.
2. Veri kalitesi İlk rapor, güncelleme ve kapanış raporu için zorunlu veri alanları standartlaştırılmalı; tahmini, doğrulanmış ve düzeltilmiş veriler ayrı işaretlenmelidir.
3. Yedek haberleşme Telsiz, uydu telefonu, alternatif enerji, çevrimdışı kayıt ve kâğıt formlar düzenli tatbikatlarla sınanmalıdır.
4. Birlikte çalışabilirlik ve siber güvenlik ASOS, HBYS ve ulusal veri servislerinin teknik uyumu izlenmeli; erişim yetkisi, kayıt güvenliği ve siber saldırı senaryoları planlara eklenmelidir.
5. Eğitim ve tatbikat 112 KKM, İl SAKOM, UMKE ve hastane personeli için bildirim ölçütleri, olay numarası, kendi imkânıyla başvuranların kaydı ve kapasite raporlaması üzerinde ortak tatbikatlar yapılmalıdır.
6. HAP entegrasyonu İl SAKOM ile hastanelerin HAP aktivasyon eşikleri ve bilgi paylaşım düzeni uyumlaştırılmalı; hastane kapasite verisinin güncelliği tatbikatlarda doğrulanmalıdır.

12.Sonuç

SAKOM, Türkiye’de afet ve kitlesel yaralanmalı olayların sağlık boyutunu yöneten merkezi ve yerel bileşenlerden oluşan bir koordinasyon modelidir. Sistemin işleyişi sahadan İl SAKOM’a ve merkezi SAKOM’a tek yönlü raporlama olarak görülmemelidir. Olay bilgisi, elektronik hasta ve kapasite verisi, kaynak tahsisi ve geri bildirim sürekli bir döngü oluşturur. [5,8,13]

Kapalı bir eğlence mekânındaki patlama örneğinde sistem; yaralı sayısı kesinleşmeden bildirim, İl SAKOM aktivasyonu, merkezi SAKOM değerlendirmesi, olay numarası oluşturulması, hastanelerin kapasiteye göre kullanılması ve tüm başvuruların elektronik olarak izlenmesi üzerine kuruludur. Bu süreç, SAKOM’un kurumsal hiyerarşisini somut bir olay yönetim mekanizmasına dönüştürür.

Mevcut yapı güçlü bir merkezi koordinasyon ve elektronik izleme kapasitesi sunmaktadır. Öncelik, var olan sistemin görünürlüğünü artırmak; çalışanların bildirim ve iletişim bilgisini güçlendirmek; olay derecelendirmesini geliştirmek; haberleşme ve bilgi sistemlerini kesintilere karşı yedeklemek ve saha, 112, İl SAKOM ile hastaneleri aynı senaryoda düzenli olarak tatbik ettirmektir. Bu adımlar, SAKOM’un farklı ölçek ve türdeki afetlere uyumunu ve sağlık sisteminin olay sırasındaki sürekliliğini artıracaktır.

Kaynakça

1. World Health Organization. Health Emergency and Disaster Risk Management Framework. Geneva: WHO; 2019. https://www.who.int/publications/i/item/9789241516181

2. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Açıklamalı Afet Yönetimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: AFAD; 2014. https://www.afad.gov.tr/aciklamali-afet-yonetimi-terimleri-sozlugu

3. United Nations Office for Disaster Risk Reduction. Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030. Geneva: UNDRR; 2015. https://www.undrr.org/publication/sendai-framework-disaster-risk-reduction-2015-2030

4. T.C. Sağlık Bakanlığı. Afetlerde ve Acil Durumlarda Sağlık Hizmetleri Yönetmeliği. Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü mevzuat sayfası. https://acilafet.saglik.gov.tr/

5. T.C. Sağlık Bakanlığı. Sağlık Afet Koordinasyon Merkezi Birimi SAKOM. https://ashgmafetacildb.saglik.gov.tr/TR-80256/saglik-afet-ve-koordinasyon-merkezi-birimi-sakom.html

6. Kapucu N, Garayev V. Collaborative decision-making in emergency and disaster management. Int J Public Adm. 2011;34(6):366–375.

7. Federal Emergency Management Agency. Incident Command System Resources. Washington DC: FEMA. https://www.fema.gov/emergency-managers/nims/components

8. T.C. Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezi SAKOM ve İl SAKOM Yönergesi. Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü yönergeler sayfası. https://acilafet.saglik.gov.tr/TR-90015/yonergeler.html

9. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye genelinde 81 ilde Sağlık Afet Koordinasyon Merkezleri kuruldu. https://ashgmafetacildb.saglik.gov.tr/TR-116999/turkiye-genelinde-81-ilde-saglik-afet-koordinasyon-merkezleri-kuruldu.html

10. NHS England. Emergency Preparedness Resilience and Response Framework. London: NHS England. https://www.england.nhs.uk/ourwork/eprr/gf/

11. Tosun S, Otlamaz İ. Acil Sağlık Çalışanlarının Sağlık Afet Koordinasyon Merkezi SAKOM Bilgi ve Farkındalık Durumlarının İncelenmesi. Türk Deprem Araştırma Dergisi. 2025;7(2):280–291. doi:10.46464/tdad.1634015

12. Türkiye Acil Tıp Derneği Afet Komisyonu. Hastane öncesinde afet yönetimi. https://tatd.org.tr/afet/afet-yazi-dizisi/hastane-oncesinde-afet-yonetimi/

13. Umaç GA, Yılmaz S. The establishment of the health disaster coordination center SAKOM in Turkey and the management of disaster and mass casualty incidents: an official document analysis study. Signa Vitae. 2025;21(3):81–92. doi:10.22514/sv.2025.040