Afetlerde Acil Serviste Rol ve Yetki Karmaşası: Kim, Nerede, Ne Yapmalı?

32

Uzm. Dr. Sema BELEK, Uzm. Dr. Mehmet ERKUŞ

Afet ve acil durum sisteminde rol karmaşıklığı, çalışanın görev tanımının net olmaması veya farklı kurum ve birimlerin aynı çalışandan çelişkili beklentilerde bulunması olarak tanımlanabilir. (1)

Yetki karmaşıklığı ise bu durumla iç içe geçmiş olup, bir kararın kimin tarafından, hangi mevzuata dayanılarak ve ne zaman alınacağının belirsiz olması durumunu ifade eder. Türkiye’de afet sağlık yönetimi, Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) ve Hastane Afet ve Acil Durum Planı (HAP) mevzuatıyla kapsamlı bir görev ve yetki çerçevesi içerisinde tanımlanmıştır. (2,3) Ancak 1999 Marmara ve Düzce depremlerinde hastanelerin ağır hasar görmesi ve sağlık hizmetlerinin günlerce aksaması (4), 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde ise acil servis kapasitesinin aşılması ve olay yerinden merkezi illere kademeli hasta sevkinin zorunlu hale gelmesi (5), bu çerçevenin acil servis düzeyinde her zaman aynı netlikle uygulanamadığını göstermektedir.

Bu yazımızda afetlerde acil servis yönetiminde görev, yetki ve sorumlulukların mevzuat ve komuta yapısı içerisindeki yeri ele alınacak; uygulamada karşılaşılan rol belirsizlikleri ve koordinasyon sorunları uzman görüşleri ve güncel uluslararası literatür ışığında değerlendirilerek çözüm önerileri sunulacaktır.

Türkiye Afet Müdahale Planı Ve Sağlık Hizmetleri Grubu

Türkiye’de afetlere müdahalenin çerçevesini belirleyen üst düzey planlama belgesi Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP)’dır. TAMP’ın hukuki dayanağını oluşturan Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği 24 Şubat 2022 tarihli ve 31760 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış, güncellenmiş TAMP ise 15 Eylül 2022 tarihli ve 31954 sayılı Resmî Gazete’de yürürlüğe girmiştir. TAMP kapsamında ulusal düzeyde 25, yerel düzeyde ise 23 ayrı hizmet grubu tanımlanmıştır. Bu gruplardan Sağlık Hizmetleri Grubu’nun ulusal düzeydeki ana çözüm ortağı Sağlık Bakanlığı’dır. Bakanlık; olay yerindeki ilk tıbbi müdahalenin gerçekleştirilmesinden, halk sağlığı hizmetlerinin sunulmasından ve çevre sağlığı hizmetlerinin kesintisiz sürdürülmesinden sorumludur. (2,6)

Şekil 1. TAMP ulusal ve yerel düzey müdahale organizasyonu ile Sağlık Hizmetleri Grubu’nun yeri.

TAMP’ın “müdahale planı” niteliğinde olduğu ilk bakışta anlaşılabilmektedir. TAMP, kendi metninde kendisini taktik bir plan olarak tanımlamakta; asıl görevi ise hizmet gruplarının rollerini, sorumluluklarını ve aralarındaki iş birliğini belirlemektir. Personel, araç ve ekipman kaynaklarını gösteren ayrıntılı form ve özetler ise TAMP’ın kapsamına girmemekte, hizmet gruplarının kendileri tarafından hazırlanacak operasyon planlarına bırakılmaktadır. (7) Bu durum, isim ile içerik arasında sahadaki uygulamalar açısından önemli bir farklılığa işaret etmektedir: TAMP, “kim, ne yapacak?” sorusunu genel hatlarıyla yanıtlarken, “bu kararı hangi aşamada, hangi yetkiyle ve kim verecek?” sorularının yanıtlarını il ve hastane düzeyinde hazırlanacak daha alt düzey planlara bırakmaktadır.

Bu durumun bir başka zorluğu, bazı kurumların TAMP kapsamında birden fazla hizmet grubunda görev almasından kaynaklanmaktadır. Örneğin AFAD, farklı hizmet gruplarında hem ana çözüm ortağı hem de destek çözüm ortağı olarak yer almaktadır. Bu durum, zaten sınırlı personel, araç ve ekipman kapasitesine sahip olan kurumların koordinasyon yükünü daha da artırmaktadır. (8)

İl Ve Saha Düzeyinde Görev Dağılımı

TAMP’ın ulusal düzeyde ortaya koyduğu bu çerçeve, il düzeyinde daha somut görev ve sorumluluklara dönüşmektedir. İllerde afet ve acil sağlık hizmetlerinin yürütülmesinden İl Sağlık Müdürlükleri sorumludur. İl Sağlık Müdürlüğüne bağlı Acil Sağlık Hizmetleri ve Afetlerde Sağlık Hizmetleri Başkanlığı ile İl Ambulans Servisi Başhekimliği, bu yapılanmanın iki temel birimidir. İl Ambulans Servisi Başhekimliği, 112 Acil Sağlık Hizmetleri’nin yürütülmesinden birinci derecede sorumlu olup 112 Acil Çağrı Merkezi ve ambulans istasyonlarını idari, eğitim, insan kaynakları, mali ve bilgi işlem süreçleri açısından yönetmektedir. (9)

Afetlerde sağlık hizmetlerinin sahadaki önemli unsurlarından biri ise Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE)’dir. Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü’ne bağlı olarak görev yapan bu ekipler; seyyar hastane kurulumu, personel ve lojistik desteğin sağlanması, Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) olaylara müdahale ile ilk yardım ve HAP eğitimlerinin planlanmasından sorumludur. (10) HAP Uygulama Yönetmeliği’nde, hastanelerin yatak kapasitesine göre bulunması gereken Hastane Afet Timi sayısı belirlenmiştir. Hastaneler; 99 yatak kapasitesine kadar en az bir, 100-300 arası yatak kapasitesine sahip ise en az iki, 301-499 arası yatak kapasitesine sahip ise en az üç, 500-999 arası yatak kapasitesine sahip ise en az dört, 1000-1999 arası yatak kapasitesine sahip ise en az altı, 2000-2999 arası yatak kapasitesine sahip ise en az 8, 3000 ve üzeri yatak kapasitesine sahip ise en az on afet timi oluşturmak ve oluşturulan afet timi/timlerine, Bakanlıkça eğitim içeriği belirlenen hastane afet timi temel eğitimi ile afet ve acil durumlarda, hastanelerinde ve afet bölgesinde sunulacak sağlık hizmeti kalitesini artırmak için gerekli yeterliliği kazandıracak eğitimleri aldırmak zorundadır. Hastane afet timleri olağan durumda asli görev yerlerinde hizmet eder, HAP uygulanırken gerekmesi halinde öncelikle tahliye ve hastanede yapısal hasarlar olması durumunda medikal kurtarma işleminde görev alırlar. (3)

Hastane İçi Komuta Zinciri: Hap Başkanı Ve Olay Yönetim Merkezi

HAP Uygulama Yönetmeliği’nin amacı, ülke genelindeki hastanelerin afetlere yönelik risk azaltıcı önlemleri almasını ve ilk 72 saat boyunca dışarıdan yardım almaksızın kendi kendine yeterli şekilde hizmet sunabilmesini sağlamaktır (3). Bu amaca ulaşmak için yönetmelik, hastane içinde tek bir yetkili merci tanımlamaktadır. Yürürlükteki yönetmeliğe göre, Sağlık Bakanlığına bağlı hastaneler, üniversite hastaneleri ve belediye hastanelerinde hastane başhekimi; özel hastanelerde ise mesul müdür HAP Başkanı olarak belirlenmiştir. HAP Başkanı; planın hazırlanması, güncellenmesi ve afet sırasında uygulanmasından birinci derecede sorumludur. (3)

Burada sıkça karıştırılan noktalardan biri, HAP Başkanı’nın aynı zamanda acil servisin klinik lideri olup olmadığıdır. HAP Başkanı, hastanenin genel kaynak, personel ve operasyon yönetiminden sorumluyken, acil servisin günlük işleyişi ve afet anındaki klinik yönetimi acil servis sorumlusunun görev ve sorumluluğundadır. (3,11) Bu rollerin net biçimde tanımlanmaması, “hastane yöneticisi mi, acil servis sorumlusu mu daha yetkili?” şeklinde yanlış bir algıya yol açabilmektedir. Oysa doğru soru, “hangi karar, hangi görev tanımının kapsamındadır?” şeklinde sorulmalıdır.

Yetki/Sorumluluk Alanı	HAP Başkanı	Acil Servis Birim Sorumlusu
Genel çerçeve	Hastanenin genel kaynak, personel ve operasyon yönetimi	Acil servis içindeki klinik işleyiş ve hasta bakımının koordinasyonu
Afet anındaki rolü	Hastane Olay Yönetim Merkezi’nin başkanlığı	Acil servis biriminin afet sırasındaki faaliyetlerinin koordinasyonu
Kaynak tahsisi, güvenlik, tahliye	HAP organizasyonu ve ilgili görev birimleri kapsamında yürütülür	Kendi biriminin görev alanı kapsamında katkı sağlar
Hasta triyajı, alan organizasyonu, klinik akış	HAP organizasyonu kapsamında yürütülür	Acil servis içindeki hasta bakım ve yönlendirme süreçlerini koordine eder
Hastane Afet Triyaj Alanı	HAP organizasyonu kapsamında yürütülür	Hastane Afet Triyaj Alanı Birim Sorumlusuyla aynı komuta düzeyinde görev yapar; biri diğerine bağlı değildir
Planın hazırlanması ve güncellenmesi	Birinci derecede sorumludur	Görev alanı kapsamında katkı sağlar

Tablo 1. HAP Başkanı ile Acil Servis Birim Sorumlusunun temel görev ve sorumluluk alanlarının karşılaştırılması.

HAP Başkanı, aynı zamanda afet sırasında kurulacak Hastane Olay Yönetim Merkezi’nin başkanıdır. Bu merkezde kurumlar arası koordinasyon sorumlusu diğer kuruluşların temsilcileriyle iletişimi yürütür; HAP kapsamındaki iş güvenliği sorumlusu ise çalışma ortamının güvenliğini izlemekle yükümlüdür ve yaşamı tehdit eden bir durum söz konusu olduğunda, HAP Başkanı’nın talimatı doğrultusunda operasyonların durdurulmasını sağlama yetkisine sahiptir. Bu durum, hastanede “kimin, ne zaman dur diyebileceği” sorusuna mevzuat tarafından açık bir görev ve yetki tanımı sunması bakımından dikkat çekicidir. (3,12) Aşağıdaki şema

, HAP Başkanı’ndan başlayarak iş güvenliği, kurumlar arası koordinasyon ve lojistik sorumluluklarının hastane içindeki temel yapılanmasını göstermektedir. Operasyon Şefine bağlı Tıbbi Bakım Sorumlusu altında ise acil servis birim sorumlusu ile hastane afet triyaj alanı birim sorumlusu eşit düzeyde yer almaktadır; biri diğerinin altında değildir.

Şekil 2. Hastane Olay Yönetim Merkezi’nde görev dağılımı ve komuta zinciri — Acil Servis Birim Sorumlusu ile Hastane Afet Triyaj Alanı Birim Sorumlusu eşit düzeydedir.

Bu komuta zincirinin alt basamağında acil servise özgü görevliler yer almaktadır. HAP hazırlama sürecinde acil servis, UMKE ve KBRN ile ilişkili görev ve sorumluluklar ilgili mevzuat ve kılavuzlar doğrultusunda belirlenmektedir. Acil durum ve afet triyajına ilişkin hazırlık ve eğitim süreçlerinde acil servis sorumlusu, UMKE faaliyetlerinde hastane UMKE sorumlusu, KBRN eğitimlerinde ise KBRN sorumlusu görev almaktadır. (11)

Hastane Olay Yönetim Merkezi’nde Görev Dağılımı

Şemada özetlenen görev dağılımı, HAP mevzuatı ve ilgili kılavuzlarda aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır:

1. HAP Başkanı: Planın hazırlanmasından, güncellenmesinden ve afet sırasında uygulanmasından birinci derecede sorumludur; afet anında Hastane Olay Yönetim Merkezi’nin başkanlığını yürütür. (3)
2. İş güvenliği sorumlusu: Çalışma ortamının güvenliğini ve düzenini sağlamak, kişisel koruyucu ekipmanların temini ve bakımını takip etmekle sorumludur. Yaşamı tehdit eden bir durumda, HAP Başkanı’nın talimatı doğrultusunda operasyonların durdurulmasını sağlayabilir. (12)
3. Acil servis birim sorumlusu: Acil servise gelen hastaların tıbbi bakımını ve yönlendirilmesini koordine eder. Tıbbi Bakım Sorumlusuna bağlı olup, Hastane Afet Triyaj Alanı Birim Sorumlusu ile eşit düzeydedir; biri diğerine bağlı değildir. (12)
4. Lojistik şefi: Afet sırasında ihtiyaç duyulan malzeme, ekipman ve personelin planlanması ile hastanedeki mevcut kaynakların koordinasyonundan sorumludur. (12)
5. Kurumlar arası koordinasyon sorumlusu: Hastane Olay Yönetim Merkezi’nde diğer kuruluşların temsilcileriyle iletişime geçer, afet ve acil durumla ilgili bilgi akışını sağlayan yetkili kişi olarak görev yapar. (12)
6. Hastane afet triyaj alanı birim sorumlusu: Hastane Afet Triyaj Alanı’nın kurulmasını sağlar; yaralıları öncelik sırasına göre değerlendirip gerekli tedavi alanlarına yönlendirir. Acil Servis Birim Sorumlusu ile eşit düzeydedir, onun altında yer almaz. (12)
7. Halkla ilişkiler sorumlusu: Personel, hasta yakınları ve basını da içerecek şekilde iç ve dış paydaşlara HAP Başkanı tarafından onaylanan bilgilerin iletilmesini sağlar. (12)

Acil Servis İçinde Triyaj Yetkisi: Mevzuatın Biraktığı Boşluk

Bu görev dağılımına rağmen, acil serviste triyajı fiilen hangi sağlık personelinin yürüteceği tek bir meslek grubuyla sınırlandırılmamıştır.

Yürürlükteki Tebliğ, triyajın eğitimini alan tabip, acil tıp teknisyeni, hemşire veya sağlık memuru tarafından yapılabileceğini belirtmekte; ancak afet koşullarında rutin triyajdan kitlesel olay triyajına geçişin kim tarafından aktive edileceği ve triyaj alanındaki operasyonel komuta ilişkisinin ayrıntıları ayrıca netleştirilmeyi beklemektedir. (13) Saha uygulamalarına ilişkin bir çalışmada ise hastane triyajının büyük bölümünün destek personeli tarafından yürütüldüğü, hekimlerin triyaja doğrudan katılımının ise daha sınırlı olduğu bildirilmiş; bununla birlikte, triyaj sırasında elde edilen bilgilerin gerektiğinde bir hekime hızlı bir şekilde aktarılabilmesinin önemi vurgulanmıştır. (14) Rutin uygulamada işleyişi aksatmayan bu esneklik, afet koşullarında sorumlulukların geriye dönük olarak izlenebilirliğini zorlaştırabilmekte ve “triyajı kim yaptı, hangi kararı hangi yetkiyle verdi?” sorularının yanıtlanmasını güçleştirebilmektedir.

Afet triyajının kendi içinde de bir kademelenme vardır. Olay yeri (saha) triyajı, birden fazla ekibin olay yerine ulaşmasına kadar geçen sürede gerçekleştirilen ilk ayrıştırma işlemidir; nakil triyajı ise hangi hastanın, hangi öncelik sırasına göre ve ne zaman sevk edileceğine ilişkin kararları ifade eder. Bu süreçlerde görev ve sorumluluklar, ilgili afet ve acil sağlık hizmetleri organizasyonu içerisinde tanımlanan görev dağılımı doğrultusunda yürütülmektedir. (9) Bununla birlikte, sahada triyajın fiilen kim tarafından yürütüleceği nöbetçi personelin niteliğine ve kurumun mevcut organizasyonuna göre değişebilmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü’nün kitlesel olay triyajına ilişkin kılavuzu da bu noktaya dikkat çekmektedir. Kılavuzda, rutin triyajdan kitlesel olay triyajına geçişin hangi koşullarda ve kimin tarafından etkinleştirileceğinin, triyaj alanından kimin sorumlu olacağının ve triyaj ekibinin hangi komuta hattına bağlı olarak çalışacağının olay gerçekleşmeden önce açıkça belirlenmesi gerektiği vurgulanmaktadır. (15) Aynı kaynakta, triyajın tek seferlik bir karar değil, hastaların güncel klinik durumu ve mevcut kaynaklardaki değişiklikler doğrultusunda tekrarlanması gereken dinamik bir süreç olduğu belirtilmektedir. Bu nedenle, örneğin sarı alanda bulunan bir hastanın klinik durumunun kötüleşmesi durumunda yeniden değerlendirme yapılması ve hastanın kırmızı alana aktarılması gerekebilir. (16)

Burada üç farklı rolün birbirinden ayrılması gerekir: triyajı fiilen gerçekleştiren sağlık personeli, triyaj alanının operasyonel sorumlusu ve tüm acil servis operasyonunun klinik lideri. Bu rollerin aynı kişide birleşmesi zorunlu değildir; afet koşullarında yaşanan belirsizliğin büyük bölümü, bu üç rolün önceden ayrı ayrı tanımlanmamasından kaynaklanmaktadır.

Nöbet Hiyerarşisi

Acil servis sorumlusu kimdir?

Başlıktaki “kim” sorusunun günlük işleyişteki en somut karşılığı, acil servis sorumlu tabibinin nasıl belirlendiğine ilişkin kuralların tanımlanmış olmasıdır. Yürürlükteki Tebliğ’e göre acil serviste öncelikle varsa acil tıp uzmanı, bunun bulunmaması durumunda yoğun hizmet veren klinik branşlardan bir uzman tabip, o da yoksa acil serviste görevli herhangi bir tabip acil servis sorumlusu olarak belirlenmektedir. Çocuk acil servislerinde ise bu sıralama, çocuk acil tıp yan dal uzmanından çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanına doğru ilerlemektedir. Mesai dışında, ihtiyaç halinde nöbetçi tabiplerden birine sorumlu tabibe vekâlet etme yetkisi verilebilmekte ve bu görevlendirme nöbet listesinde kayıt altına alınmaktadır. Sevk kararlarında da benzer bir bildirim hiyerarşisi bulunmaktadır: mesai saatleri içinde baştabibe veya acilden sorumlu baştabip yardımcısına, mesai dışında ise idari nöbetçi uzman tabibe bilgi verilmesi esastır. (17,18)

Bu görev tanımı mevzuatta yazılı olarak net olmakla birlikte, uygulamada hastaneler arasında önemli farklılıklar görülebilmektedir. Bazı İl Sağlık Müdürlükleri tarafından yayımlanan güncel Hastane Afet ve Acil Durum Planlarında, acil serviste sürekli olarak uzman hekim tarafından hizmet sunulduğu açıkça belirtilmektedir. (19) Böyle bir hastanede afet anında triyajı fiilen yürütecek hekimin kim olacağı, ilgili hastanenin personel yapısı, nöbet organizasyonu ve afet planında önceden tanımlanan görev dağılımına göre değişebilmektedir.

Triyaj Nerede Yapılmalı?

Acil servisin fiziksel sınırları

Başlıktaki “nerede” sorusunun bir boyutu fiziksel yerleşimdir: triyaj ve ilk müdahale hangi alanda yapılmalıdır? Saha düzeyinde kırmızı alan, yani yaşamı tehdit eden yaralanmalara müdahale edilen bölge, ameliyathane ve yoğun bakım ünitelerine yakın bir konumda kurulmalı; burada acil müdahale yapabilecek hekim ve yardımcı sağlık personeli bulunmalıdır. (20) Hastane düzeyinde ise birçok HAP’ta, acil servis kapısının hemen önü yerine hastane otoparkı veya bahçesi Hastane Afet Triyaj Alanı olarak tanımlanmaktadır. Hastalar öncelikle burada kırmızı, sarı ve yeşil alanlara ayrılmakta, ardından ilgili birimlere yönlendirilmektedir. (21)

Bu ayrım; kontamine olabilecek hastaların veya kalabalığın doğrudan acil servis içerisine girişinin önlenmesi, sınırlı sayıdaki resüsitasyon alanının korunması ve kritik hastaların diğer hastalardan ayrılabilmesi açısından önem taşımaktadır. (15) HAP organizasyon yapısında Hastane Afet Triyaj Alanının kurulması ve işleyişinin koordinasyonu Hastane Afet Triyaj Alanı Birim Sorumlusunun görevleri arasında tanımlanmış olmakla birlikte, bu görevin afet anında hangi personel tarafından üstlenileceğinin ve güvenlik, UMKE ve acil servis ekipleriyle operasyonel iş birliğinin nasıl yürütüleceğinin kurum düzeyinde önceden belirlenmesi önem taşımaktadır.

Kırmızı, Sarı ve Yeşil Alanlarda Sorumluluk

Klinik lider ile alan sorumlusu farkı

Uluslararası kılavuzlarda görev tanımlarının açıkça belirtilmiş olması, hangi personelin kimin sorumluluğunda çalışacağını tek başına belirlemeye yetmemektedir. Kırmızı alanda görev yapan hekimin aynı zamanda acil servisin tüm işleyişinden sorumlu olması gerekmemektedir. Resüsitasyon ekibinin temel görevi kritik hastaların değerlendirilmesi ve tedavisini yürütmekken; acil servis sorumlusunun (klinik liderin) görevi, resüsitasyon alanı da dâhil olmak üzere tüm acil servis operasyonunu koordine etmektir. (15,16) Aksi durumda, bir hekimin hem tek bir alanın klinik yönetimini yürütmeye hem de diğer alanlardaki personel ve süreçleri koordine etmeye çalışması, her iki görevin de yeterince yerine getirilememesi riskini artırmaktadır.

Aynı ayrım, daha düşük aciliyet düzeyindeki sarı ve yeşil alanlar için de geçerlidir. Bu alanlar “önemsiz hasta alanları” olarak değerlendirilmemelidir; çünkü hastaların klinik durumu zaman içinde kötüleşebilir. (16) Bu nedenle sarı ve yeşil alanların da kendi alan sorumluları bulunmalı; bu sorumlular kendi alanlarındaki hasta sayısı, klinik durum değişiklikleri ve yeniden değerlendirme gereksinimleri hakkında klinik lideri düzenli olarak bilgilendirmelidir.

Şekil 3. Kırmızı, sarı ve yeşil alan sorumlulukları ile klinik lider ilişkisi.

Karmaşanın Başlıca Kaynakları

Yukarıda özetlenen mevzuat ve saha gözlemleri birlikte değerlendirildiğinde, acil serviste rol ve yetki karmaşıklığına yol açan sistem kaynaklı sorunlar şu şekilde sıralanabilir:

• Çoklu görevlendirme: AFAD gibi bazı kurumların birden fazla hizmet grubunda aynı anda hem ana hem de destek çözüm ortağı olarak görev alması, sınırlı kaynakların koordinasyon yükünü artırabilmektedir. (8)
• Plan-uygulama uyumsuzluğu: TAMP’ın taktik düzeyde bir plan olarak kurgulanması, operasyonel ayrıntıların ve “kararı kimlerin vereceği” gibi kritik unsurların il ve hastane düzeyindeki planlara bırakılmasına yol açmaktadır. (7)
• Triyajda standartlaşma eksikliği: Triyajın kim tarafından yürütüleceğinin büyük ölçüde hastane inisiyatifine bırakılması, farklı hastanelerde farklı uygulamaların ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. (13,14)
• Aktivasyon zamanının belirsizliği: Rutin triyajdan kitlesel olay triyajına ne zaman ve kim tarafından geçileceğinin önceden açık biçimde tanımlanmaması, olayın ilk kritik dakikalarında tereddüde yol açabilmektedir. (15)
• Nöbetçi hekimlerin görevlendirilmesi: Acil servis sorumlu tabibinin belirlenmesine ilişkin mevzuatta bir hiyerarşi tanımlanmış olmakla birlikte, afet anında triyajı ve diğer klinik süreçleri fiilen yürütecek hekimlerin belirlenmesi hastanenin personel yapısı, nöbet organizasyonu ve afet planında önceden tanımlanan görev dağılımına göre değişebilmektedir. (17,19)
• Hastane afet triyaj alanının operasyonel işleyişine ilişkin belirsizlik:HAP organizasyon yapısında Hastane Afet Triyaj Alanı Birim Sorumlusu tanımlanmış olmakla birlikte, afet anında bu görevin hangi personel tarafından üstlenileceğinin ve güvenlik, UMKE ve acil servis ekipleri arasındaki operasyonel iş birliğinin nasıl yürütüleceğinin kurum düzeyinde önceden belirlenmesi önem taşımaktadır. (12,21)
• Klinik yönetim ile hasta başı müdahalenin karıştırılması: Kırmızı alan hekiminin aynı zamanda tüm acil servis operasyonunu yönlendirmeye çalışması hem kritik hasta bakımının hem de genel koordinasyonun aksamasına yol açabilmektedir. (15,16)
• HAP dosyasının güncel tutulmaması: Personel değişikliklerinin zamanında plana yansıtılmaması, HAP’ta yer alan görevli isimleri ile sahadaki fiili görevliler arasında uyumsuzluk oluşmasına neden olabilmektedir.
• İletişimin kırılganlığı: 112 Acil Çağrı Merkezi, saha ekipleri ve hastaneler arasındaki iletişimin kesintiye uğraması, görev ve sorumluluk bilgilerinin güncellenmesinde ve paylaşılmasında sorunlara yol açabilmektedir. (22)
• Bilgi devrinin yetersiz kalması: Uzun süreli operasyonlarda görev değişimleri sırasında bilgi devrinin yetersiz kalması, aynı bilgilerin tekrar tekrar aktarılmasına ve kritik bilgilerin gözden kaçmasına neden olabilmektedir. (23)
• Bölgeyi tanımayan destek ekipleri: Bölgeye sonradan ulaşan yerli ve yabancı ekiplerin yerel koşullara ve mevcut komuta zincirine yeterince aşina olamamasının, koordinasyon güçlüklerine katkıda bulunmuş olabileceği değerlendirilmektedir. (24)
• Kurumlar arası bilgi siloları: Sağlık, güvenlik ve afet yönetimi kurumlarının birbirinden bağımsız bilgi sistemleri ve iletişim kanalları üzerinden çalışması, ortak komuta yapısında bilgi paylaşımını ve karar alma süreçlerini geciktirebilmektedir. (25)

6 Şubat Depremlerinden Çıkarılan Dersler

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, yukarıda sıralanan sorunların sahadaki somut karşılıklarını açık biçimde göstermiştir. Sağlık çalışanlarına yönelik hazırlanan bir tükenmişliği önleme rehberinde, deprem sonrasında birçok sağlık çalışanının normal görev tanımlarının dışında kalan işlerde görevlendirildiği ve bu durumun “bu işin kimin görevi olduğu” konusunda belirsizliğe yol açtığı belirtilmiştir. (1) AFAD bünyesinde görev yapan arama ve kurtarma ekipleriyle yürütülen bir araştırmada, afet yönetiminin farklı aşamalarında ciddi koordinasyon ve iletişim sorunlarıyla karşılaşıldığı tespit edilmiştir. (26) Kriz iletişimi üzerine yapılan başka bir çalışmada ise bölgeye ulaşan yerli ve yabancı ekiplerin sahaya yeterince aşina olamamasının, mevcut iletişim sorunlarıyla birleşerek koordinasyon güçlüklerine katkıda bulunmuş olabileceği değerlendirilmiştir. (24)

Türkiye Acil Tıp Derneği Afet Komisyonu tarafından hazırlanarak Turkish Journal of Emergency Medicine’de yayımlanan bir derlemede, 6 Şubat depremleri sonrasında acil servislerde kullanılan START ve SAVE triyaj algoritmaları ile olay bölgesinden Adana, Mersin ve Diyarbakır gibi merkezi illere, gerektiğinde hava yoluyla İstanbul, İzmir ve Ankara’ya uzanan üç kademeli hasta sevk stratejisi ele alınmış; bu modelin farklı il ve kurumlar arasında yakın koordinasyon gerektirdiği vurgulanmıştır. (5)

Mersin Şehir Eğitim ve Araştırma Hastanesi Acil Tıp Kliniği’nde gerçekleştirilen tek merkezli retrospektif bir çalışma ise farklı bir tablo ortaya koymuştur. Çalışmada, deprem sonrasında iş yükü ve hasta hacminin belirgin biçimde değiştiği; ortopedinin en sık cerrahi müdahale uygulanan ve yatış yapılan bölüm olduğu, olguların %3’ünde ise ölüm gerçekleştiği bildirilmiştir. Çalışma, afet operasyonlarına ve hazırlık süreçlerine yönelik planlamanın, hastanelerin sağlık hizmeti sunumundaki yükünü azaltabileceğini vurgulamaktadır. (27)

Dicle Üniversitesi Hastanesi’nin hastane afet planı ve acil servis yönetimini 2023 depremleri üzerinden inceleyen başka bir çalışmada da benzer şekilde, planlama, görev dağılımı, disiplinler arası iş birliği ve kaynak yönetiminin afet sırasında hastane afet planının uygulanmasındaki belirleyici unsurlar olduğu ortaya konmuştur. (28)

Şekil 4. 6 Şubat depremleri sonrası uygulanan üç kademeli hasta sevk stratejisi.

Tıbbi kurtarma ekibi personeliyle yürütülen 2025 tarihli nitel bir çalışmada, ekiplerin hazırlık süreçleri, sahaya intikali ve saha koşullarındaki deneyimleri incelenmiş; erken lojistik desteğin ve görev tanımlarının açık biçimde belirlenmesinin etkili müdahale açısından kritik olduğu belirtilmiştir. (29) Sağlık çalışanlarının deprem sırasındaki deneyimlerini inceleyen fenomenolojik bir araştırmada ise hasta güvenliğinin, sağlık sisteminin aksamasıyla doğrudan etkilendiği ortaya konmuştur. (30)

Sağlık hizmetlerinde psikososyal destek sunan çocuk gelişim uzmanlarıyla yapılan görüşmelerde ise sorunun somut bir sonucu ortaya çıkmıştır: Göreve yeni başlayan ekip, sahadan ayrılan ekipten düzenli bir bilgi devri alamadığı için aynı bilgilere ilişkin tekrar tekrar değerlendirme yapmak zorunda kalmış; bu durum hem hizmet kalitesini hem de çalışanların ve hizmet alan kişilerin iyilik hâlini olumsuz yönde etkilemiştir. (23) Bu deneyimler, bir planın yazılı olarak mevcut olmasının, onun sahada aynı açıklık ve etkinlikle uygulanacağını tek başına garanti etmediğini göstermektedir.

Uluslararası Deneyim

Komuta ve yetki netliğinin arandığı yerler

Rol ve yetki karmaşası yalnızca Türkiye’ye özgü bir sorun değildir. Güncel uluslararası literatür, farklı sağlık sistemlerinde bu belirsizliği azaltmak amacıyla hangi araç ve yaklaşımların kullanıldığını ortaya koymaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde acil tıp asistanlık eğitimi üzerine yapılan yakın tarihli bir değerlendirmeye göre, hastanelerin büyük çoğunluğu Hastane Olay Komuta Sistemi’nin (Hospital Incident Command System – HICS; bazı kaynaklarda Hospital Emergency Incident Command System – HEICS) bir türevini kullanmaktadır. Bununla birlikte, kriz yönetiminin fiili yükü acil servis hekimleri, klinik ekipler ve diğer sağlık çalışanları üzerinde devam etmektedir. Bu nedenle söz konusu değerlendirmede, kitlesel yaralanmalı olay yönetiminin acil tıp asistanlık müfredatına sistematik biçimde entegre edilmesi gerektiği vurgulanmaktadır (31).

ABD Sağlık ve İnsani Hizmetler Bakanlığı’na bağlı ASPR TRACIE tarafından hazırlanan güncel bir rapor ise hastanelerde kitlesel yaralanmalı olay planının kim tarafından devreye alınabileceği sorusuna daha somut bir yanıt sunmaktadır. Raporda; hastane içindeki tıbbi süpervizör, acil servisten sorumlu yönetici veya bakım hizmetlerinden sorumlu yönetici gibi, hastanede fiilen bulunan yetkili kişilerin kitlesel yaralanmalı olay planını aktive edebilmesi ve ilgili personelin katılımını sağlaması önerilmektedir. (32) Bu yaklaşım, “kim, nerede, ne yapmalı?” sorusunun tek bir kişiye değil, her zaman ulaşılabilir ve önceden tanımlanmış bir görev veya pozisyona bağlanması açısından dikkat çekicidir.

RAND Corporation’ın 2024 tarihli bir değerlendirmesine göre acil servisler, kitlesel yaralanmalı olaylara ve afetlere müdahalede sağlık sisteminin kritik bileşenlerinden biridir. Ancak sağlık hizmetleri, acil durum yönetimi, kolluk kuvvetleri ve ulusal güvenlik sektörlerinin birbirinden bağımsız ve “silo” şeklinde çalışması, etkili müdahaleyi zorlaştırmaktadır. Değerlendirmede, bu sektörler arasında afet öncesinde kurulacak iş birliklerinin acil servislerin hazırlık ve müdahale kapasitesini güçlendirebileceği belirtilmektedir. (25) Dünya Sağlık Örgütü’nün Sağlık Acil Durum ve Afet Risk Yönetimi Çerçevesi de benzer bir yaklaşım benimsemektedir: afet risklerinin azaltılması ve sağlık acil durumlarına hazırlık sorumluluğu yalnızca sağlık sektörüne bırakılamaz, çok sektörlü bir iş birliği gerektirir. (33)

Hastane Olay Komuta Sistemi’nin temel yaklaşımı olay anında yeni görev tanımları oluşturmak yerine, önceden hazırlanmış ve standartlaştırılmış “iş eylem kartları” aracılığıyla sorumlulukları netleştirmektir. Böylece “bu kararı kim verecek?” sorusu afetin ortasında tartışmaya açılmaz, sorumluluklar önceden tanımlanmış ve tatbikatlarla test edilmiş görev kartlarıyla belirlenmiş olur. Sistemin bir diğer özelliği, küçük ölçekli olaylarda minimal bir organizasyon yapısından büyük ölçekli krizlere kadar ölçeklenebilir olmasıdır: HICS-2006 modeli, komuta grubu ile operasyon, planlama, lojistik ve finans/idari bölümler altında yapılandırılan 69 pozisyondan oluşmaktadır. Her pozisyon için görev, sorumluluklar ve operasyonun farklı aşamalarındaki eylemleri tanımlayan görev kartları (Job Action Sheets) kullanılmaktadır. (34)

Bu modelin farklı sağlık sistemlerine uyarlanmasına ilişkin bir örnek Çin’den gelmektedir. Kitlesel yaralanmalı olaylarda HICS’in uygulanabilirliğini araştıran bir çalışmada, “1 Bölüm – 5 Grup – 10 Ekip” olarak adlandırılan özgün bir model önerilmiştir. Çalışmada, komuta sisteminin erken aktive edilmesi ile acil tıbbi müdahale sisteminin bütünleştirilmesinin, sahadaki rol ve sorumlulukların netliğini artırabileceği ortaya konmuştur. (35)

Konunun güncelliğini gösteren bir başka örnek, Soroka Tıp Merkezi’nin 19 Haziran 2025’te İsrail-İran çatışması sırasında balistik füze saldırısına doğrudan maruz kalmasıdır. Bu olay, hastanelerin yalnızca afetlere müdahale eden kurumlar değil, aynı zamanda afetin doğrudan hedefi olabilecek kritik yapılar olduğunu göstermiştir. Saldırı sonrasında hastanenin 562 yatağı kullanılamaz hâle gelmiş ve 287 hastanın tahliyesi gerekmiştir. (36) Bu deneyim; hastane afet planlarında hasta tahliyesi, iletişim, lojistik, güvenli alanlara transfer ve bakım sürekliliğinin birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. (36) Bu tür bir senaryoda, resmî acil müdahale ekipleri ve hastane yönetimi tam olarak devreye girene kadar geçen ilk dakikalarda, her bölümün klinik liderinin hızla harekete geçebilmesinin önem taşıyabileceği düşünülmektedir. Bu örnek yalnızca yazılı bir komuta zincirinin varlığının değil, bu zincir devreye girene kadar geçen ilk dakikalarda “kimin, nerede ve ne yapacağının” önceden herkes tarafından bilinmesinin de ne denli kritik olabileceğini göstermektedir.

Güncel Gelişmeler

Konuyla ilgili son dönemde Türkiye’de de somut adımlar atılmaktadır. 2 Temmuz 2026’da İstanbul’da, Dünya Sağlık Örgütü iş birliğiyle deprem sonrasında sağlık hizmetlerinin organizasyonunu ele alan bir yaklaşım açıklanmış ve “Depremde Halk Sağlığı Hizmetleri Rehberi”nin hazırlandığı bildirilmiştir. Bu kapsamda İstanbul’un sağlık hizmetlerinin koordinasyonu açısından bölgelere ayrıldığı; modelin güçlü bir sağlık sistemi, yeterli insan kaynağı, etkin yönetim ve hizmet sürekliliği üzerine yapılandırıldığı belirtilmiştir. (37) Bu tür girişimlerin sahadaki rol ve yetki belirsizliğini ne ölçüde azaltacağı ise rehberde tanımlanan yapıların hastane ve acil servis düzeyinde nasıl uygulanacağına ve tatbikatlarla ne ölçüde test edileceğine bağlı olacaktır.

Sonuç

Türkiye’nin afet sağlık mimarisi, TAMP ve HAP mevzuatı aracılığıyla genel bir görev ve yetki çerçevesi sunmaktadır. HAP Başkanı’ndan iş güvenliği sorumlusuna, Operasyon Şefine bağlı Tıbbi Bakım Sorumlusu altında ise eşit düzeyde yer alan acil servis birim sorumlusu ile hastane afet triyaj alanı birim sorumlusuna kadar uzanan bir komuta zinciri kâğıt üzerinde tanımlanmıştır. Ancak 1999’dan 2023’e kadar edinilen tecrübeler, bu çerçevenin acil servis düzeyindeki “kim, nerede, ne yapmalı?” sorularına olayın ilk dakikalarında yeterince açık ve ayrıntılı yanıt verecek şekilde sahaya yansımadığını göstermektedir.

Güncel uluslararası literatür de benzer bir sonuca işaret etmektedir: çözüm, yalnızca yeni bir mevzuat düzenlemesi oluşturmakta değil; mevcut rollerin somut, yazılı ve tatbikatlarla test edilmiş görev kartlarına dönüştürülmesinde, bu rollerin her zaman ulaşılabilir ve nöbetçi pozisyonlara bağlanmasında ve sağlık sektörü dışındaki kurumlarla afetin başlangıcından itibaren etkin koordinasyon mekanizmalarının kurulmasında yatmaktadır. HAP’lardaki görev tanımlarının yazılı iş eylem kartlarıyla somutlaştırılması, Hastane Afet Triyaj Alanının yerinin ve sorumlusunun önceden belirlenmesi, kurumlar arası tatbikatların sıklaştırılması, iletişim ve devir-teslim protokollerinin önceden test edilmesi ve acil tıp uzmanlarının HAP hazırlık süreçlerine aktif olarak dâhil edilmesi, bir sonraki afette müdahalenin ilk dakikalarını daha etkin kullanmayı sağlayabilecek başlıca adımlardır.

Başlıktaki üç soru, aslında bu derlemenin ana bulgusunu özetlemektedir. “Kim” sorusunun yanıtı tek bir kişiye değil, önceden tanımlanmış bir role bağlanmalıdır.

“Nerede” sorusunun yanıtı, belirli bir fiziksel alanla (kırmızı alan, Hastane Afet Triyaj Alanı, Hastane Olay Yönetim Merkezi) ve bu alanın sorumlusuyla birlikte tanımlanmalıdır.

“Ne yapmalı?” sorusunun yanıtı ise her rolün kendi görev tanımı kapsamında, yazılı ve önceden test edilmiş bir komuta ve iletişim zincirine göre hareket etmesidir.

Kaynaklar

1. Türkiye Psikiyatri Derneği Ruhsal Travma ve Afet Çalışma Birimi. Kahramanmaraş depremleri sonrası sağlık çalışanlarının tükenmişlikten korunma rehberi. Ankara: Türkiye Psikiyatri Derneği; 2023.
2. Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği. Resmî Gazete. 24 Şubat 2022;(31760).
3. Hastane Afet ve Acil Durum Planları (HAP) Uygulama Yönetmeliği. Resmî Gazete. 18 Mart 2020;(31072).
4. Esin MT, Yılmaz F. Sağlık kurumları için afet ve acil durum planlama rehberi. İstanbul: İstanbul Proje Koordinasyon Birimi (İPKB); 2023.
5. Yilmaz S, Tatliparmak AC, Karakayali O, Turk M, Uras N, Ipek M, et al. February 6th, Kahramanmaraş earthquakes and the disaster management algorithm of adult emergency medicine in Turkey: an experience review. Turk J Emerg Med. 2024;24(2):80-89. doi:10.4103/tjem.tjem_32_24.
6. T.C. Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Afet ve Acil Durum Yönetimi Daire Başkanlığı. Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) [Internet]. 2021 Mar 25 [cited 2026 Sep 13]. Available from: https://ashgmafetacildb.saglik.gov.tr/TR-81376/1-turkiye-afet-mudahale-plani-tamp.html
7. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği. Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) neden uygulanamadı? Ankara: TMMOB; 2023 Feb 22.
8. Koç F. Afet yönetiminde eşgüdüm kapasitesinin görünümü: Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP). Memleket Siyaset Yönetim. 2024;19(43):661-686. doi:10.56524/msydergi.1463239.
9. Sofuoğlu T. Hastane öncesinde afet yönetimi [Internet]. Türkiye Acil Tıp Derneği Afet Komisyonu; 2024 Apr 1 [cited 2026 Sep 13]. Available from: https://tatd.org.tr/afet/afet-yazi-dizisi/hastane-oncesinde-afet-yonetimi/
10. T.C. Sağlık Bakanlığı. Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğünün teşkilat ve görevlerine dair yönerge. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı; 2011.
11. Harran Üniversitesi Hastanesi. Görev tanımları: acil durum ve afet yönetimi ekibi görev, yetki ve sorumlulukları (KU.GT.YD.144) [Internet]. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi Hastanesi; [cited 2026 Sep 13]. Available from: https://hastane.harran.edu.tr/icerik.aspx?detay=39
12. T.C. Sağlık Bakanlığı. Hastane Afet ve Acil Durum Planı (HAP) hazırlama kılavuzu. 2. sürüm. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı; 2021.
13. Yataklı Sağlık Tesislerinde Acil Servis Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ. Resmî Gazete. 13 Eylül 2022;(31952). Madde 8.
14. Durmaz H, Pamuk Cebeci S. Acil serviste görev yapan sağlık profesyonellerinin triyaj tutumları. Anatolian J Emerg Med. 2021;4(2):72-78.
15. World Health Organization. Facility-based mass casualty triage: guidance note [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2024 [cited 2026 Sep 11]. Available from: https://www.who.int/tools/triage
16. World Health Organization. Mass casualty management in emergency units. Geneva: World Health Organization; 2025.
17. Yataklı Sağlık Tesislerinde Acil Servis Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ. Resmî Gazete. 13 Eylül 2022;(31952). Madde 15.
18. Yataklı Sağlık Tesislerinde Acil Servis Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ. Resmî Gazete. 13 Eylül 2022;(31952). Madde 11.
19. Artvin İl Sağlık Müdürlüğü. Hastane afet ve acil durum planı. Artvin: Artvin İl Sağlık Müdürlüğü; 2025.
20. Yataklı Sağlık Tesislerinde Acil Servis Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ. Resmî Gazete. 13 Eylül 2022;(31952). Madde 5.
21. Özel Mecidiyeköy Çevre Hastanesi. Hastane afet ve acil durum planı (HAP). İstanbul: Özel Mecidiyeköy Çevre Hastanesi; 2019.
22. Yılmaz S, Karakayali O, Yilmaz S, Çetin M, Eroglu SE, Dikme O, et al. Emergency medicine association of Turkey disaster committee summary of field observations of February 6th Kahramanmaraş earthquakes. Prehosp Disaster Med. 2023;38(3):415-418. doi:10.1017/S1049023X23000523.
23. Yılmazer Y, Yavuz EC. Kahramanmaraş depremi sonrası akut dönemde psikososyal destek uygulamalarında görev alan çocuk gelişimcilerin mesleki deneyimlerine yönelik görüşlerinin incelenmesi: sağlık kuruluşları örneği. Journal of Child and Development. 2024;7(13):23-37. doi:10.36731/cg.1404457.
24. Comfort LK, Celik S, Basbug Erkan BB, Lee S. Communication and coordination in the 2023 Kahramanmaras earthquakes. Earthquake Spectra. 2025;41(1):34-57. doi:10.1177/87552930241270559.
25. Abir M. Bolstering the role of emergency departments as part of the nation’s critical infrastructure [Internet]. Santa Monica (CA): RAND Corporation; 2024 Aug 22 [cited 2026 Sep 13]. Available from: https://www.rand.org/pubs/commentary/2024/08/bolstering-the-role-of-emergency-departments-as-part.html
26. Polat T. Kahramanmaraş merkezli depremlerin arama kurtarma teknisyenleri tarafından değerlendirilmesi. Afet Risk Derg. 2024;7(2):329-340. doi:10.35341/afet.1287897.
27. Köseoğlu Z, Çolak T, Beydilli İ, Altunok G, Şener K, Demir K, et al. Data analysis of patients admitted to the emergency medicine clinic of Mersin City Training and Research Hospital after the Kahramanmaraş earthquake. Ulus Travma Acil Cerrahi Derg. 2024;30(8):579-587. doi:10.14744/tjtes.2024.68523.
28. Yaman M, Ülgüt ŞG, Şen A, Ülgüt AF, Belek S, Durgun HM. Dicle University Hospital’s hospital disaster plan and emergency service management: Kahramanmaraş earthquake experience. Postgrad Med J. 2025;101(1193):248-255. doi:10.1093/postmj/qgae171.
29. Aslan R. Dispatched into disaster: a qualitative study on medical rescue teams’ personnel’s preparation, mobilization, and field living conditions after the Kahramanmaraş earthquakes. BMC Emerg Med. 2025;25:260. doi:10.1186/s12873-025-01416-4.
30. Palteki T, Salimi S, Younas A, Taylan S, Aydın E. Understanding patient safety during earthquakes: a phenomenological study of disaster response. BMJ Qual Saf. 2026;35(3):169-180. doi:10.1136/bmjqs-2024-018115.
31. Abuakar M, Johnston T, Wolbert P. From crisis to coordination: preparing emergency medicine for mass casualty incidents [Internet]. Emergency Medicine Residents’ Association; 2024 Oct 10 [cited 2026 Sep 13]. Available from: https://www.emra.org/students/newsletter-articles/preparing-em-for-mass-casualty-incidents
32. ASPR TRACIE. Hastane kitlesel yaralanma müdahale planı hususları. Washington (DC): U.S. Department of Health and Human Services; 2024.
33. World Health Organization. Health emergency and disaster risk management framework. Geneva: World Health Organization; 2019.
34. Djalali A, Hosseinijenab V, Peyravi M, Nekoei-Moghadam M, Hosseini B, Schoenthal L, Koenig KL. The Hospital Incident Command System: modified model for hospitals in Iran. PLoS Curr. 2015;7. doi:10.1371/currents.dis.45d66b5258f79c1678c6728dd920451a.
35. Fan H, Hou S, Zhao Y. Consideration and practice on Hospital Incident Command System during mass casualty incidents in Chinese hospitals. Prehosp Disaster Med. 2019;34(S1). doi:10.1017/S1049023X1900164X.
36. Kahana GK, Codish S. When the hospital becomes the battlefield: patients as stakeholders in mass casualty incidents. Isr J Health Policy Res. 2025;14(1):64. doi:10.1186/s13584-025-00728-x.
37. Sağlık Bakanı Memişoğlu, “DSÖ Bakanlar Konferansı”nın ana oturumunda konuştu [Internet]. İstanbul: Haber7; 2026 Tem 2 [cited 2026 Sep 13]. Available from: https://www.haber7.com/saglik/haber/3640227-saglik-bakani-acikladi-olasi-marmara-depremi-icin-yeni-model-gelistirildi