9

Giriş

Birleşmiş Milletler Afet Risk Azaltma Ofisi UNISDR tanımına göre afet bir toplumun normal işleyişini ciddi biçimde bozan; yüzlerce can kaybı, yaralanma, ekonomik kayıp ve çevresel tahribata yol açan; yerel imkân ve kapasitenin yetersiz kaldığı ve dış yardım gerektiren olaylar bütünüdür. Türkiye’de afet kavramı ise Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı’nın (AFAD) çizdiği çerçeveye göre; toplumun tamamı veya belli kesimleri için fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplar doğuran, normal hayatı durduran veya kesintiye uğratan, etkilenen toplumun kendi imkân ve kaynaklarıyla baş edemediği doğal, teknolojik veya insan kaynaklı olaylardır. Günlük dilde “felaket” ile “afet” eş anlamlı kullanılsa da kavramsal olarak felaket daha uzun süreli, binlerce kitlesel etkilenimli, dramatik ve kontrol dışı sonuçları vurgular. Çünkü her doğal afet bir felakete dönüşmez. Kimyasallar (arsenik, asbest, dioksin gibi), besinler, ilaçlar, çevresel kirlilik de afetlere yol açabilir ve önlem alınmadıkça felakete dönüşebilir.

Bu yazıda teknolojik kaza ve afetlerde yönetim farkındalığı geliştirilmesi amaçlanmıştır.

Tarihçe ve Tanımlar

Tarihte bilinen en eski felaketlerden biri, Vezüv Yanardağı’nın patlaması sonucu Pompeii’de (M.S. 79) 2000 ölü ile doğal bir afet sonucu yaşanmıştır. Ancak günümüzde doğal afetlerden çok insan eliyle yaratılan teknolojik felaketletlerden ders çıkarmak gerekmektedir. Endüstriyel toplumun uyandığı ve sonucunda ilk kez önlem almak zorunda hissettiği Seveso felaketi, İtalya’da Milano’ya yakın küçük bir kasabadaki ICMESA Chemical Company’ye ait fabrikada, 1976’da trikloro fenol (TCP) üretimi yapan bir reaktörde patlama sonucu oluşan beyaz bir gaz bulutunun çevreye yayılması ve bu kazanın saklanması nedeniyle gelişir. Dioksin denen zehirli gaz (TCCD), kasabada ilkin ani hayvan ölümlerine ve patlamanın 5. gününden sonra hastaneye başvurulara sebep olur. Yapılan kontroller sonunda kasabada geniş bir bölgenin dioksinle kirlendiği anlaşılır ve bölge tamamen boşaltılır. Günümüz Türkiye’sinde dünyadan ciddi oranda toksik materyellerin naklinin kabul edilip depolandığı, bu depolama alanlarında bu atıkların kazayla meydana gelen sızıntılardan, edüstriyel atıklar ve hemen her ilimizde faaliyette olan maden ocaklarının yarattığı çevre kirliliğine kadar geniş yelpazede toksik madde yani kimyasal kirlilik riski vardır.  Komşu ülkelerdeki, adına savaş denmese de üçüncü dünya savaşını tetikleyebilecek büyüklükteki askeri teknolojik, kimyasal, biyolojik ve radyonükleer (KBRN) silahların ve balistik imha araçlarının kullanımına kadar çok çeşitli teknolojik, endüstriyel ve kimyasal afet riskleri için de yöneticilere ekstra bir farkındalık gerekmektedir. Türkiye’de İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun çıkartıldığı tarih olan 2012’den başlayarak 2020’ye kadar yaşanan ve sosyal güvenlik kurumlarına bildirilen iş kazalarının kaza sıklık hızı %447,25 ve kaza ağırlık oranlarında ise %43,79 günlük artış belirtilmiştir. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) kayıtlarına göre sadece depremler nedeniyle bile Türkiye insan kaybı açısından dünyada üçüncü, etkilenen insan sayısı açısından sekizinci sırada belirtilmektedir.

İnsan eliyle yaratılan felaketlere tarihsel bir bakış atarak farkındalığımızı tazelemek gereklidir. Olayların afetler kategorisi, felaketin boyutunu ve alınacak tedbirlerin büyüklüğünü belirler. Yaşanan nükleer santral kazaları, kimyasal sızıntı, endüstriyel, uçak, demiryolu ve gemi kazaları, baraj yıkılması gibi teknolojik veya endüstriyel bir afetin toksik etkileri kısa, orta ya da uzun vadede ortaya çıkabilir. Risk değerlendirmelerinde bir teknolojik veya endüstriyel kaza sonucunda en başta o alandaki çalışanlar, sonra halk, çevre ve ekonomik etkiler konusunda olası en kötü sonuç önemlidir (sonuç kategorileri; Tezer ve Türkoğlu, 2001, 2008). Buna göre endüstriyel felaket tanımı kapsamında tehlikeli madde içeren ve çok fazla sayıda insanın sağlığını tehdit eden bir afet, geniş çaplı acil durum müdahalesi gerektiren bir patlama, yangın ve toksik madde yayılımı olabilir.

Seveso felaketinden sonra Avrupa topluluğunun endüstriel kazaları izleme ve bildirmeyi gerekli kılan anlaşmalarına ek olarak, Amerika’nın Dış Afet Yardımı Ofisi (Office of U.S. Foreign Disaster Assistance – OFDA) tarafından desteklenen Acil Durumlar Veri Tabanına (EM-DAT) ülkemizden doğal ve teknolojik afetler ile ilgili en kapsamlı bilgi aktarımı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nca sağlanmaktadır. EM-DAT’a kayıtlanması gereken teknolojik afetler üç alt sınıfta ele alınmaktadır:

1. Endüstriyel kaynaklı ve/veya sanayi tesislerini kapsayan kazalar (endüstriyel kazalar)
2. Hava, kara ve deniz araçları ile mekanize taşımacılık kapsamında yaşanan kazalar (taşımacılık kazaları)
3. Endüstriyel veya taşımacılık dışında, yerleşim alanları gibi yerlerde yaşanan teknolojik kaynaklı kazalar (fabrika, işyeri, atölye vb kazalar)

Bir teknolojik afetin EM-DAT veri tabanında yer alabilmesi için şu dört kriterden en az birini karşılaması gerekmektedir:

1. 10 veya daha fazla ölü,
2. 100 veya daha fazla etkilenen kişi,
3. Acil durum deklarasyonu,
4. Uluslararası yardım çağrısı.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP, 2004) tarafından planlanan, tehlikeli kimyasalların olduğu teknolojik afetler ve acil durumlarda yerel düzeyde farkında ve hazır olma programında (APELL); gemilerden denize petrol dökülmesi, madencilik, gemi ve uçakların bilinçli olarak imha edilmesi ve kusurlu ürünler nedeniyle oluşan kazalar dışındaki bütün teknolojik kazalar kapsam altına alınmaktadır. Bir kazanın UNEP listesinde yer alması için gereken kriterlerden en az birinin olması yeterlidir (UNEP, 2007):

1. 25 veya daha fazla ölü,
2. 125 veya daha fazla yaralı,
3. 10.000 veya daha fazla tahliye,
4. 10.000 veya daha fazla kişinin sudan yoksun kalması. Bu sayılar bölgemizde çıkan bazı savaşları hatırlatmıyor mu?

Türkiye’de teknoloji alanındaki gelişmişlik doğudan batıya değişkenlik göstermekte ve iş sağlığı güvenliği ve halk sağlığı alanında olduğu kadar, afet içeriği nedeniyle acil tıpta da yeni kavramların gelişmesini zorunlu kılmaktadır. Türkiye’de ve dünyada yer almış teknolojik ve büyük endüstriyel kazalara ait uluslararası kuruluşlardaki kayıtlara topluca bakarak, yaşanabilecek olası endüstriyel kaza ya da afet çeşitlerine dikkat çekmeliyiz. Böylece endüstriyel kazalara ve kimyasallara maruziyetlerdeki öngörülmesi zor toksik durumlarda gerekli müdahaleler algoritmalar halinde hazır edilebilir ve afet eylem planları yapılabilir. Endüsri işçilerinin maruz kaldığı bireysel veya küçük ölçekli kazaların daha fazla yaşandığını ama sadece bölgesel vaka raporları olarak kayıtlandığını, aslında ilgili kazaların ve toksisitelerin sanılandan fazla ve çok çeşitlilikte görüldüğünü acil servis pratiğimizde gözlemlemekteyiz. Bu durumda ister istemez afet yönetiminin önemli bir ferdi olarak acil tıp uzmanının bir görevi de bölgesindeki teknolojik kazaların kaydı, bildirimi ve tedavisi kadar; ilk etapta münferit gibi görünen ama önce acil servislerimizin alarma geçmesini gerektirebilecek, potansiyel felaket habercisi olabilecek afet olaylarını farkedebilmektir.

Tarihteki endüstriel ve kimyasal maddelerle yaratılmış felaketlere önemli örnekler:

• Dioksin, klorofenol üreten fabrika kazası, Seveso, İtalya, 1976; 2000 ölü
• Dioksin, dioksin içeren atık sızıntısı, Times Beach, ABD, 1983; NEPACCO şirketinin Vietnam için ürettiği orange agent denen herbisit atığı, 2000’den fazla etkilenim
• Metilizosiyanat, Bhopal, Hindistan 1984; 2000’den fazla ani ölüm, 200,000 yaralı
• Çernobil, nükleer patlama, Rusya, 1986; akut dönemde 31 ölü, hala bölgede insan yerleşimi yasak
• Aliağa rafinerisi, Tüpraş patlaması 1999; 200 milyon dolar zarar ve kullanılamayan tesisler
• Altın suyu barajı çökmesi, Tuna nehrine karışan siyanür zehirlenmeleri, Baia Mare Romanya 2000
• Amonyum nitrat (30 ton) kirlenmesi, gübre fabrikası patlaması, Toulosue Fransa 2001; 31 çalışan öldü, 2500 yaralandı
• LPG Dolum tesisinde tanker patlaması, Kocaeli 2002; TÜPRAŞ Akçagaz tesisinde tanker dolumu sırasında gaz sıkışması sonucu oluşan patlamada, 2 çalışan öldü, 5000 kişi tahliye edildi ve 10 ev kullanılamaz oldu
• Kömür madeni yangını ve göçüğü, Manisa Soma, 2014; 301 işçi göçükten çıkarılamadı ve öldü
• Bakır ve altın madeni göçüğü, Şili, 2010, 33 çalışan mahsur kalmış ve 17 gün sonra kurtarıldı,
• Altın madeni kazası, İliç Erzincan, 2024; 9 işçi göçükte kalarak öldü, 10 milyon m³ siyanürlü toprak (liç) kayarak Fırat nehri kolu olan Sabırlı Deresi’ne karıştı
• Altın madeni göçüğü, Kızıldeniz, Sudan, 2026; 7 çalışan ölümü ve çevre etkilenimi
• Savaş teknolojisi ve Kimyasal-Biyolojik-RadyoNükleer saldırılar
• I. Dünya Savaşında klorin, fosfor, hardal gazı, 100.000 kişinin ani ölümü, 1.2 milyon yaralı, çevre etkileri tüm nesili kansere boğdu
• II. Dünya savaşında, Hiroşima ve Nagazaki, 1945’de 3 gün arayla Uranyum ve Plutonyum atom bombaları ile 250 bin kişinin ölümü ve binaların ani olarak %40’ının yerle bir edilmesi

• II. Dünya Savaşı sırasında Naziler, Zyklon B (hidrojen siyanür-HCN bazlı pestisit) maddesini toplama ve imha kamplarında milyonlarca insanı sistematik olarak öldürmek için kullandı
• İran-Irak Savaşında (1982-1988) hardal gazı kullanımı; Mecnun Adaları, Sardasht, Halepçe katliamları
• Sarin gazı ile metroda terör saldırısı, Matsumoto Japonya, 1994; 19 ölü, çok sayıda yaralı
• Sarin, metroda terörist saldırıda, Tokyo, 1995; 11 ölü, 5510 yaralı
• Sarin, hardal ve klor gazı, 2013-2017, Suriye iç savaşında (Guta, Şeyhun ve Duma), 100’lerce ölüm
• Ergotizm, Aziz Antonius Ateşi (SAF), mantar bulaşmış çavdar tahılının tüketilmesi sonucu ortaya çıkan ve ergot zehirlenmesi, Fransa, 994 yılı, 40,000 ölüm
• Arsenik trioksit zehirlenmesi, Fransa, 1828; Şarap ve ekmeğe karışması nedeniyle 40,000 polinöropati olgusu
• Hekzaklorobenzen, Türkiye, 1955-1959, 4000 Porfiria cutanea tarda
• Metil civa, Minimata, Japonya, 1950’ler, balıktan organik civa zehirlenmesi
• Dietilen glikol, Sülfanilamidin içinde sıvı yağ kullanımı, ABD, 1937; 105 ölüm
• Talidomid faciası, gebelere önerilen antiemetik Almanya, İngiltere, 1960; 5000 fokomeli olgusu
• Metilizosiyanat (MIC), Bhopal Hindistan,1984, Union Carbide böcek ilacı fabrikasında sızıntı, 18.000 ölüm, 150.000 etkilenim
• Fenilpropanolamine, ABD, 2000, soğuk algınlığı ilaçları içinden beyin kanamasına neden oldu
• Triortokrezilfosfat, Ginger-Jake (Jamaika zencefili) alkole karıştırılarak satışı sonucu paralizisi ABD, 1930-1931; 100.000’den fazla etkilenim
• Metanol, kaçak viski tüketimi sonucu metanol zehirlenmesi, Atlanta, ABD, 1952; 40 ölü, 300’den fazla hastane başvurusu
• Pankuronyum, kasıtlı maruz bırakılma, Michigan-Ann Arbor Hastanesi, ABD, 1975; 10’un üzerinde kardiyak arrestler
• 3- metil fentanil, China White-opioid epidemisi, Pittsburgh, ABD, 1988; 16 ölü
• Nanoteknolojik kozmetik ürünler ve ilaçların, özellikle otellerde, fırınlarda ve restoranlarda dezenfektanların ya da insektisitlerin yanlış kullanımı nedeniyle dört-beş kişilik ailenin kaybına sebep olan ciddi ihmaller 2025 İstanbul’undan gerçekleşen çeşitli haberler olarak yer almıştır.

Sanayi kuruluşlarında kullanılan kimyasallarla ilgili bilinmesi gereken en önemli ve genel bilgiler, ürün bilgi güvenlik kartında yer alır (safety card). Endüstriyel kazalarda, maruziyetlerde ve her türlü zehirlenmelerde ilk sorgulanması gereken güvenlik önlemi alınıp alınmadığı ve maruz kalınan maddenin güvenlik bilgi formu, yani “Material Safety Data Sheet (MSDS)” dir. MSDS maruziyetin riskleri, olası etkilenim şekli ve varsa antidotu ve tedavide kullanım şekliyle ilgili üretici firmadan sağlanan olmazsa olmaz ve bir iş yerinde kullanılan ilgili kimyasal hakkında mutlak korunması gereken dökümandır. MSDS’lerde her maddeye özel olarak her türlü fizyolojik ve ekolojik tehlikeli durumlar ve tehlike anında yapılması gerekenler, yasal mevzuatı, kişisel korunma bilgileri yer alır. Kazayla maruziyet olgularında maddenin MSDS bilgisine ulaşılması, münferit olaylar kadar afete yol açabilecek büyük endüstriyel kazalarda da hayat kurtarıcıdır.

Afet Yönetimi

Afetlerde Risk Yönetimi; kriz başa gelmeden önce, afetlerdeki krizin yönetimi ve başarısını doğrudan etkileyebilecek bir hazırlık ve mevcut risklerin öngörüldüğü zarar azaltma aşamalarını içeren yönetim planlamasıdır. Tüm özel ve sivil toplum kuruluşları ve kamu kurumları bir koordinatör denetiminde risk yönetimine katılabilmeli, görev almalı ve çeşitli afet konularında eğitim ve bilgilendirici çalıştaylar düzenlemeli, sonucunda gönüllülerden oluşan iş gruplarına uygulama simülasyonları yaptırılarak herhangi bir afet için söz konusu risklerin yönetiminin masaya yatırıldığı hazırlık aşaması olmalıdır. Bu hazırlık aşamasının güçlü başarı göstergeleri ile hedefleri planlanmalı ve insan gücü dahil olası afetlere hazır kullanılabilir kaynaklar oluşturulmalıdır. Bu süreç afete yol açabilecek teknolojik riskleri belirlemeyi gerektirdiği gibi, afet anında öngörüsüzlük veya bilinmezlikten kaynaklı olabilecek en kritik ilk üç günlük zaman kaybını önleyerek, olası can ve mal kaybının azaltılmasını ve en sıcak saatlerde oluşabilecek panikle elzem olan iş gücü ve ilk yardımlardaki eksiklik ve aksaklıkların önlenmesini amaçlamalıdır.

Afetlerde Kriz Yönetimi; afet gerçekleştikten sonra yapılması gereken ve yaşanan felaket sebebi afet olayındaki zararları gidermeye yönelik özgün faaliyetler yer alır ve öncelikle acil durum yönetimini tanımlar. Afetin bu kriz dönemindeki müdahale evresinde; ilk dakikalardan itibaren risk azaltılmasına dönük olarak olay yerinden tahliyeleri, nakilleri, dekontaminasyon yöntemlerini, başka merkezlere transport gibi triaj basamaklarını içerir. Bununla eş zamanlı arama kurtarma, ilk yardım ve tedavi alanlarının durum incelemesi ve ihtiyaca göre yeni sahra hastanelerinin kurulması da öncelikli faaliyetlerdir. Afetlerde kriz yönetiminin iyileştirme aşamasında; ki çoğu zaman acil müdahale ile birlikte başlatılır; haberleşme, güvenlik, barınma, beslenme gibi sağ kalanların veya basit tıbbi destek sonrası insanların yaşamlarını idame edebilecekleri ortamları iyileştirmeye yönelik büyük bir planlama paketini içerir. Hasar tespiti ve koruyucu halk sağlığı uygulamalarının devreye girmesi de normalleşme sürecini ve afet krizinden hızla çıkışı sağlayan uygulamaları içermelidir. Tüm bu kriz yönetim aşamalarının daha afet olmadan, olası risklerin yönetimi aşamasında planlanmış olması gereklidir. Risk yönetimi planlamaları afet anında yetersiz kalırsa, afet kriz yönetimi tarafından hızla yenilenerek olayın yayılımını, can kaybını, ikincil kayıpları ve aynı zamanda ekonomik kayıpları önleyecek şekilde güncellenmesi gerekir.  Teknolojik afetlerde asıl can kaybını artıracak durumlar; risklerin bilinmesi ama hiçbir tedbirin alınmaması, olayların yaşandığı ilk noktada geç farkedilmesi veya alarm verilmemesi ve hatta olayın saklanmaya çalışılmasıdır. Böyle durumarda yaşanan kaza veya afetin felakete dönüşümü kaçınılmaz olabilir.

Kimyasal Maruziyetlerde Klinik Yönetim Basamakları

Alan güvenliği ve kişisel koruyucu ekipman kullanımı;

Biz acil tıpçılar için güvenlik olay yerinde başlar. Ulusal Medikal Kurtarma Ekibi (UMKE) içinde de olsak, AFAD denetiminde ve olay yerinden başlayarak alan güvenliği sağlandıktan sonra medikal müdahale yapılabilir. “Özel Risk ve Kimyasal Güvenlik Birimleri” çoğu kez askeriye, jandarma, itfaiye ve sivil savunma birimlerinden uzmanlarca oluşturulan KBRN (kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer) özel ekipleri alanı kontrolü altına alır. Amaç, kitlesel olayın ne ve nasıl olduğunu (yangın, patlama, ani ölümler gibi teknolojik veya doğal afet dahil) hangi kimyasal ajan ile gerçekleşmiş olabileceğini tanımlama, ölçüm ve izlem yapma, dekontaminasyon yönetimini ve gerekli kişisel koruyucu ekipmanları ve tahliye protokollerini belirlemektir. Aynı güvenlik tedbiri, sahada açılan istasyonlarda ve hastanelerde kişisel koruyucu ekipman uygulamalarını ve KBRN ünitelerinin hazırlığını, su depolarının kurulmasını gerektirir. Afetin yaratacağı kargaşa nedeniyle emniyet güçlerinin koruması da önemlidir.

Primer yaklaşım;

• A, havayolu desteği; sağ kalımı etkileyen en önemli basamaktır.

Üst hava yolunun ödem (klor, amonyak, fosgen), kimyasal yanıklar (koroziv ajanlar) ve sekresyon artışı (organofosfatlar) açısından kontrolü ve acil müdahale planı gereklidir.

• B, solunum kontrolü ve ileri solunum destekleri veya müdahaleler

Bronkospazm (klor, SO₂), ARDS (fosgen, NO₂), boğulma (CO, siyanür) şikayet ve tanılarına göre, erken endotrakeal entübasyon ve beta antagonist tedavi, İV steroid tedavisi, antidot tedavisi için alarm verilmesi gerekebilir. Oksijen saturasyon izlemi ve kan gazında metabolik ve respiratuar asidoz takibi kritik olup, CO ve siyanür zehirlenmesinde saturasyonun yanıltıcı olabileceği unutulmamalı; %100 oksijen ve yüksek akımlı solutma, noninvazif solutma veya endotrakeal entübasyon için hazırlıklı olunmalıdır.

• C, dolaşım kontrolü ve ileri kardiyak yaşam ilaç destekleri;

Vazodilatasyon (toksinler), kardiyotoksisite (solventler, siyanür), hipovoleminin (yanık, kusma) takip ve standart tedavisi gereklidir. Spesifik tedaviler zehirli maddeye göre seçilmeli, maruziyete sebep olan maddenin güvenlik kartı incelenip antidotu tedarik edilmelidir.

• D, santral sinir sistemi ve mental durum bulgularının takibi;

Nörolojik sistemin depresyonu, konvülsiyon ve deliryum tablosu öncelikli benzodiazepin ile kontrol altına alınmalıdır. Glukoz, epilepsinin kontrolü için medikasyonlar, ya da atropinizasyon ve pralidoksim kullanımı veya opioid krizindeki gibi nalokson kullanımı gerekebilir.

• E, dekontaminasyon;

Bireysel zehirlenmelerdekinden farklı olarak endüstriyel ve kitlesel kimyasal zehirlenmelerde en acil müdahale bu konuda gereklidir. Kitlesel etkilenimler varsa veya zehirli endüstriyel veya kimyasal maddenin yayılımı söz konusu ise ciltte yanık, renk değişimi veya kötü koku (siyanür: acı badem, hidrojensülfürde çürük yumurta kokusu) ve ani yaygın ölümler izlendiyse durum oldukça kritiktir, yüksek mortalite riski olabilir. Dekontaminasyon esas müdahale olmalıdır. Tüm bölge ıslak veya kuru dekontamine edilmelidir. Etkilenenlerin tüm kıyafetleri çıkarılır, tek bir yerde toplanır ve toprağa veya çöpe atılmaz, poşetlenip izole edilir. Sağlık kuruluşuna başvurusundan önce, hastane alanına girmeden, hatta daha sıcak alanda olay bölgesindeyken kişiler dekontamine edilip, yıkanıp sonra nakilleri sağlanmalıdır. Yıkama suları da KBRN yıkama ünitelerinde olduğu gibi özel olarak depolanır, toprağa serbest bırakılmaz. Islak dekontaminasyon su ve sabunla yapılabilir. Göz irrigasyonu gerekebilir. Bu sırada, müdahale eden herkes ve sağlık personeli kişisel koruyucu ekipman ile kendini korumalıdır. Kuru dekontaminasyonda su kullanılmaz ama mekanik olarak özellikle olay yerinde madde uzaklaştırmak için (alkali metaller: sodyum, potasyum veya toz partikül maruziyetlerinde) gazlı bez ve temiz havlu ile silme, vakumlama ya da süpürme ile madde yayılımı önlenir. Giysilerin çıkarılması da kuru dekontaminasyon ile %80 maddenin uzaklaştırılmasını sağlar. Su gerekmemesi ve hipotermi riski olmaması avantajıdır. Ancak sıvı kimyasallar ve lipofilik ajanların dekontaminasyonunda etkisiz kalır.

Spesifik antidot ve yoğun bakım destek tedavileri.

Bu kısımda zehirlenen hastaya spesifik ileri ve yoğun bakım tedavi yaklaşımları düşünülmelidir.Klinik olarak toksikodromlar yol gösterici ipuçları sağlayabilir. Ancak madde güvenlik kartlarında belirtilen spesifik antidotların kullanımı hayat kurtarıcı olabilir (siyanokit, kalsiyum enjeksiyonları, metilen mavisi, dimerkaprol, DMSA gibi).

Acil tıp disiplininde bizler, asistan ve uzman hekimler, hemşireler ve paramedikler hep birlikte afetlerde risk ve kriz yönetimini önemsiyor; afet eğitimini ve simülasyonlu uygulama planlamalarını yaşanan son 2023 deprem felaketi sonrasında başlatmış bulunuyoruz. Hem doğal hem de teknolojik afetlerde müdahale ve yardımlarıyla yer almış tecrübeli arkadaşlarımızın da önemli katkılarıyla birlikte, risk yönetimi konusundaki farkındalığımızı canlı tutmayı sürdürmek durumundayız. Çünkü geçmiş dönemlerde meydana gelen afetler incelendiğinde çıkarılan en temel ders; günümüzde sıklıkla münferit olaylar şeklinde deneyimlenen acil durumların, daha büyük ölçekli teknolojik afetlere dönüşmesi halinde ortaya çıkacak krizin kitlesel etkilerinin yönetiminin son derece güç olduğu ve hatta geri dönüşü olmayan ciddi kayıplara yol açabildiği gerçeğidir. Dolayısıyla her acil tıp disiplini kendi bölgesindeki askeri veya teknolojik olası afet risklerine karşı hazırlıklı olmalı ve komşu bölgelere de destek olabilecek kadar kriz planlamalarını yönetebilmelidir.

Endüstriyel Kaza ve Afetlerde İpucundan Tanıya ve Etkin Tedaviye Örnekler

• Suya duyarlı maddeler: Lityum, sodyum, potasyum, kalsiyum, rubidyum ve sezyum; parlayıcı, alevlendirici etki yaratır, suyla yangını söndürülemez.
• Radyolojide radyoopakt görünen ve Lewisit olarak kimyasal silah yapımı olan metal; Arsenik.
• Bira, şarap gibi besin yoluyla maruziyeti ile epidemiler yapmış, kaslarda parestezi ve solunum güçlüğü yapabilen, akut etkilerine tolerans gelişebilen toksin: Arsenik.
• Atık yakma tesislerinden çevreye bulaş olan, plastik kaplarda ısınma ile açığa çıkan, insanda klorakne yapan, portakal gazı bileşiminde yer alan toksin; Dioksin.
• Ciltte portakal rengi değişiklikler yapan endüstriyel ürünler; büllöz dermatit: arsenik, civa, klorakne şekliyle dioksin.
• Potroom astımı ilişkili endüstriyel madde; Aluminyum, hidrojen florit, sülfit, klorit ve diğer gaz karışımları.
• Tinerin yüksek derecede ısıtılmasıyla oluşan solunum irritanı; Fosgen: karbonil diklorur; COCl2.
• Oksijen solutarak eliminasyonu artırılabilen endüstriyel toksin; Solventler, klorlu çözücüler, CCl4, PVC.
• Acil endoskopi yapılması gereken endüstriyel toksik ürün; asit veya alkali yapıda korozivler.
• Oral alımlarında aktif kömür ile gastrik lavaj önerilen endüstriyel tehlikeli madde; Klorin veya klorlu insektisitler ya da boya maddeleri.
• Koleriform diyare ve karaciğer toksitesi belirgin olan endüstriyel ürün; Fosfor.
• Konsantrasyonu %10 ise korneal ülser ve perforasyon, %35 ve üstü konsantrasyonda içi boş organ rüptürü, sağ ventrikül çıkım obstrüksiyonu yapabilen koroziv ve yakıcı madde; hidrojen peroksit.
• Belirgin susuzluk hissi yapan endüstriyel toksin; Fosfin.
• Kokusuna göre endüstriyel ürünler;
  • Saman küfü: Fosgen (Tiner)                
  • Sarımsak kokusu: Fosfin                               
  • Acı badem: Siyanür                           
  • Çürük yumurta: Hidrojen sülfür-sülfid
• Sarı yeşil renkte solunum irritanı, akut respiratuar distres sendromu yapabilen toksik gaz; Klorin-Cl2.
• Klorak ve asidin tepkimesinden açığa çıkan solunum irritanı gaz; ev kazaları-Klorin.
• Miyokarda toksik ve sempatomimetik kontraendike olan, gerekirse sadece beta bloker tercih edilecek klorlu endüstriyel ürün; Trikloretilen.
• Ciltte donma acilleri yapan endüstriyel tehlikeli madde; Amonyak.
• Radyografi için kullanılan sellüloz malzemenin yanmasından açığa çıkabilen solunum irritanı endüstriyel gaz toksin; Nitröz oksitler ve nitrik asit yanında, CO, siyanür bileşikleri: H2S.
• Portakal gazı olarak da bilinen, göz yaşartıcı veya biber gazı içeriği, solunum irritanı kimyasal; Klorbenzomelanonitriller.
• Konsantrasyonu yüksek ise (%50 üstü) ARDS yapabilen veya %10 üzerinde cilt yanığı yaptıysa mortal seyredebilen ilaç ve uçak sanayisindeki kimyasal; Hidrojen florid, hidroflorik asid; HF.
• Magnezyum veya kalsiyum enjeksiyonları gerektiren ağrılı ülserlerle penetrasyonlar gösteren kimyasal maruziyet; HF.
• Asfiksiyan endüstriyel kimyasallar; %20 ve üzeri amonyak, nitrik asit ve nitrojen, sulfur dioksit, hidrojen klorid, hidrojen florid, formaldehid, metil bromid, akrolein, klorin, vinil klorid, civa, hardal gazı, NH3, fosgen.

Kaynaklar

1. https://www.undrr.org/
2. https://www.afad.gov.tr/aciklamali-afet-yonetimi-terimleri-sozlugu
3. https://data.humdata.org/dataset/emdat-country-profiles
4. https://www.afad.gov.tr/afet-istatistikleri
5. www.ced.csb.gov.tr/bekra-seveso-i-82669
6. www.emdat.be/search/node/
7. www.kugm.gov.tr/BLSM_WIYS/TMKDG/tr/Mevzuat/sozlesmeler/20170516_170022_6457            4_1_64.pdf
8. www. epa.gov/dioxin
9. www.epa.gov/sites/production/files/documents/2000dioxinguidance.pdf
10. www.acilci.net/zehir-zehirlenmelerin-tarihi-unlu-zehirler-ve-cinayetler
11. www.osha.gov/Publications/OSHA3844.pdf
12. Acil Durum Planlaması, ITÜ AYM, ITU Press, İstanbul. Sanayide Afet ve Acil Durum Yönetimi Rehberi, İstanbul Sanayi Odası, 2008.
13. Pakdamar F, Eryılmaz Y. Afet ve Acil Durum Yönetim Kılavuzu. Gebze Teknik Üniversitesi, sunum, 2023.
14. Kadıoğlu M. Afet ve Acil Durum Planı. İstanbul Sismik Riskin Azaltılması ve Acil Durum Hazırlık Projesi (İSMEP), 2022.
15. Koçali K. Sosyal Güvenlik Kurumu’nun 2012-2020 Yillari Arasi İş Kazalari Göstergelerinin Standardizasyonu. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 2021;12(2).
16. ADR. Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılıcına İlişkin Avrupa Anlaşması, ÇED, 2017.
17. Dökmeci H. Toksikolojik, Çevresel ve Endüstriyel Afetler. Nobel Tıp Kitapevi, 2019. ISBN:978-605-335-436-9.
18. Dökmeci İ, Dökmeci AH. Toksikoloji, Zehirlenmelerde Tanı ve Tedavi. Nobel Tıp Kitapevi,          2019.
19. Bahadır H, Uçku R. Uluslararası Acil Durum Veri Tabanına Göre Türkiye Cumhuriyeti Tarihindeki Afetler. Doğal Afetler Çevre Dergisi, 2018; 4 (1): 28-33.
20. Saeed O, Boyner LN, Pamplin JC ve ark. Inhalation Injury and Toxic Industrial Chemical Exposure. Military Medicine, 183, 9/10:130, 2018
21. Endüstriyel Yangınlar ve Patlamalar Raporu. Kimya Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi,             2017.
22. Çalışkan Tür F, Aksay E. Hydrofluoric Acid Exposure. Turk J Emerg Med, 2015; 15 (1): 1.
23. Çalışkan Tür F, Aksay E. Asphyxia due to accidental nitrogen gas inhalation: a case report. Hong Kong Journal of Emergency Medicine, 2012; 19 (1): 46-48
24. Driscoll J, Maclachlan JL. Sources and Measurement of Toxic Chemicals. Occup Health Saf. 2016 May;85(5):18-20
25. Girgin S, Yetiş Ü. Seçilmis Uluslararası Veri Tabanlarında Türkiye’de Yaşanmıs Endüstriyel Kazalar. Türkiye Kazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ulusal Çalıştayı, 2007.
26. Kimyasalların Yaşam ve Sağlık Için Akut Tehlike Düzeyi Listesi.
27. www. cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html
28. Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (SEA). Resmi Gazete. 11.12.2013.
29. Tezer A Türkoğlu H. Zarar Azaltma ve Şehir Planlama; Kadıoğlu, M. ve Özdamar, E. (editörler), ‘Afet Zararları Azaltmanın İlkeleri’; JICA Türkiye Ofisi Yayınları No: 2, Ankara, 2008.
30. Sorg O, Zennegg M, Schmid P,  ve ark. 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin (TCDD) poisoning in Victor Yushchenko: identification and measurement of TCDD metabolites. Lancet. 2009; 3;374(9696):1179-85.