Acil Tıp Asistanlığı ve Burn out Sendromu

Yoğun bir nöbet sırasında fiziksel yorgunluğumuzla mücadele ederken, stres ve tükenmişlik hissi ile dolduğumuz, işimizi sorguladığınız anları pek çoğumuz yaşamışızdır. Acil servis kalabalığı, zor hastaların yönetimi, kritik kararları hızlıca ve doğru şekilde alma gerekliliği, uzun çalışma saatleri, uyku düzensizliği, mesleki ilişkilerdeki bazı problemler ve iş yerindeki sorunların sosyal hayatımıza yansımaları … olarak uzayıp giden bu liste, bir bakmışız ki ‘Kafam yandı!’ diye düşünmemize sebep olmuş.

Freudenberger’e göre burn out; yorgunluk, aşırı zorlanma, isteksizlik ve bedensel şikayetlerle birlikte görülen bir tükenmişlik halidir. Belirtileri üç ana başlıkta kategorize etmek mümkündür. Duygusal tükenmişlik/çabuk yorulma, yabancılaşma ve düşük verimlilik/ yetersizlik duygusu ile seyreden, kişinin stres faktörlerine karşı baş edebilme konusundaki yetenek ve imkanlarına bağlı olarak ağırlığı ve başlangıcı etkilenen bir süreçtir. Pek çok branş için farklı rakamlar belirtilse de acil tıp hekimleri %30-%65 arasında değişen oranlarda tükenmişliği yaşamaktadır.^1-2

İş verimliliğini ve kişinin yaşam kalitesini oldukça etkileyen bu sürece neden olan çeşitli faktörler söz konusudur. EMRA, bir çalışmada kadın asistanlarda stres düzeyi ve depresyonu daha yaygın saptamış, tüm asistanlarda asistanlık eğitimi süresince yıllara göre stres veya depresyonda anlamlı bir farklılık bulmamış, acil tıp uzmanlarının diğer uzmanlık alanlarından farklı olarak yaşadıkları mesleki stres ve depresyondaki farklılıklara dikkat çekmiştir.³ Yine ülkemiz sınırlarında yapılan bir Acil Servis çalışmasında kadın olmak ve düşük gelir elde etmek stres düzeyi için yüksek risk faktörü olarak saptanmıştır.⁴

Vardiya usulü çalışanlarda sirkadyen ritme uyumda zorluk ve uyku kalitesinde azalma burn outa yatkınlığı arttırmaktadır. ⁵ Mümkün olduğunca düzenli aralıklarda çalışmak, aynı saatlerde uyumak, gürültüsüz ortamda dinlenmek, gece nöbetleri sırasında kafeinli içeceklerin ve ağır gıdaların tüketimini azaltmak, egzersiz yapmak ve sağlıklı beslenmek biyolojik ritmin düzenlenmesinde katkı sağlayacaktır. Uygun dinlenme için izin sürelerinin de yeterli kullanılabilmesi iş memnuniyetini arttıran etmenler arasındadır.

İş sağlığı ve işyeri güvenliği de acil servis hekimlerinin stres düzeyine etkide bulunmaktadır. Riskli davranışlar gösteren hasta ve hasta yakınlarına sürekli maruziyet, acil servislerin farklı şiddet türlerine uğrama konusunda en yüksek orana sahip alanlardan biri olması ve çalışma alanında yeterli güvenliğin sağlanamaması hekimler için kaygıyı arttıran faktörler arasındadır. Marmara ÜTF Acil Servisinde yapılan ve 1300 sağlık çalışanı ile yapılan görüşmenin değerlendirildiği bir çalışmada 1128 (%86,8) sağlık çalışanın meslek hayatları boyunca en az 1 kez şiddete uğradığını bildirdiği rapor edilmiştir. ⁶ İhtiyaçlar hiyerarşisinin temel basamaklarından olan güvenlik gereksiniminin sağlanamaması kişiyi tükenmişliğe iten önemli bir nedendir. Asistan hekimler olarak yasal haklarımızın bilincinde olmak, meslek örgütlerinden hukuki destek almak, şiddete karşı çözümlerin içinde yer almak ve güvenlik hakkı için gerekli düzenlemeler açısından talepte bulunmak, bizleri çözüm noktasına bir adım daha yaklaştıracaktır.

Acil serviste kısa zamanda pek çok hasta değerlendirmek zorunda olan ve kritik hastaların tanı ve tedavisini ivedilikle sürdüren acil hekimleri için çalışılan yerin fiziki yetersizliği, yardımcı sağlık personelindeki eksikler, servis ve yoğun bakım yatış gereksinimi olan hastaların sirkülasyonunun sağlanamaması kimi zaman oldukça yıpratıcı olsa da hastalara duyulan empatiyi kaybetmemek, soğukkanlı davranmak ve karamsarlık hissedilen noktada acil servis şefleri ve ekiple paylaşımlarda bulunmak gereklidir. Etkin bir ekip çalışmasıyla stres duygusu paylaşıldığı gibi, sorunlara geliştirilecek çözümler çoğalacak ve tıbbi hata yapma korkusuyla oluşan kaygılar minimize edilecektir.

Acil tıpta stresle baş etme stratejileri için Schmitz ve arkadaşlarının önerileri ⁷

Akademik anlamda uzun ve kısa vadeli kariyer planları yapıp çalışma hedefleri koymak, stresle başa çıkmamızı arttıracağı gibi iş doyumu da sağlayacağı için tükenmişlikle mücadele etmemizde bize oldukça yardımcı olacaktır ve bu önerilere eklenebilir. Çalışma ekibiyle ya da dışarıdan arkadaşlarınızla başka bir konuda eğitim alma, meditasyon, spor ve sosyal etkinliklerde bulunmak da fayda sağlayacak öneriler arasındadır.

Şayet başa çıkma mekanizmalarımız yetersiz kalıyorsa profesyonel destek almayı da akıldan çıkarmamak gerekir. Unutmamalıyız ki kendimizi fiziksel ve psikolojik açıdan yeterli hissettiğimiz sürece kendimiz ve hastalarımız için verimli bir iş hayatı sürdüreceğiz. Yazımı noktalarken, Acil Tıp Asistan Birliği’nin bütün acil tıp asistanlarına ithaf ettiği bir başucu kitapçığı olan ‘Sağlıklı Yaşam Başlangıç Kılavuzu’na mutlaka göz atmanızı öneririm. Gerçek amacımızın insan gibi yaşamak olduğunu hiçbir zaman unutmayın.

Saygılarımla…

Dr. Büşra Sapmaz

EÜTF Acil Tıp ABD, ATAB 7. YK üyesi

Kaynakça

1. Hoonpongsimanont W, Murphy M, Kim CH, Nasir D, Compton S. Emergency medicine resident well-being: stress and satisfaction. Occup Med (Lond). 2014;64(1):45-48.
2. Takayesu JK, Ramoska EA, Clark TR, et al. Factors associated with burnout during emergency medicine residency. Acad Emerg Med. 2014;21(9):1031-1035.
3. Whitley TW, Allison EJ Jr, Gallary ME, et al. Factors associated with stress among emergency medicine residents. Ann Emerg Med 1989;18:1157-1161.
4. Erdur, B et al. “A Study of Depression and Anxiety among Doctors Working in Emergency Units in Denizli, Turkey.” Emergency Medicine Journal : EMJ 23.10 (2006): 759–763. PMC. Web. 30 June 2018.
5. Houry D, Shockley LW, Markovchick V. Wellness issues and the emergency medicine resident. Ann Emerg Med. 2000;35(4):394-397.
6. Eroglu SE, Onur O , Sagiroglu E, Denizbasi A, Akoglu H. Analysis of Violence in a Crowded Emergency Room. British Journal of Medicine & Medical Research, 3(4): 1208-1221, 2013
7. Schmitz GR, Clark M, Heron S, et al. Strategies for coping with stress in emergency medicine: Early education is vital. J Emerg Trauma Shock. 2012;5(1):64-69.

ACİL SERVİSTE KIDEM ÇATIŞMALARI

Merhaba arkadaşlar ilk yazımda size bence eğlenceli kimilerine göre can sıkıcı olan kıdem çatışmalarından bahsetmeye çalışacağım. Bir bölümü kişisel deneyim, bir bölümü aşırı bilimsellik içeren bu yazıma başlamadan kendi deyimimle kendimi tanımlayayım. Ben Sadi Konuk Eğitim Araştırma Hastanesi Acil Tıp Kliniği  çömez kıdemlisi. Peki nedir bu çömez kıdemlisi? Aslında kıdemli de olamamış altına bir sürü çömez gelince kendini bir anda çömezlerinin her konuda cevap beklediği ancak üst kıdemlilerinin de güvenip hasta emanet edemediği buna rağmen klinikçe  kıdemli olarak ilan edilen bir acil tıp asistanı diyebiliriz. Karışık oldu di mi, aynen bu durumdaki asistanın kafası gibi işte. Şaka bi yana 16 aylık acil tıp asistanıyım ve çömezlik hepimizin ruhunda baki diyerek konuya giriyorum.

Acil serviste kıdem nedir önce oradan başlayalım. Acil serviste kıdem çoğu hastanede bir cerrahi sertliğinde olmamakla beraber mevcut. Peki sebebi neydi ki dediğinizi duyar gibiyim. Başlangıç olarak daha çok hasta görmek etkili. Peki daha önce pratisyenlik yapanlar diyebilirsiniz. Pratisyen olarak ne kadar çalışılırsa çalışılsın yeni bir ortama girdiniz, çalıştığınız kliniğin hasta yaklaşımı , kendi algoritması ve hastane düzeninde daha fazla hasta görmüş olmak acil serviste kıdem konusunda belirleyici etkenlerdir. Bunun dışında acil servis başvuruları ülkemizde 2017 ocak-ekim ayı verileri incelendiğinde 85 milyon başvuru olduğu görülüyor¹. Bu başvuruları karşılayan acil servis çömezinin en basitinden toksik hastayı geçerken uğrayan hastadan ayırmak gibi temel görev ve sorumlulukları(!) bulunuyor ve bunu çoğu zaman tek başına yapmak mümkün değil. Eğitim araştırma hastanelerinde uzmanların bulunması kıdemlinin yükünü ortadan kaldırıyor mu kısmı tartışmaya açık olmakla beraber, üniversite hastanesinde bu yük tamamen kıdemlilerin üzerinde. Bunun dışında hayat ve acil servisler maalesef üniversite hayatımızdaki gibi gül bahçesi ve standart değil arkadaşlar. Ne kadar iyi eğitim aldığımızı düşünürsek düşünelim sahada elimizde kan gazı enjektörü ya da elimizde hastanın kan gazı sonucuyla baş başa kaldığımızda başımızda bir büyük bulunsun mantığıyla kıdemlilere koştuğumuz günler mevcut. Kıdem acil serviste daha çok aslında bir dayanışma yolu başın sıkıştığında koşulacak büyük abi, kıdemli için de başını kaşıyamadığın anda ekmek almaya yollayacağın küçük kardeş belki de. Peki gelelim çatışmalara, çömez asistanın o acil servise gelene kadar edindiği birikim, alışkanlıklar ve uygulamalar aslında bu durumun temel kaynağını oluşturuyor. Kıdemli açısından da aynı şey geçerli aslında. Çalıştığı klinikteki uygulamalardan farklı uygulama görmek ya da kendi çömezliğinden farklı bir çömez görmek onun için can sıkıcı olabiliyor. Peki kıdemlilerin hepsi melek mi? Acil serviste çalışmaya başladığımdan beri duyduğum bir cümle var size de aktaracağım ‘’kötü kıdemli insanı iyi çömez yapar”. Bunu iki yandan da değerlendirmek mümkün. Onu örnek alırsanız bu cümle geçerliliğini kaybedecektir ancak kıdemlinizin bu tavrı sizde araştırma isteği oluşturuyorsa , farklı görüş ve uygulamaları sentezleme yeteneğinizi geliştiriyorsa, “ben onun gibi olmayacağım” diyerek kendi farkındalığınızı arttırıyorsa cümle yüzde yüz çalışıyor diyebiliriz. Bunun dışında kıdemlinin biz çömezken ile başlayan cümleleri hep bir kahramanlık hikayeleriyle sonlanırken mevcut soruna çözüm getirmeyişi sadece çömezin mi yarasıdır? Kıdemlendikçe artan artık daha rahat olmayalım düşüncesi çömezin güneşli havada sırtında tuz çuvalıyla dağa tırmanmasıyla mı gerçeğe dönüşür yoksa rahatlayacağını sanan kıdemlinin aslında bu sorumluluğun altında yavaşça ezilmeye başlaması, kendisinden beklenenlerin orantısız arttığı ve dolayısıyla rahatlıktan eser barındırmayan bir süreç haline mi gelir? Kıdemlilik Game of thrones tahtına oturup taht savaşlarının daha devam ettiğinin farkında olmaktır bence. Artan çömez sayısı mutluluk getirmez a dostlar bakın yurtdışında çömez asistanlarla ilgili yapılan bir çalışmaya göz attığımızda çömez asistan sayısı arttıkça acil servisin hasta kalabalığı, hastanın hastanede kalış süresinin artışıyla ilgili elimizde veriler mevcut². Napsın yani ölsün mü çömezler sevgili Takahisa Kawano? Aslında Takahisa abimizin demek istediğinden çıkarmamız gereken sonuç şu; çömez sayısının artmasından çok denetleyici daha doğrusu kıdemli sayısının artması çözüm. Tabiki onlar da olay tamamen duygusal. Adamlar eğitim sürecinin değil de hastanın hastanede kalış süresiyle olan ilişkiyi değerlendirmişler. Dememişler ki bu çömez ilerde kıdemli olacak, ne kadar hasta bakıyorsa o kadar deneyim edinecek, hastayı daha az elinde tutacak ve hızlanacak dememişler. Neyse adamın kulaklarını yeterince çınlattıysak gelelim kıssadan hissemize. Acil servisteki kıdem “Ben ne dersem çömezim onu yapar.” , “Kıdem ne ya acil serviste kıdem mi olurmuş?” , “Kıdemlim ne derse doğrusu odur.” Şeklinde değildir. Acil serviste her branşa ait bir çok bilgi, uygulama ,yönetim ve tarzlar görülmekte, çok çeşitli vakalara müdahale edilmektedir. Bu kaotik ortamda sizden daha uzun süre bulunmuş, birikim edinmiş kişilerin size kılavuzluk etmesi zor zamanlarınızda Gandalf’ın beşinci günün şafağında Doğu’dan görünmesi gibi gelecektir. Fakat kıdemlendikçe bu çeşitliliğin var olduğunu unutmayıp çömezinden de öğreneceğin şeyler olduğunu akıldan çıkarmamak gereklidir.