spor yaralanması

Yazar: Uzm. Dr. Muhammed Ali Üçeş

Editör: Dr. Öğr. Üyesi Ömer Yusuf Erdurmuş

Giriş

En basit tanımıyla overuse yaralanması; kas ve iskelet sistemini etkileyen tekrarlayan, küçük yüklenmelerin birikerek kronik bir hasara dönüşmesi olarak tanımlanmaktadır. Vücudumuz muazzam bir adaptasyon yeteneğine sahiptir: spor yaptıkça kemikler, kaslar, tendonlar ve bağ dokuları bu yüke uyum sağlamak için kendini yenilemektedir. Ancak bu yenilenmenin işleyebilmesinin tek şartı, dokuların yeterince dinlenebilmesidir. Gerekli süre tanınmadığında mikro düzeydeki hasarlar birikir ve kronik bir sakatlık tablosu ortaya çıkar. Yani aslında önemli olan sadece “çok çalışmak” değil, “yeterince dinlenmemektir” [1]. Overuse yaralanmalarını diğer sakatlıklardan ayıran en kritik özellik ise belirgin ve ani bir travmanın olmamasıdır: tekrarlayan mekanik stres, dokuların kapasitesini aşan bir hızda mikrotravma birikimine yol açarak inflamasyon, ağrı ve sonunda fonksiyon kaybıyla sonuçlanmaktadır.

Çocuk ve Ergenlerde Overuse Yaralanmaları: Erişkinden Farklı Neden Bu Kadar Önemli?

Çocuk ve ergen sporcularda overuse yaralanmaları, erişkin hastalarda görülenlerden hem patofizyolojik mekanizma hem de klinik seyir açısından belirgin biçimde ayrışmaktadır. Hızlı büyüme döneminde henüz tam olgunlaşmamış büyüme kıkırdakları (fizis) ve apofizler, tekrarlayan çekme ve kompresyon streslerine karşı çok daha savunmasızdır. Bu nedenle erişkinde kas-tendon birleşkesinde görülen yaralanmalar, pediatrik grupta bütünlüğü daha zayıf olan bu yapılarda kendini göstermektedir [2]. Epidemiyolojik veriler konunun boyutunu açıkça ortaya koymaktadır: ABD’de 6-18 yaş arasındaki yaklaşık 60 milyon çocuğun organize sporlara katıldığı bilinmektedir. Üstelik overuse yaralanmaları bu gruptaki tüm spor yaralanmalarının %45,9 ile %54’ünü yani neredeyse yarısını oluşturmaktadır [2, 3]. Acil servisler ve spor hekimliği poliklinikleri ise son yıllarda bu yaralanmaların hem sıklığında hem ciddiyetinde belirgin bir artışa tanıklık etmektedir [4]. Bu artışın özünde, çocukların anatomik ve fizyolojik kapasitelerinin çok ötesinde “küçük erişkin” gibi yetiştirilmesi yatmaktadır. Rekabetçi baskı ortamı fizyolojik hazırlıkları tamamlanmadan yüksek yoğunluklu antrenman programlarına çekerek dokuların iyileşme kapasitesini aşan kronik bir yüklenme zemini hazırlamaktadır [1, 4].

Overuse yaralanmalarının arkasındaki en güçlü zorlayıcılardan biri erken spesiyalizasyondur. Güncel veriler, genç sporcuların %17 ila %41’inin çoğu zaman antrenör, aile ve rekabet ortamının baskısıyla tek bir branşta yıl boyu yoğunlaşan bir antrenman modeline yönlendirildiğini göstermektedir [5]. Üstelik yaralanma insidansının zirve yaptığı nokta ortalama 14,1 yaş, yani büyüme atağının tam ortasına denk gelmektedir; haftalık aktivite saati, spesifik antrenmanın serbest oyuna oranı ve tek branşa erken yönelim bu dönemde bağımsız ve istatistiksel olarak anlamlı risk faktörleri olarak öne çıkmaktadır [5].

Klinik İlerleme: Dört Evreli Bir Tablo

Aşırı kullanım yaralanmaları sinsi bir başlangıçla seyreder ve belirgin bir evre sırasını takip eder. Evre 1’de ağrı yalnızca aktivite sonrasında ortaya çıkar; sporcunun performansı etkilenmez. Evre 2’de ağrı aktivite sırasında da başlar ancak henüz kısıtlayıcı değildir. Evre 3’te ağrı hem performansı hem hareket açıklığını kısıtlar düzeye ulaşır. Evre 4’te yani en ileri evrede ise istirahat ağrısı günlük yaşam aktivitelerini de etkileyecek boyuta ulaşır. Rehabilitasyon süreci evre ne kadar ilerlemiş olursa o kadar uzadığından erken dönem tanı kritik önem taşır [1]. Risk faktörleri ise intrinsik ve ekstrinsik olmak üzere ikiye ayrılır: antrenman hacminin ani artırılması, yetersiz dinlenme ve yanlış teknik kullanımı başlıca ekstrinsik nedenlerdir; kas zayıflığı, anatomik dengesizlikler ve erken spesiyalizasyon yani sezon dışı dinlenme periyodu tanınmaksızın yıl boyunca tek bir branşa odaklanma ise intrinsik zemini oluşturmaktadır [1, 3].

Bu risk faktörlerinin klinik ağırlığı literatürde güncel çalışmalarda giderek daha net ortaya konmaktadır. Genç futbolcularda yürütülen prospektif bir çalışmada yüksek haftalık yük, yük monotonluğu ve ani yük değişimleri yaralanma için anlamlı belirleyiciler olarak saptanmıştır [5]. Benzer şekilde tek branşa yoğunlaşan sporcularda patellofemoral ağrı görülme sıklığı 1,5 kat, ekstansör mekanizma yaralanmaları (Sinding-Larsen-Johansson sendromu, patellar tendinopati, Osgood-Schlatter hastalığı) ise 4 kat daha yüksek bulunmuştur [5]. Bununla birlikte bazı çalışmalar erken spesiyalizasyon ile yaralanma arasında anlamlı ilişki gösterememiştir; bu tutarsızlık, riskin tek bir nedene indirgenemeyeceğini; denetim düzeyi, biyolojik olgunlaşma ve toparlanma pratikleri gibi çok sayıda değişkenin devreye girdiğini hatırlatmaktadır [5].

Anatomik Dağılım ve Sık Görülen Klinik Tablolar

Overuse yaralanmaları büyüme plaklarının ve apofizlerin anatomik lokalizasyonuna, uygulanan biyomekanik strese ve yaş grubuna göre spesifik bölgelerde yoğunlaşır [6]. Bu topografik örüntüyü tanımak, semptomdan tanıya giden süreci belirgin biçimde kısaltmaktadır.

Diz Bölgesi: Pediatrik overuse yaralanmalarında en sık etkilenen eklemdir. 

Ayak ve Ayak Bileği: Sever Hastalığı (Kalkaneal Apofizit), tüm pediatrik overuse yaralanmalarının yaklaşık %8’ini oluşturan ve genç sporcularda topuk ağrısının en sık nedenidir. Aşil tendonunun kalkaneal apofize uyguladığı tekrarlayan traksiyon mekanizmasıyla açıklanmaktadır [4]. Iselin Hastalığı ise peroneus brevis tendonunun 5. metatars tabanına tekrarlayan inversiyon stresleri sonucu uyguladığı çekme kuvvetiyle oluşan apofizit tablosudur [6].

Üst Ekstremite: Little League Elbow (Medial Epikondil Apofiziti), 9-14 yaş arasında özellikle beyzbolda tekrarlayan valgus stresiyle gelişir; dirsek medialinde ağrı ve fırlatma hızında progresif düşüş en belirgin semptomlardır [7]. Little League Shoulder, omuz büyüme plağına binen rotasyonel stresle ortaya çıkar; radyolojik değerlendirmede fizeal genişleme tanıyı destekler [6]. Gymnast’s Wrist (Distal Radius Epifiziti), jimnastikçilerin %80’ine varan kısmında karşılaşılabilir ve klinik şüphe eşiğini yüksek tutmayı zorunlu kılmaktadır [6].

Omurga ve Alt Bacak: Spondilolizis, pars interartikularisin tekrarlayan hiperekstansiyon ve rotasyon yüklenmesiyle gelişen stres kırığıdır. Jimnastik, dans ve futbol ile ilişkilendirilmekte olup çocuk sporcularda mekanik bel ağrısının önde gelen nedenlerinden biridir [6]. Medial Tibial Stres Sendromu ise tibianın posteromedial korteksindeki periostu etkileyen inflamatuvar bir tablodur; ağrı istirahatte de süryorsa ya da odak palpasyon hassasiyeti belirginse stres kırığı dışlanmalıdır [4].

Acil Tıp Hekiminin Rolü: Tanıdan Ötesi

Acil servis, spor yaralanması geçiren genç sporcular için çoğunlukla ilk tıbbi temas noktasıdır. Bu noktada acil tıp hekiminin görevi yalnızca hayatı tehdit eden durumları dışlamakla sınırlı kalmamalı; altta yatan overuse sendromunun doğru biçimde tanımlanması, gereksiz ileri tetkiklerin önüne geçilmesi ve uygun başlangıç yönetimi ile takip planının kurgulanması da bu rolün ayrılmaz parçasını oluşturmalıdır. Günlük pratikte dikkat edilmesi gereken altı kritik nokta şöyle özetlenebilir:

1. Normal röntgene aldanmayın. Erken evre stres kırıklarında ve apofizitlerde direkt grafiler sıklıkla tamamen normaldir. Röntgenin bu aşamadaki rolü tümör, enfeksiyon ve akut kırık gibi alternatifleri dışlamaktır; klinik tablo her zaman yol gösterici olmalıdır [7].

2. Yüksek riskli stres kırıklarını tanıyın. Her stres kırığı eşit riskli değildir. Femur boynu tansiyon tarafı, anterior tibia korteksi, tarsal naviküler, 5. metatars diyafiz-metafiz bileşkesi (Jones kırığı) ve sesamoidler; kaynamama ve erken dejeneratif eklem hastalığı açısından yüksek riskli lokalizasyonlardır. Şüphe varsa hasta yük verilmeksizin taburcu edilmeli ve acil ortopedi kontrolü planlanmalıdır [7].

3. “Büyüme ağrısı” tuzağına düşmeyin. Antrenmanla artan, kemik çıkıntılara (apofizlere) lokalize olan ve istirahatle hafifleyen her ağrı, aksi kanıtlanana kadar overuse yaralanması ya da apofizit olarak değerlendirilmelidir. “Büyüme ağrısı” açıklaması kolaydır, ancak altta yatan patolojiyi gizleyebilir.

4. Gece ağrısı asla masum değildir. Overuse yaralanmalarında ağrı aktiviteyle artar, istirahatle azalır. Bu örüntüden sapma uykudan uyandıran ya da istirahatte de geçmeyen şiddetli ağrı enfeksiyon ve malignitenin kırmızı bayrağıdır. Bu bulgu karşısında MRG, sintigrafi ve laboratuvar ile ileri tetkik zorunludur; bekleme lüksü yoktur [7].

5. Pediatrik kas-iskelet yapısının özelliklerini mutlaka akılda tutulmalıdır. Çocuklarda bağlar ve tendonlar büyüme kıkırdaklarından 2-5 kat daha dirençlidir. Erişkinde bağ kopmasına yol açan aynı mekanizma, çocukta büyüme kıkırdağı ayrılması veya avülsiyon kırığıyla sonuçlanır. Palpasyonunuzu bağ yapılarından önce fisis hatları ve apofizler üzerine kurun; hassasiyet lokalizasyonu tanıyı değiştirebilir [4].

6. “Oynayabilirsin” demeden önce durun. Akut travması olmaksızın fonksiyonu kısıtlanmış bir çocuğa erken yeşil ışık yakmak kronik hasarın kapısını aralayabilir. Acil serviste konservatif kalın: aktiviteyi durdurun, kriyoterapi ve analjezi başlayın, ilgili uzmana yönlendirin. Doğru tanı konulmadan spora erken dönüş; büyüme kusurlarına, kalıcı eklem patolojilerine ve uzun vadede sportif performansın geri dönüşsüz kaybına zemin hazırlayabilir [7].

Görüntülemede USG’nin Yeri

Pediatrik overuse yaralanmalarının değerlendirilmesinde ultrasonografi (USG), giderek daha fazla öne çıkan bir “sorun çözücü” görüntüleme aracı olmaktadır. Çocuk kas-iskelet sisteminde henüz kemikleşmemiş kıkırdak yapıların ve yüzeyel yumuşak dokuların oranı yüksektir; yüksek frekanslı problar tendonları, apofizleri, bursaları ve büyüme kıkırdağını üstün bir yumuşak doku çözünürlüğüyle görüntüleyebilir [8]. USG’nin çocuk hasta için en belirleyici üstünlüğü radyasyon içermemesi ve sedasyon gerektirmemesidir; bu sayede tekrarlayan takip görüntülemelerine olanak tanımaktadır. Gerçek zamanlı ve dinamik değerlendirmeye izin vermesi (hareket sırasında görüntüleme), sağlam tarafla anlık karşılaştırma yapılabilmesi ve renkli Doppler ile tendinopati ya da apofizitlerdeki neovaskülarizasyon/hipereminin gösterilebilmesi diğer önemli avantajlarıdır [8]. Klinik pratikte USG, patellar ve Aşil tendinopatisi gibi tendon patolojilerinde tendon kalınlaşmasını ve yapısal dejenerasyonu; Osgood-Schlatter, Sinding-Larsen-Johansson ve Sever gibi apofizitlerde ise yumuşak doku ödemini, apofiz fragmantasyonunu ve eşlik eden bursit/efüzyonu ortaya koyabilmektedir [4, 8]. Bununla birlikte USG’nin sınırları da net biçimde tanınmalıdır. Yöntem belirgin ölçüde uygulayıcıya bağımlıdır ve erken evre stres kırıkları, derin kemik patolojileri ile spondilolizis gibi tablolarda tanısal üstünlük MRG ve BT’de ön plana çıkmaktadır. USG bu durumlarda en fazla kortikal düzensizlik ya da periostal reaksiyon gibi dolaylı bulgular verebilmektedir [6, 8]. Dolayısıyla USG, direkt grafi ve MRG’nin yerini alan değil, doğru endikasyonda onları tamamlayan; özellikle yüzeyel tendon ve apofiz patolojilerinde radyasyonsuz, hızlı ve dinamik bir ilk basamak görüntüleme seçeneği olarak konumlandırılmalıdır [8].

Sporcular Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

Overuse yaralanmaları sinsi başladığından, aileler ve sporcular çoğu zaman ağrıyı “büyüme ağrısı” sanıp ertelemektedir.. 

Altın kural: Akut bir travma olmaksızın ortaya çıkan, dinlenmeyle geçmeyen ve giderek kötüleşen her ağrı, aksi kanıtlanana kadar overuse yaralanması olarak kabul edilmeli ve spora erken dönüş için “iyiyim” hissine güvenilmemelidir [1, 9].

Aşırı Kullanım Yaralanmaların Önlenmesi

Overuse yaralanmalarının önlenmesi, sahadaki uygulamalarla klinik farkındalığın birleştiği çok bileşenli bir süreçtir. Kanıta dayalı başlıca öneriler şöyle özetlenebilir:

1. Antrenman yükü bireyselleştirilmelidir. Her çocuğun toparlanma kapasitesi farklıdır; yük kademeli arttırılmalı, ani hacim sıçramalarından kaçınılmalıdır. Yüksek haftalık yük, yük monotonluğu ve ani yük değişimleri yaralanma için bağımsız belirleyicilerdir .
2. İstirahat. Haftalık en az bir tam dinlenme günü ve yıl içinde sezon dışı ara verilmelidir. Sorunun özünde çoğu zaman “çok çalışmak” değil “yeterince dinlenmemek” yatmaktadır.
3. Erken spesiyalizasyondan kaçınılmalıdır. Tek branşta yıl boyu (yılda 8 aydan fazla) yoğunlaşma geciktirilmelidir. Çok yönlü/farklı spor katılımını teşvik edilmelidir. Tek branşa yönelen sporcularda diz ekstansör mekanizma yaralanmaları 4 kata kadar artmaktadır [5].
4. Antrenman öncesi yapılandırılmış nöromusküler ısınma uygulanmalıdır. FIFA 11+ Kids gibi programlar, haftada en az bir kez yaklaşık 20 dakika uygulandığında alt ekstremite yaralanmalarını belirgin biçimde azalttığını göstermektedir [10].
5. Denge ve bacak kas kuvveti hedeflenmelidir. Bu programlar statik/dinamik dengeyi ve bacak kuvvetini anlamlı ölçüde artırarak çocuğu overuse’a yatkın kılan nöromusküler kontrol açığını doğrudan kapatır.
6. Antrenör ve aile eğitilmelidir. Yorgunluk ve aşırı yüklenme işaretlerini erken tanıma, çocuk sporcuyu korumanın ilk basamağıdır; bu amaçla geliştirilen tarama araçları (ör. Youth Overuse Injury Questionnaire) erken risk tespitini kolaylaştırmaktadır [5].
7. Erken belirtiler ciddiye alınmalıdır. Yalnızca aktivite sonrası ortaya çıkan Evre 1 ağrıs görmezden gelinmemelidir. Rehabilitasyon süresi evre ilerledikçe uzadığından en etkili müdahale erken dönemdedir.

Spora Dönüş

Overuse yaralanmalarında spora dönüş, ağrının geçmesiyle değil, dokunun yüklenmeye yeniden hazır hâle gelmesiyle belirlenen kademeli bir süreçtir. Akut travmalardan farklı olarak burada acele bir “yeşil ışık”, altta yatan patolojiyi derinleştirerek büyüme kusurlarına ve kalıcı eklem hasarına zemin hazırlayabilir. Bu nedenle dönüş kararı; semptomların seyrine, altta yatan risk faktörlerinin düzeltilmiş olmasına ve fonksiyonel kapasitenin geri kazanılmasına dayanmalıdır.

Kaynakça

1.Brenner, J.S. and A. Watson, Overuse Injuries, Overtraining, and Burnout in Young Athletes. Pediatrics, 2024. 153(2).

2.DiFiori, J.P., et al., Overuse injuries and burnout in youth sports: a position statement from the American Medical Society for Sports Medicine. Br J Sports Med, 2014. 48(4): p. 287–8.

3. Valovich McLeod, T.C., et al., National Athletic Trainers’ Association position statement: prevention of pediatric overuse injuries. J Athl Train, 2011. 46(2): p. 206–20.

4.Chang, G.H., et al., Lower extremity overuse injuries in pediatric athletes: clinical presentation, imaging findings, and treatment. Clin Imaging, 2013. 37(5): p. 836–46.

5.Borkowski, R., et al., The Impact of Overtraining on Injury Rates in School-Age Athletes—A Scoping Review.Journal of Clinical Medicine, 2025. 14.

6.Hoang, Q.B. and M. Mortazavi, Pediatric overuse injuries in sports. Adv Pediatr, 2012. 59(1): p. 359–83.

7.Paz, D.A., et al., Upper extremity overuse injuries in pediatric athletes: clinical presentation, imaging findings, and treatment. Clin Imaging, 2015. 39(6): p. 954–64.

8.Chambers, G., J. Kraft, and K. Kingston, The role of ultrasound as a problem-solving tool in the assessment of paediatric musculoskeletal injuries. Ultrasound, 2019. 27(1): p. 6–19.

9.Christopher, N.C. and J. Congeni, Overuse injuries in the pediatric athlete: Evaluation, initial management, and strategies for prevention. Clinical Pediatric Emergency Medicine, 2002. 3(2): p. 118–128.

10.Kambitta Valappil, I.N., et al., Effects of the FIFA 11 + Program on Physical Fitness in Youth and Adult Soccer Players: A Systematic Review and Meta-analysis. Sports Med, 2026. 56(2): p. 521–541.