Aidat Ödemesi Bağış
Perşembe, 12 Kasım, 2026
Son Yazılar
Saha İçi Kafa Travması ve Konküzyon
Acil Serviste Sık Kullandığımız İlaçlar ve Sporcularda Doping Riski
Spor Acillerinde Paradigma Değişimi
Sporcularda Ani Kardiyak Ölüm: Sahadaki Görünmez Tehdit
Aşırı Kullanım Yaralanması (Overuse Injury)
Spor İlişkili Akut Diz Yaralanmasına Güncel Yaklaşım 
Sporcularda Egzersiz İlişkili Hiponatremi
Ana Sayfa Etiketler Posts tagged with "Acil Tıp"
Etiket:

Acil Tıp

GenelTATDakademikTATDsosyal

Spor İlişkili Akut Diz Yaralanmasına Güncel Yaklaşım 

tarafından Türkiye Acil Tıp Derneği
yazan Türkiye Acil Tıp Derneği

Yazar: Uzm. Dr. İshak Özkay

Editör: Dr. Öğr. Üyesi Ömer Yusuf Erdurmuş

Giriş

Spor ilişkili akut diz yaralanmalarında geleneksel acil servis yaklaşımı büyük ölçüde kırığın dışlanmasına odaklanır. Ottawa Diz Kuralları radyografi gereksinimini belirlemede değerli olmakla birlikte; ligament, menisküs, osteokondral yüzey ve ekstansör mekanizma yaralanmalarının riskini, immobilizasyon kararını veya spora dönüş sürecini belirlemek üzere geliştirilmemiştir. Bu nedenle sporcularda kırık taramasına; mekanizma, effüzyon, fonksiyon, stabilite ve mekanik semptomları içeren ikinci bir internal derangement (bağ, menisküs ve osteokondral yapılar gibi dizin internal yapılarının klinik olarak önemli yaralanmaları) değerlendirmesi eklenmesi önerilebilir. Bu yazımızda acil tehditlerin dışlanması, hedefe yönelik görüntüleme, seçici immobilizasyon, erken fonksiyonel yaklaşım ve kriter bazlı spora dönüş basamaklarından bahsedeceğiz. 

Diz Yaralanmasında Zarar Görebilecek Yapılar ve Yaralanma Mekanizmaları

Diz eklemi; kemik, kıkırdak, menisküs, kapsül, ligamentler ve ekstansör mekanizmanın birlikte çalıştığı kompleks bir yapıdır. Sporcularda akut travmanın mekanizması, hangi anatomik yapıların öncelikle risk altında olduğunu öngörmede önemli ipuçları sağlar. Pivot veya ani yön değiştirme gibi non-kontakt rotasyonel mekanizmalar özellikle ACL ve menisküs yaralanmalarıyla; valgus ve varus stresleri kollateral ligament yaralanmalarıyla; fleksiyondaki tibianın anterioruna doğrudan darbe PCL yaralanmasıyla ilişkilidir. Hızlı gelişen hemartroz ACL/PCL yaralanması, patellar dislokasyon, intraartiküler kırık veya osteokondral yaralanma olasılığını artırırken; aktif diz ekstansiyonunun ya da straight-leg raise’in kaybı quadriceps veya patellar tendon bütünlüğünün bozulduğunu düşündürmelidir. Bu nedenle acil serviste amaç her anatomik lezyona kesin tanı koymak değil; yaralanma mekanizması, effüzyonun zamanı, fonksiyon kaybı, fokal hassasiyet, instabilite ve mekanik semptomları birlikte değerlendirerek ciddi yaralanma paternini erken tanımak ve uygun görüntüleme ile uzman yönlendirmesini planlamaktır. [1–4]

Tablo 1. Akut diz yaralanmalarında yapı, tipik yaralanma mekanizması ve kritik akut klinik ipuçları

YapıTipik mekanizmaKritik akut ipucu
ACLPivot, ani yön değiştirme/deselerasyon, valgus-rotasyonPop hissi, hızlı hemartroz, boşalma hissi
PCLFleksiyondaki tibianın anterioruna darbe, hiperekstansiyonPosterior instabilite
MCL / LCL-PLCValgus / varus-rotasyonMedial/lateral hassasiyet ve laksite
MenisküsYük altında fleksiyon + rotasyonEklem hattı ağrısı, gerçek kilitlenme
Patella / MPFLValgus-rotasyon, lateral patellar translasyonDislokasyon öyküsü, hemartroz
Ekstansör mekanizmaAni güçlü eksantrik kontraksiyonAktif ekstansiyon veya straight-leg raise kaybı
Kemik / osteokondral yapıAksiyel yük, direkt travma, impaksiyonYük verememe, fokal hassasiyet, hemartroz
Çoklu ligament / diz dislokasyonuYüksek enerjili veya ağır rotasyonel travmaGross instabilite ve nörovasküler risk

Primer Değerlendirme

İlk değerlendirme, ayrıntılı spor ortopedisi muayenesinden ziyade zaman kritik yaralanmaları ve erken ileri değerlendirme gerektiren hastaları ayırmaya odaklanmalıdır. Bu aşamada belirgin deformite veya diz dislokasyonu, açık yaralanma, distal nabız veya duyu-motor bozukluk gibi nörovasküler bulgular ve ekstansör mekanizma kaybı öncelikle araştırılmalıdır. Ardından hastanın yük verebilme durumu, aktif ve pasif hareket açıklığı, effüzyon, fokal kemik hassasiyeti ve gross instabilite değerlendirilerek kırık ve ciddi yumuşak doku yaralanması riski belirlenmelidir. Akut ağrı ve hemartroz bazı provokatif testlerin duyarlılığını azaltabileceğinden, ilk muayenenin sınırlı olduğu olgularda erken klinik yeniden değerlendirme önem taşır. [1]

  • Zaman kritik bir yaralanma var mı? (dislokasyon, nörovasküler defisit, açık yaralanma, ciddi instabilite)
  • Kırık riski nedeniyle direkt radyografi gerekli mi?
  • Ekstansör mekanizma sağlam mı?
  • Önemli internal derangement riski var mı?
  • Hasta güvenli şekilde mobilize edilebilir mi?

Ottawa Diz Kuralları uygun hastalarda radyografi kararını yönlendirmeye devam etmelidir. Ancak Ottawa negatifliği yalnızca klinik olarak önemli kırık olasılığının düşük olduğunu gösterir; ACL, menisküs, osteokondral veya diğer ligamentöz yaralanmaları dışlamaz. Bu nedenle sporcularda Ottawa sonrasında ikinci bir klinik filtre uygulanması yararlı olabilir. [5,6]

Sekonder Değerlendirme

Acil serviste pratik bir sekonder değerlendirme, kırık olasılığından bağımsız olarak klinik açıdan önemli internal derangement riskini belirlemeyi amaçlamalıdır. Bu değerlendirmede yaralanma mekanizması, effüzyonun ortaya çıkış zamanı ve miktarı, yük verme ve aktif hareket gibi fonksiyonel kapasite, subjektif veya objektif instabilite ve gerçek kilitlenme gibi mekanik semptomlar birlikte ele alınmalıdır. Özellikle pivot/rotasyon mekanizması, erken belirgin hemartroz, tam ekstansiyon kaybı, boşalma hissi veya objektif laksite ve mekanik blok varlığı ligament, menisküs ya da osteokondral yaralanma açısından daha ileri değerlendirme gereksinimini artırır. Tek bir negatif özel test, özellikle akut ağrı ve guarding varlığında, önemli internal derangement’ı güvenle dışlamak için yeterli kabul edilmemelidir. [1,7]

  • Mekanizma: pivot, valgus-rotasyon, hiperekstansiyon veya yük altında rotasyon var mı?
  • Effüzyon: ilk saatlerde gelişen hızlı ve belirgin effüzyon/hemartroz var mı?
  • Fonksiyon: yük verme, aktif ROM ve tam ekstansiyon korunmuş mu?
  • Stabilite: boşalma hissi veya objektif ligamentöz laksite var mı?
  • Mekanik semptom: gerçek kilitlenme veya ekstansiyon bloğu var mı?

Akut ağrı, hemartroz ve kas guarding’i özel testlerin güvenilirliğini azaltabilir. Straight-leg raise/aktif ekstansiyon, ROM, effüzyon, eklem hattı-kemik hassasiyeti, tolere ediliyorsa Lachman ve gerektiğinde valgus/varus stres testleri acil serviste yüksek klinik değer taşır. Negatif akut menisküs testleri tek başına dışlayıcı kabul edilmemelidir. [1,7]

Görüntüleme Yöntemleri

Acil serviste görüntülemenin amacı daha fazla tetkik değil, doğru hastaya doğru modaliteyi seçmektir. Direkt radyografi kırık değerlendirmesinin temelidir; BT kemik ayrıntısında, MR internal derangement değerlendirmesinde üstündür. POCUS ise MR’ın yerine geçen bir tarama yöntemi değil, hedeflenmiş klinik sorulara yatak başında yanıt veren tamamlayıcı bir araçtır [6]

Tablo 2. Akut diz travmasında görüntüleme modalitelerinin acil servis kullanımına göre konumlandırılması

ModaliteAcilde yapılmalıSeçilmiş hastadaRutin gerekli değil / önerilmez
Direkt grafiOttawa pozitifliği veya kemik/osteokondral yaralanma şüphesiKlinik şüpheye göre ek projeksiyonlarOttawa negatif ve düşük kırık riskli hastada rutin kullanım
BTAcil kemik anatomisi yönetimi değiştirecekseOccult tibial plato, kompleks intraartiküler veya osteokondral kemik fragmanı şüphesiİzole ligament/menisküs taraması amacıyla kullanılır
POCUSEkstansör mekanizma ve belirgin effüzyon için erişim/deneyim varsaYüzeyel ligament veya hedeflenmiş dinamik değerlendirmeACL/menisküsü dışlamak veya tüm internal derangement’ı tarama amacıyla kullanılır
MRAcil yönetimi değiştiren özel durumlar dışında çoğunlukla şart değildirHızlı hemartroz, belirgin instabilite, kilitlenme, osteokondral yaralanma veya persistan fonksiyon kaybında erken ayaktan planlamaHer akut sporcu diz travmasında acil rutin MR önerilmez

Yeni ve Gelişmekte Olan Görüntüleme Yöntemleri

Konvansiyonel radyografi, BT ve MR akut diz travmasının temel görüntüleme yöntemleri olmaya devam etmektedir. Bununla birlikte sporcu yaralanmalarında görüntüleme, yalnız anatomik lezyonu göstermenin ötesinde dinamik instabilite, doku mekanik özellikleri, erken biyokimyasal değişiklikler ve iyileşmenin nicel değerlendirilmesine doğru genişlemektedir. Bu tekniklerin çoğu rutin acil servis uygulamasının parçası değildir; seçilmiş sporcularda ileri tanı, cerrahi planlama, rehabilitasyon takibi ve spora dönüş değerlendirmesinde tamamlayıcı rol oynayabilir.

Dinamik/stres ultrasonografisi ve elastografi

Ultrasonografinin temel avantajı yapıların gerçek zamanlı ve kontrollü stres altında değerlendirilebilmesidir. Özellikle kollateral ligamentler, quadriceps ve patellar tendonlar ile eklem effüzyonu değerlendirilebilir; stres altında eklem aralığı değişiklikleri fonksiyonel laksitenin nesnelleştirilmesine katkı sağlayabilir. Shear-wave elastografi ise tendonların mekanik sertliği hakkında nicel bilgi üretir ve özellikle tendon patolojisi ile longitudinal rehabilitasyon araştırmalarında umut vericidir. Bununla birlikte operatör bağımlılığı ve standardizasyon sorunları nedeniyle akut diz travmasında kapsamlı rutin ED taraması olarak önerilmemelidir. [8]

Dual-energy CT (DECT)

DECT, iki farklı enerji spektrumundan elde edilen verilerle materyal ayrıştırması yapar. Virtual non-calcium görüntüler, trabeküler kemikte kalsiyum sinyalini baskılayarak travmatik kemik iliği ödemi benzeri değişikliklerin ve bazı occult osseöz yaralanmaların görünürlüğünü artırabilir. Özellikle radyografi negatif veya belirsiz olmasına rağmen kemik yaralanması şüphesi süren ve MR erişimi sınırlı seçilmiş olgularda tamamlayıcı değer taşıyabilir. Bununla birlikte MR, kemik iliği ve eşlik eden yumuşak doku yaralanmalarını birlikte değerlendirmede daha kapsamlıdır; DECT rutin olarak MR’ın yerine geçmemelidir. [9,10]

Weight-bearing CT (WBCT) ve cone-beam CT

Konvansiyonel BT çoğunlukla yük taşımayan supin pozisyonda yapılırken WBCT, eklemi fizyolojik yüke daha yakın koşullarda üç boyutlu değerlendirme olanağı sağlar. Alt ekstremite hizalanması, tibiofemoral ilişki ve özellikle patellofemoral alignment/tracking gibi parametrelerde ek bilgi sağlayabilir. Akut sporcu travmasında rutin ED endikasyonu bulunmamakta; kullanım alanı daha çok seçilmiş patellofemoral, deformite ve cerrahi planlama problemlerinde gelişmektedir. [11]

UTE/ZTE ve kantitatif kıkırdak görüntüleme

Ultrashort echo time (UTE) ve zero echo time (ZTE) teknikleri, tendon, ligament ve menisküs gibi kısa-T2 dokulardan standart sekanslara göre daha fazla sinyal elde etmeyi amaçlar ve doku mikrostrüktürünün nicel değerlendirilmesine yönelik araştırmalarda kullanılmaktadır. T2 ve T1ρ mapping gibi kantitatif MR teknikleri ise kıkırdak matriksindeki su, kollajen organizasyonu ve proteoglikanla ilişkili erken değişiklikleri morfolojik hasar belirginleşmeden önce değerlendirme potansiyeline sahiptir. Bu yöntemler akut ED yönetimini çoğunlukla değiştirmez; daha çok ileri merkezlerde araştırma, longitudinal takip ve posttravmatik dejenerasyonun değerlendirilmesinde önem taşır. [12,13]

3D MR, otomatik segmentasyon ve yapay zekâ

Yüksek çözünürlüklü isotropik 3D MR verileri farklı düzlemlerde rekonstrüksiyona ve kıkırdak, menisküs, kemik ve kas yapılarının nicel segmentasyonuna olanak sağlayabilir. Yapay zekâ tabanlı algoritmalar ACL ve menisküs lezyonlarının saptanması, otomatik segmentasyon ve görüntüleme verilerinden nicel biyobelirteç üretiminde umut vericidir. Sistematik derlemeler tanısal performansın umut verici olduğunu, ancak çalışmalar arasında veri seti, dış doğrulama ve metodolojik kalite açısından heterojenlik bulunduğunu göstermektedir. Bu nedenle AI günümüzde bağımsız karar verici değil, potansiyel bir karar-destek aracıdır. [14]

Dinamik MRI ve hareket sırasında görüntüleme

Statik görüntüleme eklemi tek bir pozisyonda değerlendirirken dynamic/cine MRI ve bazı biplanar görüntüleme teknikleri patellar tracking, tibiofemoral translasyon ve rotasyon gibi hareket sırasında ortaya çıkan kinematik değişiklikleri incelemeyi amaçlar. Özellikle patellofemoral instabilite ve spor biyomekaniği araştırmalarında fonksiyonel bilgi sağlayabilir. Özel ekipman, protokol ve standardizasyon gereksinimi nedeniyle rutin akut ED görüntülemesinin parçası değildir. [15]

Taşınabilir ve düşük alanlı MR

Düşük alanlı ve taşınabilir MR teknolojileri, daha düşük altyapı gereksinimi ve görüntülemeyi bakım noktasına yaklaştırma potansiyeli nedeniyle gelişmektedir. Kas-iskelet görüntülemesi olası kullanım alanlarından biridir; ancak düşük sinyal-gürültü oranı, görüntü kalitesi ve küçük yapısal lezyonların tanısal performansı cihaz ve protokole göre değişmektedir. Bu nedenle günümüzde standart yüksek alanlı diz MR’ının yerine rutin olarak önerilemez. [16,17]

Tedavi

Diz yaralanmasına modern yaklaşımda ‘normal grafi = immobilizer’ şeklindeki rutin uygulamadan kaçınılmalıdır. İmmobilizasyon kararı görüntüleme sonucundan çok mekanik stabiliteye ve yaralanan dokunun korunma ihtiyacına göre verilmelidir. [1,4] Aynı gün ortopedi değerlendirmesi; diz dislokasyonu/nörovasküler bozukluk, açık yaralanma, ciddi instabil fraktür veya ekstansör mekanizma kaybında gereklidir. Büyük akut hemartroz, belirgin instabilite, gerçek kilitlenme, güçlü ACL/çoklu bağ veya osteokondral yaralanma şüphesinde ise acil cerrahi gerekmese bile erken (genellikle birkaç gün–1 hafta içinde) spor hekimliği/ortopedi değerlendirmesi planlanmalıdır.

Tablo 3. Akut diz travmasında immobilizasyon ve erken fonksiyonel yaklaşım için klinik seçim

Daha güçlü koruma / immobilizasyonRutin uzun rijid immobilizasyondan kaçın
Ekstansör mekanizma rüptürü; instabil fraktür; dislokasyon sonrası; belirgin çoklu bağ instabilitesi; güvenli mobilizasyonun mümkün olmadığı seçilmiş olgularStabil düşük dereceli sprain; birçok izole düşük dereceli MCL yaralanması; stabil ve kırık dışlanmış yumuşak doku yaralanmaları
Amaç: yaralanmış dokuyu korumak ve sekonder hasarı önlemekAmaç: erken kontrollü ROM, uygun yüklenme ve quadriceps fonksiyonunu korumak

Spora Dönüş

Erken mobilizasyon, erken spora dönüş anlamına gelmez. Spora dönüş yalnızca geçen zamana göre değil; ağrı ve effüzyonun kontrolü, hareket açıklığı, kas gücü, stabilite, nöromusküler kontrol, spora özgü fonksiyon ve psikolojik hazır oluş birlikte değerlendirilerek kademeli biçimde planlanmalıdır. Özellikle ACL ve menisküs yaralanmalarında güncel yaklaşım kriter bazlı ilerlemeyi desteklemektedir. [2,7]

SPORCU + AKUT DİZ TRAVMASI
1. ZAMAN KRİTİK YARALANMAYI DIŞLA
Dislokasyon • Nörovasküler bozukluk • Açık yaralanma • Ekstansör mekanizma kaybı
Pozitif → Acil spesifik yönetim + ortopedi/vasküler değerlendirme
↓
2. KIRIK RİSKİ
Ottawa Diz Kuralları + klinik değerlendirme
Endikasyon varsa direkt grafi; occult/kompleks kemik yaralanması şüphesinde seçilmiş hastada BT
↓
3. INTERNAL DERANGEMENT SCREEN
Mekanizma + Effüzyon + Fonksiyon + Stabilite + Mekanik semptom
↓
4. RİSK SINIFLAMASI
Düşük: Erken fonksiyonel yaklaşım
Orta: hedeflenmiş Görüntüleme/koruma + yakın kontrol
Yüksek: Erken uzman + uygun MR
↓
5. FONKSİYONEL İYİLEŞME VE SPORA DÖNÜŞ
Ağrı/effüzyon → ROM → güç → stabilite → nöromusküler kontrol → spora özgü fonksiyon → kriter bazlı kademeli dönüş

Şekil 1. Sporcularda akut diz travması için önerilen acil serviste yönetim basamakları

Sonuç

Sporcularda akut diz yaralanmasında acil servis yönetimi, kırık dışlama paradigmasının ötesine geçerek önemli internal derangement riskini erken tanımayı ve fonksiyonu korumayı hedeflemelidir. Önerilen modelde üç karar birbirinden ayrılır. Kırık riski görüntüleme kararını; mekanik stabilite ve doku koruma ihtiyacı immobilizasyon kararını; internal derangement riski ise erken uzman değerlendirmesi ve MR gereksinimini belirler. Bu yaklaşım Ottawa Diz Kurallarının yerine geçmez; Ottawa’yı kırık görüntüleme modülü olarak korur ve üzerine sporcuya özgü ikinci bir risk katmanı ekler. Böylece gereksiz ileri görüntüleme ve uzun immobilizasyon azaltılırken, gecikmiş tanıdan zarar görebilecek sporcular daha erken tanınabilir.

Referanslar

1. Jadidi S, et al. Non-operative Management of Acute Knee Injuries. Curr Rev Musculoskelet Med. 2023.

2. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Management of Anterior Cruciate Ligament Injuries: Evidence-Based Clinical Practice Guideline. 2022.

3. Blønd L, Balcarek P, et al. Management of first-time patellar dislocation: ESSKA 2024 Formal Consensus, Parts I-II. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2025.

4. Svantesson J, et al. Rehabilitation of medial collateral ligament injuries – a systematic review. BMJ Open Sport Exerc Med. 2024.

5. Stiell IG, et al. Derivation and validation of the Ottawa Knee Rule for the use of radiography in acute knee injuries. JAMA. 1995; Ann Emerg Med validation studies.

6. American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria®: Acute Trauma to the Knee. Güncel AC Search sürümü, 2026.

7. Prill R, Pujol N, et al. The Formal EU-US Meniscus Rehabilitation 2024 Consensus. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2025.

8. Albano D, et al. Shear-wave elastography for the evaluation of tendinopathies: a systematic review and meta-analysis. European Radiology. 2024. PMID: 37907673.

9. Albano D, et al. Dual-energy CT in musculoskeletal imaging. La Radiologia Medica. 2024.

10. Wang Y, et al. Diagnostic performance of dual-energy CT in detecting bone marrow edema in patients with lower limb joint injuries: a systematic review and meta-analysis. Clinical Imaging. 2024. PMID: 39232467.

11. da Silva AGM, et al. Weight-bearing computed tomography in knee pathologies: current applications and clinical perspectives. Frontiers in Surgery. 2026.

12. Malhi BS, et al. Tendon evaluation with ultrashort echo time (UTE) MRI: a systematic review. Frontiers in Musculoskeletal Disorders. 2024.

13. Casula V, et al. Quantitative MRI methods for the assessment of structure and composition of articular cartilage: current applications and emerging techniques. 2024.

14. Santomartino SM, et al. Systematic review of artificial intelligence development and evaluation for MRI diagnosis of knee ligament or meniscus tears. 2024. PMID: 37584757.

15. Rosa SB, et al. Dynamic evaluation of patellofemoral instability: a clinical reality or just a research field? 2019. PMCID: PMC6904628.

16. Kravchenko D, et al. Low-field and portable MRI technology: advancements and innovations. European Radiology Experimental. 2025.

17. Inaoka T, et al. Enhancement of image quality in low-field knee MR imaging using advanced image-processing approaches. 2024. PMCID: PMC11550924.

0 yorumlar
0 FacebookTwitterPinterestE-posta
GenelTATDakademikTATDsosyal

Aşırı Kullanım Yaralanması (Overuse Injury)

tarafından Türkiye Acil Tıp Derneği
yazan Türkiye Acil Tıp Derneği

Yazar: Uzm. Dr. Muhammed Ali Üçeş

Editör: Dr. Öğr. Üyesi Ömer Yusuf Erdurmuş

Giriş

En basit tanımıyla overuse yaralanması; kas ve iskelet sistemini etkileyen tekrarlayan, küçük yüklenmelerin birikerek kronik bir hasara dönüşmesi olarak tanımlanmaktadır. Vücudumuz muazzam bir adaptasyon yeteneğine sahiptir: spor yaptıkça kemikler, kaslar, tendonlar ve bağ dokuları bu yüke uyum sağlamak için kendini yenilemektedir. Ancak bu yenilenmenin işleyebilmesinin tek şartı, dokuların yeterince dinlenebilmesidir. Gerekli süre tanınmadığında mikro düzeydeki hasarlar birikir ve kronik bir sakatlık tablosu ortaya çıkar. Yani aslında önemli olan sadece “çok çalışmak” değil, “yeterince dinlenmemektir” [1]. Overuse yaralanmalarını diğer sakatlıklardan ayıran en kritik özellik ise belirgin ve ani bir travmanın olmamasıdır: tekrarlayan mekanik stres, dokuların kapasitesini aşan bir hızda mikrotravma birikimine yol açarak inflamasyon, ağrı ve sonunda fonksiyon kaybıyla sonuçlanmaktadır.

Çocuk ve Ergenlerde Overuse Yaralanmaları: Erişkinden Farklı Neden Bu Kadar Önemli?

Çocuk ve ergen sporcularda overuse yaralanmaları, erişkin hastalarda görülenlerden hem patofizyolojik mekanizma hem de klinik seyir açısından belirgin biçimde ayrışmaktadır. Hızlı büyüme döneminde henüz tam olgunlaşmamış büyüme kıkırdakları (fizis) ve apofizler, tekrarlayan çekme ve kompresyon streslerine karşı çok daha savunmasızdır. Bu nedenle erişkinde kas-tendon birleşkesinde görülen yaralanmalar, pediatrik grupta bütünlüğü daha zayıf olan bu yapılarda kendini göstermektedir [2]. Epidemiyolojik veriler konunun boyutunu açıkça ortaya koymaktadır: ABD’de 6-18 yaş arasındaki yaklaşık 60 milyon çocuğun organize sporlara katıldığı bilinmektedir. Üstelik overuse yaralanmaları bu gruptaki tüm spor yaralanmalarının %45,9 ile %54’ünü yani neredeyse yarısını oluşturmaktadır [2, 3]. Acil servisler ve spor hekimliği poliklinikleri ise son yıllarda bu yaralanmaların hem sıklığında hem ciddiyetinde belirgin bir artışa tanıklık etmektedir [4]. Bu artışın özünde, çocukların anatomik ve fizyolojik kapasitelerinin çok ötesinde “küçük erişkin” gibi yetiştirilmesi yatmaktadır. Rekabetçi baskı ortamı fizyolojik hazırlıkları tamamlanmadan yüksek yoğunluklu antrenman programlarına çekerek dokuların iyileşme kapasitesini aşan kronik bir yüklenme zemini hazırlamaktadır [1, 4].

Overuse yaralanmalarının arkasındaki en güçlü zorlayıcılardan biri erken spesiyalizasyondur. Güncel veriler, genç sporcuların %17 ila %41’inin çoğu zaman antrenör, aile ve rekabet ortamının baskısıyla tek bir branşta yıl boyu yoğunlaşan bir antrenman modeline yönlendirildiğini göstermektedir [5]. Üstelik yaralanma insidansının zirve yaptığı nokta ortalama 14,1 yaş, yani büyüme atağının tam ortasına denk gelmektedir; haftalık aktivite saati, spesifik antrenmanın serbest oyuna oranı ve tek branşa erken yönelim bu dönemde bağımsız ve istatistiksel olarak anlamlı risk faktörleri olarak öne çıkmaktadır [5].

Klinik İlerleme: Dört Evreli Bir Tablo

Aşırı kullanım yaralanmaları sinsi bir başlangıçla seyreder ve belirgin bir evre sırasını takip eder. Evre 1’de ağrı yalnızca aktivite sonrasında ortaya çıkar; sporcunun performansı etkilenmez. Evre 2’de ağrı aktivite sırasında da başlar ancak henüz kısıtlayıcı değildir. Evre 3’te ağrı hem performansı hem hareket açıklığını kısıtlar düzeye ulaşır. Evre 4’te yani en ileri evrede ise istirahat ağrısı günlük yaşam aktivitelerini de etkileyecek boyuta ulaşır. Rehabilitasyon süreci evre ne kadar ilerlemiş olursa o kadar uzadığından erken dönem tanı kritik önem taşır [1]. Risk faktörleri ise intrinsik ve ekstrinsik olmak üzere ikiye ayrılır: antrenman hacminin ani artırılması, yetersiz dinlenme ve yanlış teknik kullanımı başlıca ekstrinsik nedenlerdir; kas zayıflığı, anatomik dengesizlikler ve erken spesiyalizasyon yani sezon dışı dinlenme periyodu tanınmaksızın yıl boyunca tek bir branşa odaklanma ise intrinsik zemini oluşturmaktadır [1, 3].

Aşırı kullanım yaralanmaları evreleri

Bu risk faktörlerinin klinik ağırlığı literatürde güncel çalışmalarda giderek daha net ortaya konmaktadır. Genç futbolcularda yürütülen prospektif bir çalışmada yüksek haftalık yük, yük monotonluğu ve ani yük değişimleri yaralanma için anlamlı belirleyiciler olarak saptanmıştır [5]. Benzer şekilde tek branşa yoğunlaşan sporcularda patellofemoral ağrı görülme sıklığı 1,5 kat, ekstansör mekanizma yaralanmaları (Sinding-Larsen-Johansson sendromu, patellar tendinopati, Osgood-Schlatter hastalığı) ise 4 kat daha yüksek bulunmuştur [5]. Bununla birlikte bazı çalışmalar erken spesiyalizasyon ile yaralanma arasında anlamlı ilişki gösterememiştir; bu tutarsızlık, riskin tek bir nedene indirgenemeyeceğini; denetim düzeyi, biyolojik olgunlaşma ve toparlanma pratikleri gibi çok sayıda değişkenin devreye girdiğini hatırlatmaktadır [5].

Anatomik Dağılım ve Sık Görülen Klinik Tablolar

Overuse yaralanmaları büyüme plaklarının ve apofizlerin anatomik lokalizasyonuna, uygulanan biyomekanik strese ve yaş grubuna göre spesifik bölgelerde yoğunlaşır [6]. Bu topografik örüntüyü tanımak, semptomdan tanıya giden süreci belirgin biçimde kısaltmaktadır.

Diz Bölgesi: Pediatrik overuse yaralanmalarında en sık etkilenen eklemdir. 

Diz aşırı kullanım yaralanmaları

Ayak ve Ayak Bileği: Sever Hastalığı (Kalkaneal Apofizit), tüm pediatrik overuse yaralanmalarının yaklaşık %8’ini oluşturan ve genç sporcularda topuk ağrısının en sık nedenidir. Aşil tendonunun kalkaneal apofize uyguladığı tekrarlayan traksiyon mekanizmasıyla açıklanmaktadır [4]. Iselin Hastalığı ise peroneus brevis tendonunun 5. metatars tabanına tekrarlayan inversiyon stresleri sonucu uyguladığı çekme kuvvetiyle oluşan apofizit tablosudur [6].

Üst Ekstremite: Little League Elbow (Medial Epikondil Apofiziti), 9-14 yaş arasında özellikle beyzbolda tekrarlayan valgus stresiyle gelişir; dirsek medialinde ağrı ve fırlatma hızında progresif düşüş en belirgin semptomlardır [7]. Little League Shoulder, omuz büyüme plağına binen rotasyonel stresle ortaya çıkar; radyolojik değerlendirmede fizeal genişleme tanıyı destekler [6]. Gymnast’s Wrist (Distal Radius Epifiziti), jimnastikçilerin %80’ine varan kısmında karşılaşılabilir ve klinik şüphe eşiğini yüksek tutmayı zorunlu kılmaktadır [6].

Omurga ve Alt Bacak: Spondilolizis, pars interartikularisin tekrarlayan hiperekstansiyon ve rotasyon yüklenmesiyle gelişen stres kırığıdır. Jimnastik, dans ve futbol ile ilişkilendirilmekte olup çocuk sporcularda mekanik bel ağrısının önde gelen nedenlerinden biridir [6]. Medial Tibial Stres Sendromu ise tibianın posteromedial korteksindeki periostu etkileyen inflamatuvar bir tablodur; ağrı istirahatte de süryorsa ya da odak palpasyon hassasiyeti belirginse stres kırığı dışlanmalıdır [4].

Acil Tıp Hekiminin Rolü: Tanıdan Ötesi

Acil servis, spor yaralanması geçiren genç sporcular için çoğunlukla ilk tıbbi temas noktasıdır. Bu noktada acil tıp hekiminin görevi yalnızca hayatı tehdit eden durumları dışlamakla sınırlı kalmamalı; altta yatan overuse sendromunun doğru biçimde tanımlanması, gereksiz ileri tetkiklerin önüne geçilmesi ve uygun başlangıç yönetimi ile takip planının kurgulanması da bu rolün ayrılmaz parçasını oluşturmalıdır. Günlük pratikte dikkat edilmesi gereken altı kritik nokta şöyle özetlenebilir:

1. Normal röntgene aldanmayın. Erken evre stres kırıklarında ve apofizitlerde direkt grafiler sıklıkla tamamen normaldir. Röntgenin bu aşamadaki rolü tümör, enfeksiyon ve akut kırık gibi alternatifleri dışlamaktır; klinik tablo her zaman yol gösterici olmalıdır [7].

2. Yüksek riskli stres kırıklarını tanıyın. Her stres kırığı eşit riskli değildir. Femur boynu tansiyon tarafı, anterior tibia korteksi, tarsal naviküler, 5. metatars diyafiz-metafiz bileşkesi (Jones kırığı) ve sesamoidler; kaynamama ve erken dejeneratif eklem hastalığı açısından yüksek riskli lokalizasyonlardır. Şüphe varsa hasta yük verilmeksizin taburcu edilmeli ve acil ortopedi kontrolü planlanmalıdır [7].

3. “Büyüme ağrısı” tuzağına düşmeyin. Antrenmanla artan, kemik çıkıntılara (apofizlere) lokalize olan ve istirahatle hafifleyen her ağrı, aksi kanıtlanana kadar overuse yaralanması ya da apofizit olarak değerlendirilmelidir. “Büyüme ağrısı” açıklaması kolaydır, ancak altta yatan patolojiyi gizleyebilir.

4. Gece ağrısı asla masum değildir. Overuse yaralanmalarında ağrı aktiviteyle artar, istirahatle azalır. Bu örüntüden sapma uykudan uyandıran ya da istirahatte de geçmeyen şiddetli ağrı enfeksiyon ve malignitenin kırmızı bayrağıdır. Bu bulgu karşısında MRG, sintigrafi ve laboratuvar ile ileri tetkik zorunludur; bekleme lüksü yoktur [7].

5. Pediatrik kas-iskelet yapısının özelliklerini mutlaka akılda tutulmalıdır. Çocuklarda bağlar ve tendonlar büyüme kıkırdaklarından 2-5 kat daha dirençlidir. Erişkinde bağ kopmasına yol açan aynı mekanizma, çocukta büyüme kıkırdağı ayrılması veya avülsiyon kırığıyla sonuçlanır. Palpasyonunuzu bağ yapılarından önce fisis hatları ve apofizler üzerine kurun; hassasiyet lokalizasyonu tanıyı değiştirebilir [4].

6. “Oynayabilirsin” demeden önce durun. Akut travması olmaksızın fonksiyonu kısıtlanmış bir çocuğa erken yeşil ışık yakmak kronik hasarın kapısını aralayabilir. Acil serviste konservatif kalın: aktiviteyi durdurun, kriyoterapi ve analjezi başlayın, ilgili uzmana yönlendirin. Doğru tanı konulmadan spora erken dönüş; büyüme kusurlarına, kalıcı eklem patolojilerine ve uzun vadede sportif performansın geri dönüşsüz kaybına zemin hazırlayabilir [7].

Görüntülemede USG’nin Yeri

Pediatrik overuse yaralanmalarının değerlendirilmesinde ultrasonografi (USG), giderek daha fazla öne çıkan bir “sorun çözücü” görüntüleme aracı olmaktadır. Çocuk kas-iskelet sisteminde henüz kemikleşmemiş kıkırdak yapıların ve yüzeyel yumuşak dokuların oranı yüksektir; yüksek frekanslı problar tendonları, apofizleri, bursaları ve büyüme kıkırdağını üstün bir yumuşak doku çözünürlüğüyle görüntüleyebilir [8]. USG’nin çocuk hasta için en belirleyici üstünlüğü radyasyon içermemesi ve sedasyon gerektirmemesidir; bu sayede tekrarlayan takip görüntülemelerine olanak tanımaktadır. Gerçek zamanlı ve dinamik değerlendirmeye izin vermesi (hareket sırasında görüntüleme), sağlam tarafla anlık karşılaştırma yapılabilmesi ve renkli Doppler ile tendinopati ya da apofizitlerdeki neovaskülarizasyon/hipereminin gösterilebilmesi diğer önemli avantajlarıdır [8]. Klinik pratikte USG, patellar ve Aşil tendinopatisi gibi tendon patolojilerinde tendon kalınlaşmasını ve yapısal dejenerasyonu; Osgood-Schlatter, Sinding-Larsen-Johansson ve Sever gibi apofizitlerde ise yumuşak doku ödemini, apofiz fragmantasyonunu ve eşlik eden bursit/efüzyonu ortaya koyabilmektedir [4, 8]. Bununla birlikte USG’nin sınırları da net biçimde tanınmalıdır. Yöntem belirgin ölçüde uygulayıcıya bağımlıdır ve erken evre stres kırıkları, derin kemik patolojileri ile spondilolizis gibi tablolarda tanısal üstünlük MRG ve BT’de ön plana çıkmaktadır. USG bu durumlarda en fazla kortikal düzensizlik ya da periostal reaksiyon gibi dolaylı bulgular verebilmektedir [6, 8]. Dolayısıyla USG, direkt grafi ve MRG’nin yerini alan değil, doğru endikasyonda onları tamamlayan; özellikle yüzeyel tendon ve apofiz patolojilerinde radyasyonsuz, hızlı ve dinamik bir ilk basamak görüntüleme seçeneği olarak konumlandırılmalıdır [8].

Aşırı Kullanım Yaralanmalarında USG’nin yeri

Sporcular Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

Overuse yaralanmaları sinsi başladığından, aileler ve sporcular çoğu zaman ağrıyı “büyüme ağrısı” sanıp ertelemektedir.. 

Altın kural: Akut bir travma olmaksızın ortaya çıkan, dinlenmeyle geçmeyen ve giderek kötüleşen her ağrı, aksi kanıtlanana kadar overuse yaralanması olarak kabul edilmeli ve spora erken dönüş için “iyiyim” hissine güvenilmemelidir [1, 9].

Aşırı kullanım yaralanmalarında kırmızı bayraklar

Aşırı Kullanım Yaralanmaların Önlenmesi

Overuse yaralanmalarının önlenmesi, sahadaki uygulamalarla klinik farkındalığın birleştiği çok bileşenli bir süreçtir. Kanıta dayalı başlıca öneriler şöyle özetlenebilir:

  1. Antrenman yükü bireyselleştirilmelidir. Her çocuğun toparlanma kapasitesi farklıdır; yük kademeli arttırılmalı, ani hacim sıçramalarından kaçınılmalıdır. Yüksek haftalık yük, yük monotonluğu ve ani yük değişimleri yaralanma için bağımsız belirleyicilerdir .
  2. İstirahat. Haftalık en az bir tam dinlenme günü ve yıl içinde sezon dışı ara verilmelidir. Sorunun özünde çoğu zaman “çok çalışmak” değil “yeterince dinlenmemek” yatmaktadır.
  3. Erken spesiyalizasyondan kaçınılmalıdır. Tek branşta yıl boyu (yılda 8 aydan fazla) yoğunlaşma geciktirilmelidir. Çok yönlü/farklı spor katılımını teşvik edilmelidir. Tek branşa yönelen sporcularda diz ekstansör mekanizma yaralanmaları 4 kata kadar artmaktadır [5].
  4. Antrenman öncesi yapılandırılmış nöromusküler ısınma uygulanmalıdır. FIFA 11+ Kids gibi programlar, haftada en az bir kez yaklaşık 20 dakika uygulandığında alt ekstremite yaralanmalarını belirgin biçimde azalttığını göstermektedir [10].
  5. Denge ve bacak kas kuvveti hedeflenmelidir. Bu programlar statik/dinamik dengeyi ve bacak kuvvetini anlamlı ölçüde artırarak çocuğu overuse’a yatkın kılan nöromusküler kontrol açığını doğrudan kapatır.
  6. Antrenör ve aile eğitilmelidir. Yorgunluk ve aşırı yüklenme işaretlerini erken tanıma, çocuk sporcuyu korumanın ilk basamağıdır; bu amaçla geliştirilen tarama araçları (ör. Youth Overuse Injury Questionnaire) erken risk tespitini kolaylaştırmaktadır [5].
  7. Erken belirtiler ciddiye alınmalıdır. Yalnızca aktivite sonrası ortaya çıkan Evre 1 ağrıs görmezden gelinmemelidir. Rehabilitasyon süresi evre ilerledikçe uzadığından en etkili müdahale erken dönemdedir.

Spora Dönüş

Overuse yaralanmalarında spora dönüş, ağrının geçmesiyle değil, dokunun yüklenmeye yeniden hazır hâle gelmesiyle belirlenen kademeli bir süreçtir. Akut travmalardan farklı olarak burada acele bir “yeşil ışık”, altta yatan patolojiyi derinleştirerek büyüme kusurlarına ve kalıcı eklem hasarına zemin hazırlayabilir. Bu nedenle dönüş kararı; semptomların seyrine, altta yatan risk faktörlerinin düzeltilmiş olmasına ve fonksiyonel kapasitenin geri kazanılmasına dayanmalıdır.

Kaynakça

1.Brenner, J.S. and A. Watson, Overuse Injuries, Overtraining, and Burnout in Young Athletes. Pediatrics, 2024. 153(2).

2.DiFiori, J.P., et al., Overuse injuries and burnout in youth sports: a position statement from the American Medical Society for Sports Medicine. Br J Sports Med, 2014. 48(4): p. 287–8.

3. Valovich McLeod, T.C., et al., National Athletic Trainers’ Association position statement: prevention of pediatric overuse injuries. J Athl Train, 2011. 46(2): p. 206–20.

4.Chang, G.H., et al., Lower extremity overuse injuries in pediatric athletes: clinical presentation, imaging findings, and treatment. Clin Imaging, 2013. 37(5): p. 836–46.

5.Borkowski, R., et al., The Impact of Overtraining on Injury Rates in School-Age Athletes—A Scoping Review.Journal of Clinical Medicine, 2025. 14.

6.Hoang, Q.B. and M. Mortazavi, Pediatric overuse injuries in sports. Adv Pediatr, 2012. 59(1): p. 359–83.

7.Paz, D.A., et al., Upper extremity overuse injuries in pediatric athletes: clinical presentation, imaging findings, and treatment. Clin Imaging, 2015. 39(6): p. 954–64.

8.Chambers, G., J. Kraft, and K. Kingston, The role of ultrasound as a problem-solving tool in the assessment of paediatric musculoskeletal injuries. Ultrasound, 2019. 27(1): p. 6–19.

9.Christopher, N.C. and J. Congeni, Overuse injuries in the pediatric athlete: Evaluation, initial management, and strategies for prevention. Clinical Pediatric Emergency Medicine, 2002. 3(2): p. 118–128.

10.Kambitta Valappil, I.N., et al., Effects of the FIFA 11 + Program on Physical Fitness in Youth and Adult Soccer Players: A Systematic Review and Meta-analysis. Sports Med, 2026. 56(2): p. 521–541.

0 yorumlar
0 FacebookTwitterPinterestE-posta
GenelTATDakademikTATDsosyal

Acil Serviste Sık Kullandığımız İlaçlar ve Sporcularda Doping Riski

tarafından Türkiye Acil Tıp Derneği
yazan Türkiye Acil Tıp Derneği

Yazar: Uzm. Dr. Sena Özge Aslan

Editör: Dr. Öğr. Üyesi Ömer Yusuf Erdurmuş

Travma, akut ağrılar veya kronik hastalık alevlenmeleri nedeniyle sporcular da sıkça acil servise başvurur. Ancak sporcu hastalarda tedavi planlarken göz önünde bulundurulması gereken ek bir konu vardır: Doping kuralları. Acil serviste rutin olarak kullandığımız bazı ilaçlar, yakın zamanda müsabakaya çıkacak sporcularda doping testlerinin pozitif sonuçlanmasına neden olabilir. Peki bu ilaçlar neler? Nelere dikkat etmeliyiz? Gelin birlikte inceleyelim.

Ağrı Kesiciler: Narkotikler 

Travmalarda, şiddetli karın ağrılarında ağrının hızlı ve etkili kesilmesi için sıklıkla uyguladığımız ilaç grubu olan narkotikler müsabaka döneminde yasaklıdır. Tramadol, morfin, fentanil bu ilaç grubunda acil servislerde sıklıkla tercih edilen narkotiklerdir. İyi haber şu ki bu ilaçlar yalnızca müsabaka döneminde yasak ancak eliminasyon süreleri değişken olduğundan müsabakaya yakın dönemde kullanımları pozitif test riskini artırabilir1. 

Önemli not: Kodein içerikli ve parasetamol gibi yaygın ağrı kesiciler listede yok. Bu ilaçlar mevcut WADA yasaklılar listesinde yer almamaktadır.

En Kritik Grup: Glukokortikoidler 

Acil serviste en sık kullanılan ve en büyük riski taşıyan ilaç grubu bu. Anafilaksi, ciddi alerjik reaksiyon, astım atağında ve KOAH alevlenmesi gibi onlarca durumda rutin olarak veriliyor.

Örnek senaryo: Sporcu astım atağı ile acile geliyor, 1 mg/kg metilprednizolon IV yapılıyor, 5 günlük oral prednizon yazılıyor. Sporcu kısa süre sonra müsabakaya katılırsa, kullanılan preparata ve eliminasyon süresine bağlı olarak doping testi pozitif sonuçlanabilir.

Riskli olanlar:

  • Metilprednizolon (Prednol) — enjeksiyon/oral
  • Deksametazon — enjeksiyon/oral
  • Prednizolon/Prednizon — oral
  • Hidrokortizon — enjeksiyon
  • Betametazon — enjeksiyon

Kritik nokta: WADA’ya göre bu ilaçlar enjeksiyon, oral veya rektal yolla verildiğinde müsabaka döneminde yasak. Ama inhaler, nazal sprey, cilt kremi, göz damlası gibi topikal formlar lisanslı dozda kullanıldığında serbest. Yani aynı ilacın formu her şeyi değiştiriyor2,3.

 

Beta-2 Agonistler 

Astım ve bronkospazm için kullanılan Beta-2 Agonistler de bu listede yerini almakta: Salbutamol, formoterol, salmeterol belirli inhalasyon dozları içinde istisna kapsamındadır. Bu dozların aşılması veya farklı uygulama yollarının kullanılması doping ihlaline neden olabilir1.

Önemli: Salbutamol idrarda 1000 ng/mL’nin üzerinde tespit edilirse doping kabul ediliyor. Bunu aşmamak izin verilen maksimum inhalasyon dozu 24 saatte 1600 mcg’dir.

Stimülanlar (S6): 

Doping riski denildiğinde akla genellikle steroidler gelir; ancak günlük pratikte sık kullandığımız bazı “masum görünen” ilaçlar da pozitif test sonucuna yol açabilir1.

  • Psödoefedrin — soğuk algınlığında sıklıkla tercih edilir.. İdrarda 150 mcg/mL üzerinde yasak. Önemsiz gibi görünen soğuk algınlığı tedavisi, müsabakada teste takılabiliyor.
  • Efedrin — bazı bronkodilatörlerde, eşik: 10 mcg/mL
  • Metilefedrin — öksürük şurubunda
  • Epinefrin (adrenalin) —  lokal uygulamalarda muafiyet bulunmaktadır. Anafilaksi gibi hayatı tehdit eden durumlarda gerekli tedavi geciktirilmemelidir.
  • Kokain — Kokain halen bazı KBB uygulamalarında lokal anestezik ve vazokonstriktör olarak kullanılabilmektedir.

Diüretikler (S5)

Listeyi incelerken en çok şaşırdığım ilaç grubu diüretikler çünkü maskeleme maddesi olarak da değerlendiriliyor. Bu ilaç grubu diğer doping maddelerinin idrardaki konsantrasyonunu düşürebiliyorlar. Bu yüzden WADA bunları özellikle sıkı tutuyor. Furosemid kadar mannitol de WADA tarafından maskeleyici ajan olarak değerlendirilmektedir1.

Yasaklılar:

  • Furosemid (Lasix), mannitol, hidroklorotiazid, spironolakton

IV Sıvı tedavisi

WADA, hastane tedavileri, cerrahi işlemler ve tanısal girişimler dışında 12 saat içinde 100 mL’nin üzerindeki intravenöz infüzyon veya enjeksiyonları yasak yöntem olarak kabul etmektedir. Özellikle son yıllarda popülerleşen “vitamin serumu” veya “enerji serumu” uygulamaları bu kural kapsamında ciddi risk taşımaktadır. Acil serviste uygulanan tedaviler bu kuralın istisnasıdır; ancak sporcuya uygulanan tedavinin ayrıntılı şekilde belgelenmesi önemlidir çünkü sporcu gerekirse Tedavi Amaçlı Kullanım İstisnası (TAKİ)  başvurusu yapabilir1.

 

Beta-Blokerler (P1)

Bu grup tüm sporcular için değil, belirli sporlar için yasaklı: Okçuluk, otomobil sporları, bilardo, dart, golf, mini golf, atıcılık, sualtı sporları.

  • Metoprolol, propranolol, esmolol, labetalol, bisoprolol. Golf veya okçuluk yapan bir sporcu için ciddi risk.

Beta-Blokerler Neden Sadece Bazı Sporlarda Yasak?

Beta-blokerler adrenalin etkisini bloke eder: kalp yavaşlar, eller titremez, yarışma baskısı hissedilmez. Okçuluk, atıcılık ve golfte başarı titremesiz ele ve sakin kalp atışına bağlıdır. 70 metre mesafedeki hedefi vurmak için 1-2 milimetrelik el titremesi bile fark yaratır. Beta-bloker bunu ortadan kaldırır, yani yapay avantaj sağlar. Ama bir koşucu veya futbolcu aynı ilacı alırsa kalp yeterince hızlanamaz, kaslar oksijensiz kalır, performans düşer. Dayanıklılık sporcusu için doping değil, handikaptır. Bu nedenle beta-blokerler yalnızca hassas nişan alma ve ince motor kontrol gerektiren sporlarda yasaklanmıştır1.

WADA 2026 Yasaklı Maddeler Listesi

Acil Hekimi İçin Akılda Kalacak 5 Nokta

  • Oral ve enjeksiyon glukokortikoidler sporcularda risklidir.
  • Salbutamol tamamen serbest değildir; doz sınırları vardır.
  • Psödoefedrin içeren soğuk algınlığı ilaçları pozitif teste neden olabilir.
  • Furosemid ve mannitol maskeleyici ajan kabul edilir.
  • Hayatı tehdit eden durumlarda tedavi ertelenmez; ancak uygulanan tedavi mutlaka belgelenmelidir.

Özet

Acil servise başvuran ve hayati riski olan sporcularda örneğin astım atağı, anafilaksi, ağır travma gibi klinik durumlarda tedaviden kaçınmak söz konusu olamaz. Öncelik her zaman hastanın sağlığıdır. Ancak karşısındaki hastanın sporcu olduğunu bilen bir hekim için birkaç ek adım büyük fark yaratır: 

  • Uygulanan tedaviyi net biçimde belgeleyen bir epikriz düzenlemek
  • Yakın zamanda müsabakası varsa doping testi riskini hastaya açıkça bildirmek 
  • Gerektiğinde TAKİ başvurusuna yönlendirmek.

Sporcular ve ekipleri ise ilaç kontrolü için WADA’nın ücretsiz aracı Global DRO’yu kullanabilir. İlaç adını girerek o ilacın yasaklı olup olmadığını anında öğrenmek mümkün: globaldro.com

Kısacası, sporcu hastalarda doğru tedaviyi vermek kadar verilen tedavinin antidoping kuralları açısından sonuçlarını bilmek de modern acil tıp pratiğinin bir parçası haline gelmiştir.

Kaynakça

  1. World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List: International Standard. Montreal (QC): World Anti-Doping Agency; 2026. Available from: https://www.wada-ama.org/en/resources/world-anti-doping-program/prohibited-list
  1. World Anti-Doping Agency. Glucocorticoids and Therapeutic Use Exemptions Guidelines. Montreal (QC): World Anti-Doping Agency; 2025. Available from: https://www.wada-ama.org/en/resources/world-anti-doping-program/prohibited-list
  1. Ventura R, Daley-Yates P, Mazzoni I, Collomp K, Saugy M, Buttgereit F, et al. A novel approach to improve detection of glucocorticoid doping in sport with new guidance for physicians prescribing for athletes. Br J Sports Med. 2021;55:e1. doi:10.1136/bjsports-2020-103512

0 yorumlar
1 FacebookTwitterPinterestE-posta
GenelTATDakademikTATDsosyal

Sporcularda Ani Kardiyak Ölüm: Sahadaki Görünmez Tehdit

tarafından Türkiye Acil Tıp Derneği
yazan Türkiye Acil Tıp Derneği

Yazar: Uzm. Dr. Hasan Pakır

Editör: Dr. Öğr. Üyesi Ömer Yusuf Erdurmuş

Spor, sağlıklı yaşamın temel taşı olarak kabul edilse de, nadir durumlarda trajik olaylara sahne olabilmektedir. Genç ve sağlıklı görünen bir sporcunun antrenman veya müsabaka sırasında aniden yere yığılması, toplumda derin bir şok etkisi yaratır. Sporda ani kardiyak ölüm (AKÖ), travma dışı nedenlerle gelişen, beklenmeyen kardiyak kökenli ölüm olarak tanımlanır. Günümüzde birçok çalışmada ölüm yerine “ani kardiyak arrest” (AKA) kavramı tercih edilmektedir; çünkü erken müdahale ile bazı olgular hayatta kalabilmektedir.

Epidemiyoloji ve Görülme Sıklığı

Sporcularda AKÖ insidansı, araştırmadan araştırmaya farklılık gösterse de genel olarak düşük kabul edilir. İstatistikler, her yıl 100.000 sporcuda 1-5 arasında vaka yaşandığını göstermektedir1. Erkek sporcularda riskin kadınlara oranla yaklaşık 9 kat daha fazla olduğu saptanmıştır. Ayrıca siyahi sporcularda, özellikle basketbol oyuncularında riskin daha yüksek olduğu gözlemlenmektedir.

Bu vakaların büyük çoğunluğu rekabetçi sporlar sırasında, kalbin elektriksel sistemindeki bozukluk nedeniyle meydana gelir. Kalbin pompalama işlevini yitirdiği bu duruma genellikle VF (Ventriküler Fibrilasyon) eşlik eder. Sporun kendisi, doğrudan bir ölüm nedeni değil, altta yatan gizli bir kalp hastalığını tetikleyen unsurdur. Egzersiz sırasında artan adrenalin ve elektrolit değişimleri, var olan patolojiyi ölümcül bir ritim bozukluğuna dönüştürebilir.

Temel Nedenler: Yaş Gruplarına Göre Farklılıklar

Sporcularda ani ölüm nedenleri yaşa bağlı olarak iki ana gruba ayrılır. 35 yaş altındaki genç sporcularda nedenler genellikle genetiktir veya doğuştan gelen yapısal anomalilere dayanır. Bu grupta en sık karşılaşılan neden Hipertrofik Kardiyomiyopati (HKM) olarak bilinen kalp kası kalınlaşmasıdır2. HKM, dünya genelinde genç sporcu ölümlerinin yaklaşık %30’undan sorumludur. Ancak güncel literatürde nedenlerin ülkeler ve popülasyonlar arasında değişiklik gösterebildiğini ortaya koymaktadır. Özellikle otopsi negatif ölümler, koroner anomaliler, miyokardit ve aritmojenik kardiyomyopati diğer sık görülen nedenler arasındadır.

Diğer önemli nedenler arasında koroner arter anomalileri ve Aritmojenik Sağ Ventrikül Kardiyomiyopatisi (ASVK) yer alır. İyon kanalı hastalıkları (Ritim bozuklukları) da yapısal bir bozukluk olmasa bile kalbin durmasına yol açabilir. 35 yaş üstü “veteran” sporcularda ise durum tamamen değişir. Bu yaş grubundaki AKÖ vakalarının %80’inden fazlası Koroner Arter Hastalığı (KAH) nedeniyle gerçekleşmektedir3.

Tanı ve Tarama Yöntemleri

Sporcuların sahaya çıkmadan önce değerlendirilmesi, riskli bireylerin saptanması açısından hayati önem taşır. Avrupa Kardiyoloji Topluluğu (ESC), tüm sporcular için detaylı bir anamnez ve fizik muayene önermektedir. Bunun yanında 12 derivasyonlu Elektrokardiyogram (EKG) çekilmesi, gizli ritim bozukluklarının saptanmasında kritik rol oynar. İtalya’da yapılan bir çalışmada EKG çekilmesinin, sporcu ölümlerini %90 oranında azalttığını ve önceden tanı ile ani kardiyak ölümün önüne geçildiğini göstermiştir4. İtalya’da gerçekleştirilen geniş kapsamlı bir tarama programında ani kardiyak ölüm oranlarında belirgin azalma gösterilmiş olsa da, EKG taramasının tüm popülasyonlarda aynı faydayı sağlayıp sağlamadığı halen tartışılmaktadır.

Tarama sürecinde sporcunun ailesinde erken yaşta ani ölüm öyküsü olup olmadığı titizlikle sorgulanmalıdır. Göğüs ağrısı, egzersizle gelen bayılma (senkop) veya çarpıntı gibi belirtiler “kırmızı bayrak” olarak kabul edilir. Eğer EKG veya muayenede şüpheli bir durum saptanırsa, daha ileri tetkikler olan Ekokardiyografi veya Kardiyak MR yöntemlerine başvurulur. Ancak her tarama testi %100 sonuç vermez; bazı patolojiler maalesef ilk belirtisini AKÖ ile verebilir.

Commotio Cordis: Darbeye Bağlı Durmalar

Yapısal bir kalp hastalığı olmayan sporcularda da ani ölüm görülebilir. Commotio Cordis, göğüs duvarına gelen sert ve küt bir darbe sonucu kalbin durması olayıdır. Genellikle beyzbol, hokey veya karate gibi sporlarda, topun veya darbenin kalbin tam üzerine isabet etmesiyle oluşur. Darbenin, kalp döngüsünün (T dalgasının başlangıcı) çok dar bir zaman dilimine denk gelmesi gerekir5.

Bu durum, kalbin normal ritmini bozarak ventriküler fibrilasyona girmesine neden olur. Commotio cordis vakalarında koruyucu ekipman kullanımı önemli olsa da, tam koruma sağlamayabilir. Bu nedenle, spor sahalarında acil müdahale ekipmanlarının hazır bulunması tek kurtuluş yoludur. Genç sporcuların göğüs duvarı daha esnek olduğu için bu riske karşı daha savunmasızdırlar.

Sahada Acil Müdahale ve AED Kullanımı

Erken defibrilasyon uygulanmayan ventriküler fibrilasyon olgularında hayatta kalma olasılığı her geçen dakika belirgin şekilde azalır ve yaklaşık %7-10 oranında düşebilir.  Otomatik Eksternal Defibrilatör (AED) cihazlarının önemi bu noktada ortaya çıkmaktadır. AED, kalbin ritmini analiz eden ve gerekliyse şok veren, tıp eğitimi almamış kişilerin bile kullanabileceği bir cihazdır. Erken defibrilasyon, hayatta kalma oranlarını %70’lerin üzerine çıkarabilmektedir6.

Spor tesislerinde acil eylem planlarının (EAP) önceden hazırlanmış olması gerekir. Antrenörlerin, hakemlerin ve sporcuların temel yaşam desteği (CPR) eğitimi alması hayati önem taşır. Kalp durması gerçekleştiğinde “agonal solunum” denilen iç çekmeler, genellikle yanlışlıkla nefes alıyor gibi algılanabilir. Bu durum müdahalede gecikmeye yol açmamalı; bilinci kapalı ve normal nefes almayan her sporcuya CPR başlanmalıdır.

Etik Tartışmalar ve Spor Yasakları

Riskli bir durum saptanan sporcuya sporu yasaklamak, tıp dünyasında ciddi bir etik tartışma konusudur. Bir yandan sporcunun hayatını korumak, diğer yandan kariyerini ve hayallerini sonlandırmak arasında ince bir çizgi vardır. Modern yaklaşım, artık her kalp hastalığında sporu tamamen yasaklamak yerine “ortak karar verme” modelini benimsemektedir. Bu modelde riskler sporcuya net şekilde anlatılır ve belirli güvenlik sınırları içinde spora devam edip edemeyeceği tartışılır.

Özellikle ICD (İmplante Edilebilir Kardiyoverter Defibrilatör) taşıyan sporcular için eski katı kurallar esnemeye başlamıştır. Bazı çalışmalar, düşük riskli hastalarda ICD ile profesyonel spora devam etmenin sanıldığı kadar tehlikeli olmayabileceğini göstermektedir. Ancak bu kararlar her vaka için bireysel olarak, uzman ekip tarafından verilmelidir. Genetik testlerin gelişmesi, bu süreçte daha isabetli risk analizi yapılmasını sağlamaktadır.

Sonuç

Sporcularda ani kardiyak ölüm, düşük olasılıklı ancak yüksek etkili bir olaydır. Bilimsel veriler, düzenli taramaların ve sahalarda AED bulundurulmasının hayat kurtardığını açıkça ortaya koymaktadır. Spor camiası, antrenörler ve aileler, egzersiz sırasında oluşan bayılmaları asla “yorgunluk” olarak geçiştirmemelidir. Unutulmamalıdır ki; doğru teşhis ve hızlı müdahale, sahadaki trajedileri birer başarı hikayesine dönüştürebilir.

Acil Tıp Hekimleri için Mesaj

Egzersiz sırasında gelişen senkop, açıklanamayan göğüs ağrısı, eforla ortaya çıkan nefes darlığı veya çarpıntı yakınmaları olan sporcular ayrıntılı kardiyovasküler değerlendirmeye yönlendirilmelidir. Özellikle egzersiz sırasında gelişen senkop, aksi ispat edilene kadar kardiyak kökenli kabul edilmelidir.

Kaynakça

1.Maron, B. J., et al. (2015). “Eligibility and Disqualification Recommendations for Competitive Athletes With Cardiovascular Abnormalities.” Journal of the American College of Cardiology, 66(21), 2343-2349.

2.Harmon, K. G., et al. (2011). “Incidence of sudden cardiac death in National Collegiate Athletic Association athletes.” Circulation, 123(15), 1594-1600.

3.Marijon, E., et al. (2011). Sports-related sudden death in the general population. Circulation, 124(6), 672–681.

4.Corrado, D., et al. (2006). “Trends in sudden cardiovascular death in young competitive athletes after implementation of a national screening program.” JAMA, 296(13), 1593-1601

5.Maron, B. J., & Estes, N. M. (2010). “Commotio cordis.” The New England Journal of Medicine, 362(10), 917-927.

6.Drezner, J. A., et al. (2013). Outcomes from sudden cardiac arrest in US high schools: a 2-year prospective study from the National Registry for AED Use in Sports. British journal of sports medicine, 47(18), 1179–1183

0 yorumlar
0 FacebookTwitterPinterestE-posta
GenelTATDakademikTATDsosyal

Spor Acillerinde Paradigma Değişimi

tarafından Türkiye Acil Tıp Derneği
yazan Türkiye Acil Tıp Derneği

TATDSpor çalışma grubu olarak web sitemizde sizlere spor tıbbı, spor yaralanmaları ve spor acilleri üzerine başlattığımız aylık yazı serimizin ilkini sizlerle buluşturuyoruz. Bu projede merak edilenleri, güncel literatürün nelerden bahsettiği, gündemde olan konular ve spor acilleri üzerine yazılarımız her ay devam edecek. Hepinize keyifli okumalar dileriz.

Giriş

Spor acilleri, son yıllarda yalnızca saha kenarında karşılaşılan basit travmaların ötesine geçerek, hayatı tehdit eden ve zaman kritik müdahale gerektiren klinik tabloların önemli bir bileşeni haline gelmiştir. Artan sporcu sayısı, yüksek performans beklentileri ve ekstrem çevresel koşullar; acil servislerde sporla ilişkili başvuruların hem sıklığını hem de karmaşıklığını artırmaktadır. Bu değişimle birlikte, spor acillerine yaklaşımda uzun yıllardır kabul edilen birçok geleneksel uygulama yerini kanıta dayalı yeni paradigmalara bırakmaktadır. Artık “istirahat et ve bekle”, “önce hastaneye ulaştır” ya da “genç ve sağlıklı bireyde ciddi patoloji nadirdir” gibi kabuller, güncel literatür ışığında yeniden sorgulanmaktadır.

Güncel literatür, sporla ilişkili konküzyon, ani kardiyak ölüm ve egzersiz ilişkili sıcak çarpması yönetiminde önemli paradigma değişiklikleri ortaya koymaktadır. Bu yazıda, bu üç kritik başlık altında güncel ve etkili çalışmalar özetlenmiş, acil tıp pratiğine yansımaları ele alınmıştır. Amaç, saha ve acil servis yönetiminde daha doğru ve hızlı karar verilmesine katkı sağlamaktır. Türkiye Acil Tıp Derneği Spor Tıbbı Çalışma grubu olarak web sitemizdeki ilk yazı olmasına karar verdiğimiz bu yazımızda güncel literatür ışığında spor tıbbı ve acilleri üzerine etkili ve yankı bulan çalışmları inceledik. Hepinize keyifli okumalar dileriz. 

Amsterdam 2022 Uluslararası Sporla İlişkili Konküzyon Konsensüs Bildirisi

Sporla ilişkili konküzyon, özellikle temas sporlarının yaygınlaşmasıyla birlikte acil servislerde giderek daha sık karşılaşılan bir klinik durumdur. Spor konküzyonlarının tanı, tedavi ve spora dönüş süreci uzun yıllar boyunca “istirahat ve semptomların düzelmesini bekleme” yaklaşımı ile yönetilmiştir. Ancak son yıllarda yapılan çalışmalar, bu yaklaşımın optimal olmadığını ve daha aktif bir tedavi modelinin gerekli olduğunu göstermiştir. Amsterdam’da 2022 yılında gerçekleştirilen 6. Uluslararası Spor Konküzyon Konsensüs Konferansı sonucunda oluşturulan bu bildiri, sporla ilişkili konküzyon yönetiminde günümüzde kabul edilen en güncel ve en kapsamlı rehberdir. 2023 yılında British Journal of Sports Medicine’da yayınlanan bu konsensüs, bir önceki Berlin 2016 konsensüsünün yerini almış ve konküzyon yönetiminde birçok kritik değişiklik getirmiştir1.

Bu çalışma nedir ve neyi kapsamaktadır?

Çalışma randomize kontrollü çalışmalar, kohort çalışmaları ve sistematik derlemeler dahil olmak üzere mevcut literatürün kapsamlı analizi sonucunda oluşturulmuş uluslararası bir konsensüs bildirisidir1. Konsensüs paneli; spor hekimliği, acil tıp, nöroloji, fizyoterapi ve nöropsikoloji uzmanlarının olduğu uluslararası bir ekipten oluşmaktadır.

Bu bildirinin temel amacı:

            •          Sporla ilişkili konküzyonun tanı yöntemlerini güncellemek

            •          Tedavi yaklaşımındaki değişiklikleri tanımlamak

            •          Spora ve okula dönüş süreçlerini standardize etmek

            •          Uzun dönem komplikasyonları azaltmaya yönelik öneriler sunmaktır

Önemli yenilikler ve çarpıcı bulgular

1. Katı istirahat artık önerilmemektedir

Önceki rehberlerde önerilen uzun süreli fiziksel ve bilişsel istirahatın ve karanlık oda istirahatinin iyileşmeyi hızlandırmadığı, aksine semptomların uzamasına katkıda bulunabileceği gösterilmiştir1.

Bu nedenle:

Önerilen yaklaşım:

            •          ilk 24–48 saat relatif istirahat

            •          ardından erken dönemde hafif aerobik egzersiz

Bu değişiklik, konküzyon tedavisindeki en önemli paradigma değişimlerinden biridir.

2. Erken kontrollü egzersiz iyileşmeyi hızlandırmaktadır

Yeni rehber, semptomları belirgin şekilde artırmayan aerobik egzersizin güvenli olduğunu ve iyileşme süresini kısaltabileceğini göstermektedir.

Önerilen aktiviteler:

            •          Yürüyüş

            •          Sabit bisiklet

            •          Hafif aerobik egzersiz

Bu yaklaşım, konküzyon sonrası gelişen serebral kan akımı ve otonom disfonksiyonun düzelmesine katkıda bulunmaktadır1.

3. Okula dönüş, spora dönüşten önce gelmelidir 

Konsensüs bildirisi, konküzyon sonrası iyileşme sürecinde okul çağındaki sporcularda okul aktivitelerine dönüşün spor aktivitelerine dönüşten önce olması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu yaklaşımın temel amacı bilişsel iyileşmenin tamamlanmasını sağlamak ve erken dönemde ikinci travma riskini azaltmaktır. Tam spor katılımı için ise hastanın akademik aktiviteleri semptomsuz tolere edebilmesi gerekmektedir1.

4. Tanı ve izlem için yeni değerlendirme araçları: SCAT6 ve SCOAT6

Amsterdam konsensüsü, konküzyon değerlendirmesi için yeni araçlar tanımlamıştır: 

  • SCAT6 (Sport Concussion Assessment Tool)
  • SCOAT6 (Sport Concussion Office Assessment Tool)

Bu araçlar;

            •          Semptom değerlendirmesi

            •          Bilişsel değerlendirme

            •          Denge değerlendirmesi

için standardize bir yaklaşım sağlamaktadır.

5. Konküzon, heterojen bir klinik sendromdur

Yeni konsensüs, konküzyonun tek tip bir hastalık olmadığını ve farklı klinik profiller içerebileceğini vurgulamaktadır.

Bu profiller:

            •          Vestibüler

            •          Okülomotor

            •          Servikal

            •          Migren benzeri baş ağrısı

            •          Psikolojik komponent

Bu yaklaşım, tedavinin kişiselleştirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Acil tıp pratiğine etkisi

Bu konsensüs bildirisi, acil servis taburculuk önerilerini doğrudan değiştirmektedir. Önceki yaklaşım “Tam istirahat et, egzersiz yapma” iken yeni yaklaşım “İlk 24–48 saat relatif istirahat sonrası hafif fiziksel aktiviteye başlanabilir” olarak belirlenmiştir.

Acil servis hekimi artık hastalara:

•          Uzun süreli katı istirahat önermemelidir

•          Kontrollü aktivite önerilmelidir

•          Return-to-learn sürecini vurgulamalıdır

•          Erken spora dönüşün riskleri anlatılmalıdır

Bu yaklaşım, iyileşme süresini kısaltmakta ve komplikasyon riskini azaltmaktadır1.

Makalenin Değerlendirilmesi 

Amsterdam 2022 konsensüsü, konküzyon yönetiminde önemli bir paradigma değişimi sunmasına rağmen, bazı sınırlılıklar içermektedir. Öncelikle önerilerin önemli bir kısmı yüksek düzey randomize kontrollü çalışmalardan ziyade uzman görüşü ve heterojen veri kaynaklarına dayanmaktadır. Bu durum, özellikle farklı spor branşları ve yaş gruplarına genellenebilirlik açısından dikkatli olunması gerektiğini göstermektedir. Sonuç olarak bu konsensüs, önemli bir yön değişikliği sunmakla birlikte, bireyselleştirilmiş yaklaşımın gerekliliğini daha da ön plana çıkarmaktadır.

Eve Götürülecek Mesajlar

• Konküzon tedavisinde katı istirahat artık önerilmemektedir

• İlk 24–48 saat sonrası kontrollü fiziksel aktivite güvenlidir

• Okula dönüş, spora dönüşten önce gerçekleşmelidir

• SCAT6 ve SCOAT6 değerlendirme için önerilen araçlardır

• Konküzon heterojen bir klinik durumdur ve bireyselleştirilmiş yaklaşım gerektirir

Ulusal Üniversite Atletizm Birliği (NCAA) Sporcularında Ani Kardiyak Ölüm: 20 Yıllık İnceleme

Sporcularda ani kardiyak ölüm (Sudden Cardiac Death, SCD), nadir görülmesine rağmen hem toplumda hem de sağlık profesyonelleri arasında büyük yankı uyandıran en dramatik klinik durumlardan biridir. Özellikle genç, sağlıklı ve aktif bireylerde gelişmesi, bu durumun önlenmesine yönelik stratejilerin önemini artırmaktadır.

Petek ve arkadaşları tarafından Circulation dergisinde yayımlanan bu çalışma, NCAA sporcularında 20 yıllık süreçte ani kardiyak ölüm insidansını, nedenlerini ve zaman içindeki değişimini inceleyen en kapsamlı çalışmalardan biridir. Bu çalışma, spor sahasında ani kollaps ile başvuran hastaların değerlendirilmesi ve riskli grupların belirlenmesi açısından acil servis hekimleri için kritik bilgiler sunmaktadır2.

Bu çalışma nedir ve neyi kapsamaktadır?

Bu makale, NCAA sporcularında 2002–2022 yılları arasında gerçekleşen ölümlerin analiz edildiği geniş ölçekli bir kohort çalışmasıdır. Veriler; medya kayıtları, resmi spor organizasyonu verileri, otopsi raporları ve uzman panel değerlendirmeleri kullanılarak doğrulanmıştır. Çalışmanın temel amacı sporcularda ani kardiyak ölüm sıklığını belirlemek, zaman içindeki değişimi ortaya koymak, yüksek riskli sporcu gruplarını tanımlamak ve altta yatan nedenleri analiz etmektir 2.

Makalenin temel mesajı

Ani kardiyak ölüm insidansı zaman içinde azalmaktadır. Ancak bu azalma tüm gruplar için eşit değildir. Özellikle erkek sporcular, siyahi sporcular ve basketbolcular halen yüksek risk altındadır. Araştırmanın temel sonuçları şu şekildedir:

  • Ani kardiyak ölüm insidansı zaman içinde azalmıştır Bu durum; AED kullanımının yaygınlaşması, CPR eğitiminin artması ve saha acil eylem planlarının gelişmesiyle ilişkilendirilmektedir.
  • Ani kardiyak ölüm riski en yüksek olan grup: erkek, siyahi ve basketbol sporcularıdır.
  • En sık nedenler kardiyomiyopatiler ve açıklanamayan ölümlerdir. 
  • Olguların yaklaşık yarısı egzersiz sırasında gelişmiştir. Ancak önemli bir kısmının egzersiz dışı dönemde olması dikkat çekicidir.
  • Miyokardit nadir bir nedendir. COVID-19 ile ilişkili ani ölüm bildirilmemiştir.

Acil Tıp Pratiğine Etkisi

• Genç sporcu + ani kollaps → kardiyak arrest olarak değerlendirilmelidir

• Riskli gruplar daha dikkatli değerlendirilmelidir

• Semptomsuz olmak güven verici değildir

• Kanalopatiler ve elektriksel hastalıklar akılda tutulmalıdır

• Erken CPR ve defibrilasyon hayat kurtarıcıdır

• Saha organizasyonu ve AED erişimi mortaliteyi doğrudan etkilemektedir.

Makalenin Değerlendirilmesi

Petek ve arkadaşlarının çalışması geniş veri seti ve uzun takip süresi ile oldukça değerli olmakla birlikte, bazı metodolojik sınırlılıklar barındırmaktadır. Verilerin önemli bir kısmının medya kayıtları ve dolaylı kaynaklardan elde edilmesi, olası olgu kaçırma veya yanlış sınıflandırma riskini beraberinde getirmektedir. Çalışmada ani kardiyak ölüm insidansında azalma gösterilmiş olsa da, bu azalmanın doğrudan hangi müdahalelere bağlı olduğu net olarak ortaya konulamamaktadır. AED kullanımının artışı, CPR eğitimi veya tarama programlarının etkisi ayrı ayrı değerlendirilememiştir. 

Ayrıca çalışmanın NCAA sporcuları ile sınırlı olması, sonuçların farklı ülkeler, amatör sporcular veya daha düşük kaynaklı ortamlar için genellenebilirliğini kısıtlamaktadır. Bununla birlikte çalışmanın en güçlü yönü, riskli grupların net bir şekilde tanımlanmasıdır. Ancak bu risk gruplarına yönelik tarama ve önleme stratejilerinin nasıl optimize edilmesi gerektiği halen tartışmalıdır.

Eve Götürülecek Mesajlar

• Sporcularda ani kardiyak ölüm insidansı azalmaktadır

• Ancak erkek basketbolcular halen en yüksek risk grubudur

• Ani kardiyak ölüm egzersiz dışı dönemde de gelişebilir

• En sık nedenler kardiyomiyopatiler ve açıklanamayan ölümlerdir

• Elektriksel kalp hastalıkları önemli rol oynar

• Erken CPR ve defibrilasyon sağkalımı belirler

• Genç sporcu + kollaps = kardiyak arrest kabul edilmelidir

Egzersiz İlişkili Sıcak Çarpması Yönetimi: “Önce Soğut, Sonra Naklet” Paradigması

Egzersiz ilişkili sıcak çarpması (Exertional Heat Stroke, EHS), özellikle sıcak ve nemli ortamlarda yoğun fiziksel aktivite sırasında gelişen ve mortalite riski yüksek olan bir acil durumdur. Bu tablo, genç ve sağlıklı sporcularda dahi hızla multiorgan yetmezliği ve ölümle sonuçlanabilmektedir. Casa ve arkadaşları tarafından 2021 yılında British Journal of Sports Medicine’da yayınlanan bu uluslararası konsensüs bildirisi, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tanı ve tedavisinde güncel ve kanıta dayalı önerileri ortaya koymaktadır. Bu konsensüsün en önemli katkısı, sıcak çarpması yönetiminde uzun yıllar uygulanan geleneksel yaklaşımın yerine, “cool first, transport second” (önce soğut, sonra naklet) yaklaşımını net bir şekilde önermesidir3. Bu yaklaşım, özellikle saha ve acil servis öncesi yönetimde mortaliteyi azaltan en önemli strateji olarak kabul edilmektedir.

Bu çalışma nedir ve neyi kapsamaktadır?

Bu yayın, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tanı ve tedavisine yönelik mevcut literatürün kapsamlı analizine dayanan uluslararası bir konsensüs bildirisidir.

Konsensüs paneli;

            •          Spor hekimliği

            •          Acil tıp

            •          Fizyoloji

            •          Atletik eğitim

alanlarında uzman uluslararası bir ekipten oluşmaktadır.

Çalışmanın temel amacı:

            •          Egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının erken tanısını sağlamak

            •          En etkili tedavi yöntemlerini belirlemek

            •          Mortaliteyi azaltmaya yönelik öneriler sunmaktır

Makalenin temel mesajı

Bu konsensüsün en önemli mesajı, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tedavisinde en kritik faktörün hızlı ve etkin soğutma olduğudur. Sıcak çarpmasında mortaliteyi belirleyen en önemli faktör hiperterminin süresi ve şiddetidir. Bu nedenle vücut sıcaklığının mümkün olan en kısa sürede düşürülmesi gerekmektedir.

Önemli bulgular ve çarpıcı sonuçlar

1. En etkili tedavi yöntemi soğuk suya daldırmadır (Cold Water Immersion)

Soğuk suya daldırma, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tedavisinde en etkili yöntem olarak belirlenmiştir. Bu yöntemen hızlı soğutmayı sağlar ve mortaliteyi belirgin şekilde azaltır Alternatif yöntemler olan buz paketleri ve evaporatif soğutmadaha az etkilidir.

2. “Cool first, transport second” yaklaşımı mortaliteyi azaltmaktadır

Geleneksel yaklaşım: önce hastaneye nakil, sonra soğutma iken yeni yaklaşım önce soğutma, sonra nakil olarak belirlenmiştir. Bu değişiklik, mortaliteyi belirgin şekilde azaltmaktadır. Bu nedenle saha ortamında soğutma geciktirilmemelidir.

3. Tanıda en güvenilir yöntem rektal sıcaklık ölçümüdür

Egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tanısında en güvenilir yöntem rektal sıcaklık ölçümüdür. Timpanik veya aksiller ölçümler güvenilir değildir. Bu durum, tanı gecikmesine neden olabilir.

4. Erken tedavi prognozu belirleyen en önemli faktördür

Hiperterminin erken dönemde düzeltilmesi mortaliteyi azaltır ve organ hasarını önler. Gecikmiş tedavi multiorgan yetmezliği ve ölüm riskini artırmaktadır.

5. Egzersiz ilişkili sıcak çarpması genç ve sağlıklı bireylerde de görülebilir

Bu durum sadece yaşlı veya kronik hastalığı olan bireylerde değil, genç ve sağlıklı sporcularda da görülebilir. Bu nedenle erken tanı kritik öneme sahiptir.

Acil Tıp Pratiğine Etkisi

Bu konsensüs bildirisi, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının saha ve acil servis yönetimini doğrudan değiştirmiştir.

Acil servis açısından kritik çıkarımlar:

• Egzersiz sonrası bilinç değişikliği olan hastalarda sıcak çarpması düşünülmelidir

• Tanıda rektal sıcaklık ölçümü tercih edilmelidir

• Tedavide en önemli adım hızlı soğutmadır

• Soğutma işlemi hastane öncesi dönemde başlatılmalıdır

• Soğutma işlemi geciktirilmemelidir

Makalenin Değerlendirilmesi

“Cool first, transport second” yaklaşımı güçlü fizyolojik temellere dayansa da, bu önerinin tüm klinik ortamlar için uygulanabilirliği tartışmalıdır. Özellikle saha koşullarında soğuk su immersiyonu için gerekli ekipman ve organizasyonun her zaman mevcut olmaması önemli bir kısıtlılıktır.

Rektal sıcaklık ölçümünün altın standart olarak önerilmesi, pratikte hasta mahremiyeti, uygulama zorluğu ve saha koşulları nedeniyle her zaman mümkün olmayabilir. Bu durum, alternatif ölçüm yöntemlerinin geliştirilmesi ihtiyacını ortaya koymaktadır. Ayrıca konsensüs önerileri büyük ölçüde atletik organizasyonlar ve planlı spor etkinlikleri üzerinden şekillendirilmiştir. Oysa acil servis başvurularının önemli bir kısmı plansız ve kontrolsüz ortamlarda gelişmektedir. Bu nedenle önerilerin gerçek yaşam koşullarına adaptasyonu her zaman kolay olmayabilir. Bununla birlikte, erken ve agresif soğutmanın mortalite üzerindeki etkisi güçlü şekilde desteklenmektedir ve bu yaklaşımın özellikle iyi organize edilmiş spor etkinliklerinde standart hale getirilmesi gerektiği açıktır.

Eve Götürülecek Mesajlar

• Egzersiz ilişkili sıcak çarpması hayatı tehdit eden bir acil durumdur

• En etkili tedavi yöntemi soğuk suya daldırmadır

• “Cool first, transport second” yaklaşımı mortaliteyi azaltır

• Rektal sıcaklık ölçümü tanıda en güvenilir yöntemdir

• Erken soğutma mortaliteyi azaltan en önemli faktördür

Sonuç

Spor acillerinde değişen bu yeni yaklaşımlar, yalnızca teorik bilgi düzeyinde kalmamalı; saha uygulamalarına ve günlük acil servis pratiğine entegre edilmelidir. Her geçen gün gelişen literatür, bizlere daha hızlı, daha doğru ve daha etkili müdahale etme fırsatı sunmaktadır.

Referanslar

  1. Patricios J, Schneider GM, van Ierssel J, et al. Sport Concussion Office Assessment Tool – 6. Br J Sports Med. 2023;57(11):651-667. doi:10.1136/bjsports-2023-106859
  2. Petek BJ, Churchill TW, Moulson N, et al. Sudden Cardiac Death in National Collegiate Athletic Association Athletes: A 20-Year Study. Circulation. 2024;149(2):80-90. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.123.065908
  3. Hosokawa Y, Racinais S, Akama T, et al. Prehospital management of exertional heat stroke at sports competitions: International Olympic Committee Adverse Weather Impact Expert Working Group for the Olympic Games Tokyo 2020. Br J Sports Med. 2021;55(24):1405-1410. doi:10.1136/bjsports-2020-103854
0 yorumlar
1 FacebookTwitterPinterestE-posta