Spor sırasında gelişen kafa travmaları çoğu zaman “hafif” görünse de, beyin sarsıntısı ve ciddi intrakraniyal yaralanmalar açısından dikkatle değerlendirilmelidir. Beyin sarsıntısı, bilgisayarlı tomografi ile kanıtlanan yapısal bir hasardan çok, travma sonrası gelişen klinik belirti ve bulgularla tanınan fonksiyonel bir beyin hasarıdır. Acil hekiminin temel görevi; sahada kırmızı bayrakları tanımak, sporcuyu gerektiğinde derhal oyundan çıkarmak, servikal omurga yaralanması ve intrakraniyal kanama gibi zaman duyarlı patolojileri dışlamak, uygun hastada bilgisayarlı tomografi kararını vermek ve güvenli taburculuk/izlem planını oluşturmaktır. Şüpheli beyin sarsıntısında aynı gün oyuna dönüşe izin verilmemeli; spora dönüş kademeli olarak ve tıbbi gözetim altında planlanmalıdır.

Giriş

Sporla ilişkili kafa travmaları, temas sporlarında görülen yaralanmaların görece küçük bir bölümünü oluştursa da, kısa ve uzun vadeli nörolojik sonuçları nedeniyle acil tıp pratiğinde özel önem taşır. Futbol, rugby, Amerikan futbolu, buz hokeyi ve dövüş sporları gibi temas veya çarpışma içeren branşlarda başa doğrudan darbe, vücuda gelen darbenin başa iletilmesi veya ani akselerasyon-deselerasyon mekanizmaları sonucunda beyin sarsıntısı gelişebilir. Bu yaralanmalar çoğu zaman “hafif” olarak tanımlansa da, klinik etkileri her zaman hafif olmayabilir¹

Sporla ilişkili beyin sarsıntısı, hafif travmatik beyin hasarının özel bir formudur ve çoğu hastada standart yapısal görüntüleme yöntemlerinde patoloji saptanmaz. Bu nedenle tanı esas olarak klinik değerlendirmeye dayanır. Bilinç kaybının olmaması, kraniyal bilgisayarlı tomografinin normal olması veya semptomların travma anında belirgin olmaması beyin sarsıntısını dışlamaz^1,2.

Temas sporlarında yalnızca klinik olarak belirgin beyin sarsıntıları değil, belirgin semptom oluşturmayan tekrarlayan kafa darbeleri de önemlidir. Özellikle futbolda kafa topu, Amerikan futbolu ve rugbyde tekrarlayan çarpışmalar, buz hokeyi ve dövüş sporlarında ise sık ve yüksek enerjili kafa darbeleri uzun dönem beyin sağlığı açısından tartışılan başlıca risk alanlarıdır. Bununla birlikte acil yaklaşımın odağı, uzun dönem tartışmalardan önce, akut ciddi yaralanmayı dışlamak ve sporcunun güvenli yönetimini sağlamaktır.

Bu yazıda saha içi kafa travması ve beyin sarsıntısı, acil tıp bakış açısıyla ele alınacak; sahada ilk değerlendirme, kırmızı bayraklar, acil serviste bilgisayarlı tomografi kararı, taburculuk önerileri ve spora güvenli dönüş ilkeleri pratik bir çerçevede özetlenecektir.

Saha İçinde Kafa Travmasına Yaklaşım

Spor sırasında gelişen kafa ve boyun yaralanmalarında temel amaç, yaşamı tehdit eden durumları hızla tanımak, sporcuyu güvenli bir şekilde stabilize etmek ve gerektiğinde gecikmeden acil servise naklini sağlamaktır. Saha içi değerlendirme yalnızca beyin sarsıntısını tanımaya yönelik olmamalı; servikal omurga yaralanması, intrakraniyal kanama, nöbet, bilinç bozukluğu ve çoklu travma açısından sistematik bir ilk değerlendirme içermelidir^1,3.

İlk değerlendirme her zaman havayolu, solunum, dolaşım, nörolojik durum ve maruziyet/ek yaralanma değerlendirmesini içeren xABCDE yaklaşımıyla başlamalıdır. Bilinci kapalı, yanıt vermeyen, yerde hareketsiz yatan veya hareket ettirildiğinde nörolojik yakınması olan her sporcuda aksi kanıtlanana kadar ciddi kafa travması ve servikal omurga yaralanması olduğu kabul edilmelidir. Bu hastalarda manuel in-line stabilizasyon sağlanmalı, gereksiz boyun hareketinden kaçınılmalı ve 112/acil sağlık ekibi ile uygun immobilizasyon eşliğinde hastaneye nakli planlanmalıdır³.

Saha içinde en kritik kararlardan biri, sporcunun oyundan çıkarılmasıdır. Kafa travması sonrası beyin sarsıntısı şüphesi bulunan sporcu, bulguları hafif görünse veya kısa sürede düzelmiş olsa bile aynı gün oyuna döndürülmemelidir. Bilinç kaybı, konfüzyon, boş bakma, yavaş kalkma, dengesizlik, koordinasyon bozukluğu, amnezi, davranış değişikliği, baş ağrısı veya baş dönmesi gibi bulgulardan herhangi birinin varlığında sporcu oyundan çıkarılmalı ve saha kenarında seri değerlendirmeye alınmalıdır^1,4.

Servikal omurga yaralanması açısından özellikle dikkatli olunmalıdır. Boyun ağrısı veya hassasiyeti, ekstremitelerde uyuşma, karıncalanma ya da güçsüzlük, hareket kısıtlılığı, belirgin deformite, bilinç durumunda bozulma veya yüksek enerjili çarpışma mekanizması varlığında servikal omurga yaralanmış kabul edilmelidir. Bu durumda sporcu sahada oturtulmaya veya ayağa kaldırılmaya çalışılmamalı; boyun nötral pozisyonda korunmalı ve acil sağlık ekibi gelene kadar stabilizasyon sürdürülmelidir³.

Saha içinde acil transfer gerektiren kırmızı bayraklar; bilinç kaybı veya bilinçte kötüleşme, Glasgow Koma Skalası’nın (GKS) 15’in altında olması, nöbet, tekrarlayan kusma, şiddetlenen baş ağrısı, fokal nörolojik defisit, dengesizlik veya ataksi, boyun ağrısı, parestezi/güçsüzlük, kafatası kırığı şüphesi, ciddi yüz-kafa travması ve belirgin davranış değişikliğidir. Bu bulgulardan biri varsa sporcu oyundan çıkarılmalı, ABCDE yaklaşımıyla değerlendirilmeli ve acil servise transfer edilmelidir^1,3.

Saha kenarında beyin sarsıntısı değerlendirmesi; semptom sorgulaması, kısa bilişsel değerlendirme, denge ve koordinasyon muayenesi, kraniyal sinir muayenesi ve servikal omurga değerlendirmesini içermelidir. Bu amaçla Concussion Recognition Tool-6 (CRT6) ve Sport Concussion Assessment Tool-6 (SCAT6) gibi standartlaştırılmış araçlardan yararlanılabilir. Ancak bu araçlar klinik kararın yerine geçmez; kırmızı bayrak bulguları olan hastalarda zaman kaybetmeden acil servise nakil önceliklidir^4,5.

Beyin Sarsıntısı Nasıl Tanınır?

Beyin sarsıntısı, başa, boyna veya gövdeye gelen darbenin oluşturduğu impulsif kuvvetin beyne iletilmesi sonucunda gelişen, çoğunlukla geçici nörolojik işlev bozukluğu ile seyreden bir hafif travmatik beyin hasarıdır. Sporla ilişkili beyin sarsıntısında yapısal görüntüleme yöntemleri çoğu zaman normaldir; bu nedenle tanı bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans görüntüleme (MRG) ile değil, travma mekanizması ve klinik bulguların birlikte değerlendirilmesiyle konur^1,2.

Tanıda tek bir semptom, muayene bulgusu veya test yeterli değildir. Kafa, boyun ya da gövdeye darbe sonrası ortaya çıkan yeni nörolojik, bilişsel, duygusal veya denge ile ilişkili yakınmalar başka bir klinik durumla açıklanamıyorsa, beyin sarsıntısı lehine değerlendirilmelidir. Bu nedenle değerlendirme; ayrıntılı semptom sorgulaması, kısa nörolojik muayene, bilişsel durumun gözden geçirilmesi, denge-koordinasyon değerlendirmesi ve servikal omurga muayenesini içeren bütüncül bir yaklaşımla yapılmalıdır^1,5.

Bilinç kaybı, beyin sarsıntısının dikkat çekici bulgularından biri olsa da tanı için zorunlu değildir. Olguların önemli bir bölümünde bilinç kaybı olmadan baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, dengesizlik, bulanık veya çift görme, ışık-ses hassasiyeti, konfüzyon, amnezi, yavaş cevap verme ya da “sisli hissetme” gibi yakınmalar görülebilir. Bu nedenle saha içi değerlendirmede yalnızca bilinç kaybına odaklanmak, klinik olarak önemli sarsıntıların gözden kaçmasına neden olabilir^1,2.

Beyin sarsıntısında semptomlar genel olarak somatik, bilişsel, duygusal ve uyku ile ilişkili belirtiler şeklinde gruplandırılabilir. Somatik belirtiler arasında baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, kusma, görme bulanıklığı, ışık veya ses hassasiyeti ve denge bozukluğu yer alır. Bilişsel belirtiler; konfüzyon, dezoryantasyon, olay öncesini veya sonrasını hatırlayamama, dikkat güçlüğü ve sorulara gecikmiş yanıt verme şeklinde ortaya çıkabilir. Duygusal dalgalanma, irritabilite, kaygı, kendini iyi hissetmeme, uykuya eğilim, çabuk yorulma ve uykuya dalmada güçlük de klinik tabloya eşlik edebilir^1,2.

Saha içinde gözlenen bazı davranışsal ve motor bulgular da tanı açısından önemlidir. Sporcunun yerde hareketsiz kalması, dengesiz veya ataksik yürümesi, boş bakması, basit sorulara yanlış yanıt vermesi, pozisyonuna dönmekte zorlanması, koordinasyonunun bozulması veya davranışının olağandan farklı olması beyin sarsıntısı açısından uyarıcı kabul edilmelidir. Semptomların travma anında başlamayabileceği, dakikalar veya saatler içinde belirginleşebileceği unutulmamalıdır^1,4.

Sonuç olarak, beyin sarsıntısını tanımada temel yaklaşım, bilinç kaybını beklemek değil; darbe sonrası gelişen yeni semptomları, davranış değişikliklerini, bilişsel yavaşlamayı, amneziyi, denge bozukluğunu ve görsel yakınmaları birlikte değerlendirmektir. Kafa travması sonrası bu bulgulardan biri bile mevcutsa sporcu “şüphe varsa saha dışı” ilkesiyle yönetilmeli ve aynı gün oyuna döndürülmemelidir¹.

Acil Serviste Değerlendirme ve Bilgisayarlı Tomografi Kararı

Acil serviste spor ilişkili kafa travması ile başvuran hastanın değerlendirilmesinde temel amaç, klinik olarak önemli intrakraniyal yaralanmaları erken tanımak ve aynı zamanda gereksiz BT kullanımını azaltmaktır. Bu nedenle yaklaşım yalnızca “BT çekelim mi?” sorusuna indirgenmemeli; travmanın mekanizması, semptomların seyri, nörolojik muayene bulguları, eşlik eden servikal omurga yaralanması riski ve hastanın bireysel kanama riski birlikte değerlendirilmelidir^3,6.

İlk değerlendirme genel travma yaklaşımıyla başlamalıdır. Havayolu, solunum ve dolaşım güvence altına alındıktan sonra bilinç durumu, pupil yanıtları, ekstremite motor-duyu muayenesi, konuşma, koordinasyon ve yürüme değerlendirilmelidir. GKS kafa travmasının şiddetini sınıflamada temel araçlardan biridir. GKS 13–15 arası olgular hafif travmatik beyin hasarı grubunda değerlendirilse de, GKS’nin 15’in altında olması, bilinç durumunda kötüleşme veya nörolojik muayenede yeni patoloji saptanması daha dikkatli izlem ve görüntüleme gerektirir³.

Nörolojik muayenede fokal defisit, pupiller asimetri, posttravmatik nöbet, bilinç düzeyinde azalma, giderek artan uyku hali veya davranış değişikliği varlığı ciddi intrakraniyal yaralanma açısından uyarıcıdır. Benzer şekilde açık veya çökme kafatası kırığı şüphesi, bazal kafatası kırığı bulguları, ciddi yüz-kafa travması veya yüksek enerjili yaralanma mekanizması BT endikasyonunu güçlendirir. Bu hastalarda öncelik, beyin sarsıntısını kanıtlamak değil, kanama, kontüzyon, ödem veya kırık gibi zaman duyarlı patolojileri dışlamaktır^3,6.

Travma mekanizması karar sürecinde önemlidir. Yüksek enerjili çarpışmalar, yüksekten düşme, hızlı akselerasyon-deselerasyon mekanizmaları veya baş-boyun bölgesine doğrudan ve şiddetli darbe ciddi yaralanma riskini artırır. Spor sahasında bu durum kafa kafaya çarpışma, yere kontrolsüz düşme, yüksek hızda temas, sert zeminle temas veya eşlik eden boyun yaralanması şüphesi şeklinde karşımıza çıkabilir. Mekanizma tek başına karar verici olmasa da, semptomlar ve muayene bulguları ile birlikte değerlendirilmelidir³.

Kusma, amnezi, şiddetli veya giderek kötüleşen baş ağrısı, kalıcı baş dönmesi, dengesizlik ve belirgin konfüzyon gibi bulgular da BT kararında dikkate alınmalıdır. Antikoagülan veya antiagregan ilaç kullanımı, koagülopati, ileri yaş, önceki nörolojik hastalıklar ve alkol/madde etkisi altında olma gibi durumlar değerlendirmeyi güçleştirebilir. Bu hasta grubunda semptomlar hafif görünse bile intrakraniyal kanama riski daha yüksek olabilir veya klinik muayenenin güvenilirliği azalabilir; bu nedenle BT eşiği daha düşük tutulmalıdır^3,6.

BT’nin beyin sarsıntısı tanısını koymak için kullanılan bir test olmadığı özellikle vurgulanmalıdır. Beyin sarsıntısı çoğu zaman fonksiyonel bir bozuklukla seyreder ve standart BT’de yapısal patoloji saptanmaz. Normal BT sonucu, hastada beyin sarsıntısı olmadığı anlamına gelmez. BT’nin acil servisteki temel rolü epidural hematom, subdural hematom, intraparenkimal kanama, kontüzyon, beyin ödemi veya kafatası kırığı gibi klinik olarak önemli yaralanmaları dışlamaktır^2,6.

Gereksiz BT kullanımını azaltmak ve yüksek riskli hastaları daha tutarlı belirlemek için klinik karar kurallarından yararlanılabilir. Erişkin hafif kafa travmasında Canadian CT Head Rule ve New Orleans Criteria, pediatrik hastalarda ise PECARN bu amaçla en sık kullanılan araçlardandır. Bununla birlikte bu karar kuralları klinik değerlendirmenin yerine geçmez; özellikle antikoagülan kullanan, nörolojik muayenesi güvenilir olmayan veya semptomları ilerleyen hastalarda tek başına yeterli kabul edilmemelidir^3,6.

Taburculuk, İzlem ve Spora Dönüş

Sahada beyin sarsıntısı şüphesi veya tanısı bulunan sporcu derhal oyundan çıkarılmalı ve aynı gün spora dönüşüne izin verilmemelidir. Acil serviste ciddi intrakraniyal yaralanma dışlandıktan sonra taburculuk kararı, yalnızca görüntüleme sonucuna göre değil; klinik stabilite, güvenilir gözlemci varlığı, hastanın anlayabileceği yazılı uyarıların verilmesi ve tekrar başvuru koşullarının net anlatılmasıyla birlikte verilmelidir^1,3.

Taburculuk sırasında hastaya ve yakınlarına yazılı bilgilendirme yapılmalıdır. İlk 24 saat boyunca erişkin bir gözetici bulunması, bilinç değişikliği, şiddetlenen baş ağrısı, tekrarlayan kusma, nöbet, uyandırılamama, fokal güçsüzlük, konuşma bozukluğu veya davranış değişikliği gelişirse acil servise başvurulması gerektiği açıkça belirtilmelidir. Alkol kullanımı, sedatif ilaçlar, riskli fiziksel aktivite ve araç kullanımı konusunda dikkatli olunmalıdır^2,3.

İlk 24–48 saatte mutlak yatak istirahatı yerine göreceli fiziksel ve bilişsel istirahat önerilir. Bu dönemde günlük aktiviteler semptomları artırmayacak düzeyde tutulmalı; ekran kullanımı, yoğun zihinsel çalışma ve ağır egzersiz semptomlara göre sınırlandırılmalıdır. Semptomları provoke etmeyen hafif günlük aktivitelere ve kontrollü aerobik egzersize erken dönemde kademeli geçiş, güncel yaklaşımlarda desteklenmektedir^1,7.

Spora dönüş bireyselleştirilmiş ve kademeli bir protokolle yapılmalıdır. Genel yaklaşım; düzenli günlük aktivitelere dönüş, hafif aerobik egzersiz, orta yoğunluklu aktivite, temas içermeyen spora özgü egzersiz, kontrollü tam temaslı antrenman ve yarışmaya dönüş basamaklarından oluşur. Her basamak genellikle en az 24 saat sürmeli, semptomlar tekrarlarsa bir önceki basamağa dönülmeli ve tam spora dönüş için sağlık profesyonelinin onayı alınmalıdır⁷.

Sonuç: Acilci İçin 5 Mesaj

1. Spor sahasında kafa travması geçiren sporcuda ilk hedef beyin sarsıntısını adlandırmak değil, yaşamı tehdit eden kafa-boyun yaralanmasını dışlamaktır.
2. Bilinç kaybı olmaması, beyin sarsıntısını dışlamaz. Baş ağrısı, baş dönmesi, konfüzyon, amnezi, dengesizlik veya davranış değişikliği varlığında sarsıntıdan şüphelenilmelidir.
3. Şüpheli beyin sarsıntısında sporcu aynı gün oyuna döndürülmemelidir.
4. BT, beyin sarsıntısını göstermek için değil; intrakraniyal kanama, kontüzyon ve kafatası kırığı gibi ciddi yaralanmaları dışlamak için kullanılır.
5. Güvenli taburculuk; yazılı uyarı bulguları, güvenilir gözlemci, tekrar başvuru kriterleri ve kademeli spora dönüş planı olmadan tamamlanmış sayılmaz.

Kaynaklar

1. Patricios JS, Schneider KJ, Dvorak J, et al. Consensus statement on concussion in sport: the 6th International Conference on Concussion in Sport-Amsterdam, October 2022. Br J Sports Med. 2023;57(11):695-711. doi:10.1136/bjsports-2023-106898 

2. CDC. Mild TBI Management Guideline. Traumatic Brain Injury & Concussion. July 29, 2025. Accessed May 16, 2026. https://www.cdc.gov/traumatic-brain-injury/hcp/data-research/index.html 

3. National Institute for Health and Care Excellence. Head Injury: Assessment and Early Management. NICE Guideline NG232. 2023. 

4. Echemendia RJ, Ahmed OH, Bailey CM, et al. The Concussion Recognition Tool 6 (CRT6). Br J Sports Med. 2023;57(11):692-694. doi:10.1136/bjsports-2023-107021 

5. Echemendia RJ, Brett BL, Broglio S, et al. Sport concussion assessment tool^TM – 6 (SCAT6). Br J Sports Med. 2023;57(11):622-631. doi:10.1136/bjsports-2023-107036 

6. American College of Emergency Physicians Clinical Policies Subcommittee (Writing Committee) on Mild Traumatic Brain Injury, Valente JH, Anderson JD, et al. Clinical Policy: Critical Issues in the Management of Adult Patients Presenting to the Emergency Department With Mild Traumatic Brain Injury: Approved by ACEP Board of Directors, February 1, 2023 Clinical Policy Endorsed by the Emergency Nurses Association (April 5, 2023). Ann Emerg Med. 2023;81(5):e63-e105. doi:10.1016/j.annemergmed.2023.01.014 7.CDC.

7. Returning to Sports. HEADS UP. September 15, 2025. Accessed May 16, 2026. https://www.cdc.gov/heads-up/guidelines/returning-to-sports.html 

Giriş

Spor acilleri, son yıllarda yalnızca saha kenarında karşılaşılan basit travmaların ötesine geçerek, hayatı tehdit eden ve zaman kritik müdahale gerektiren klinik tabloların önemli bir bileşeni haline gelmiştir. Artan sporcu sayısı, yüksek performans beklentileri ve ekstrem çevresel koşullar; acil servislerde sporla ilişkili başvuruların hem sıklığını hem de karmaşıklığını artırmaktadır. Bu değişimle birlikte, spor acillerine yaklaşımda uzun yıllardır kabul edilen birçok geleneksel uygulama yerini kanıta dayalı yeni paradigmalara bırakmaktadır. Artık “istirahat et ve bekle”, “önce hastaneye ulaştır” ya da “genç ve sağlıklı bireyde ciddi patoloji nadirdir” gibi kabuller, güncel literatür ışığında yeniden sorgulanmaktadır.

Güncel literatür, sporla ilişkili konküzyon, ani kardiyak ölüm ve egzersiz ilişkili sıcak çarpması yönetiminde önemli paradigma değişiklikleri ortaya koymaktadır. Bu yazıda, bu üç kritik başlık altında güncel ve etkili çalışmalar özetlenmiş, acil tıp pratiğine yansımaları ele alınmıştır. Amaç, saha ve acil servis yönetiminde daha doğru ve hızlı karar verilmesine katkı sağlamaktır. Türkiye Acil Tıp Derneği Spor Tıbbı Çalışma grubu olarak web sitemizdeki ilk yazı olmasına karar verdiğimiz bu yazımızda güncel literatür ışığında spor tıbbı ve acilleri üzerine etkili ve yankı bulan çalışmları inceledik. Hepinize keyifli okumalar dileriz. 

Amsterdam 2022 Uluslararası Sporla İlişkili Konküzyon Konsensüs Bildirisi

Sporla ilişkili konküzyon, özellikle temas sporlarının yaygınlaşmasıyla birlikte acil servislerde giderek daha sık karşılaşılan bir klinik durumdur. Spor konküzyonlarının tanı, tedavi ve spora dönüş süreci uzun yıllar boyunca “istirahat ve semptomların düzelmesini bekleme” yaklaşımı ile yönetilmiştir. Ancak son yıllarda yapılan çalışmalar, bu yaklaşımın optimal olmadığını ve daha aktif bir tedavi modelinin gerekli olduğunu göstermiştir. Amsterdam’da 2022 yılında gerçekleştirilen 6. Uluslararası Spor Konküzyon Konsensüs Konferansı sonucunda oluşturulan bu bildiri, sporla ilişkili konküzyon yönetiminde günümüzde kabul edilen en güncel ve en kapsamlı rehberdir. 2023 yılında British Journal of Sports Medicine’da yayınlanan bu konsensüs, bir önceki Berlin 2016 konsensüsünün yerini almış ve konküzyon yönetiminde birçok kritik değişiklik getirmiştir¹.

Bu çalışma nedir ve neyi kapsamaktadır?

Çalışma randomize kontrollü çalışmalar, kohort çalışmaları ve sistematik derlemeler dahil olmak üzere mevcut literatürün kapsamlı analizi sonucunda oluşturulmuş uluslararası bir konsensüs bildirisidir¹. Konsensüs paneli; spor hekimliği, acil tıp, nöroloji, fizyoterapi ve nöropsikoloji uzmanlarının olduğu uluslararası bir ekipten oluşmaktadır.

Bu bildirinin temel amacı:

            •          Sporla ilişkili konküzyonun tanı yöntemlerini güncellemek

            •          Tedavi yaklaşımındaki değişiklikleri tanımlamak

            •          Spora ve okula dönüş süreçlerini standardize etmek

            •          Uzun dönem komplikasyonları azaltmaya yönelik öneriler sunmaktır

Önemli yenilikler ve çarpıcı bulgular

1. Katı istirahat artık önerilmemektedir

Önceki rehberlerde önerilen uzun süreli fiziksel ve bilişsel istirahatın ve karanlık oda istirahatinin iyileşmeyi hızlandırmadığı, aksine semptomların uzamasına katkıda bulunabileceği gösterilmiştir¹.

Bu nedenle:

Önerilen yaklaşım:

            •          ilk 24–48 saat relatif istirahat

            •          ardından erken dönemde hafif aerobik egzersiz

Bu değişiklik, konküzyon tedavisindeki en önemli paradigma değişimlerinden biridir.

2. Erken kontrollü egzersiz iyileşmeyi hızlandırmaktadır

Yeni rehber, semptomları belirgin şekilde artırmayan aerobik egzersizin güvenli olduğunu ve iyileşme süresini kısaltabileceğini göstermektedir.

Önerilen aktiviteler:

            •          Yürüyüş

            •          Sabit bisiklet

            •          Hafif aerobik egzersiz

Bu yaklaşım, konküzyon sonrası gelişen serebral kan akımı ve otonom disfonksiyonun düzelmesine katkıda bulunmaktadır¹.

3. Okula dönüş, spora dönüşten önce gelmelidir 

Konsensüs bildirisi, konküzyon sonrası iyileşme sürecinde okul çağındaki sporcularda okul aktivitelerine dönüşün spor aktivitelerine dönüşten önce olması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu yaklaşımın temel amacı bilişsel iyileşmenin tamamlanmasını sağlamak ve erken dönemde ikinci travma riskini azaltmaktır. Tam spor katılımı için ise hastanın akademik aktiviteleri semptomsuz tolere edebilmesi gerekmektedir¹.

4. Tanı ve izlem için yeni değerlendirme araçları: SCAT6 ve SCOAT6

Amsterdam konsensüsü, konküzyon değerlendirmesi için yeni araçlar tanımlamıştır: 

• SCAT6 (Sport Concussion Assessment Tool)

• SCOAT6 (Sport Concussion Office Assessment Tool)

Bu araçlar;

            •          Semptom değerlendirmesi

            •          Bilişsel değerlendirme

            •          Denge değerlendirmesi

için standardize bir yaklaşım sağlamaktadır.

5. Konküzon, heterojen bir klinik sendromdur

Yeni konsensüs, konküzyonun tek tip bir hastalık olmadığını ve farklı klinik profiller içerebileceğini vurgulamaktadır.

Bu profiller:

            •          Vestibüler

            •          Okülomotor

            •          Servikal

            •          Migren benzeri baş ağrısı

            •          Psikolojik komponent

Bu yaklaşım, tedavinin kişiselleştirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Acil tıp pratiğine etkisi

Bu konsensüs bildirisi, acil servis taburculuk önerilerini doğrudan değiştirmektedir. Önceki yaklaşım “Tam istirahat et, egzersiz yapma” iken yeni yaklaşım “İlk 24–48 saat relatif istirahat sonrası hafif fiziksel aktiviteye başlanabilir” olarak belirlenmiştir.

Acil servis hekimi artık hastalara:

•          Uzun süreli katı istirahat önermemelidir

•          Kontrollü aktivite önerilmelidir

•          Return-to-learn sürecini vurgulamalıdır

•          Erken spora dönüşün riskleri anlatılmalıdır

Bu yaklaşım, iyileşme süresini kısaltmakta ve komplikasyon riskini azaltmaktadır¹_.

Makalenin Değerlendirilmesi 

Amsterdam 2022 konsensüsü, konküzyon yönetiminde önemli bir paradigma değişimi sunmasına rağmen, bazı sınırlılıklar içermektedir. Öncelikle önerilerin önemli bir kısmı yüksek düzey randomize kontrollü çalışmalardan ziyade uzman görüşü ve heterojen veri kaynaklarına dayanmaktadır. Bu durum, özellikle farklı spor branşları ve yaş gruplarına genellenebilirlik açısından dikkatli olunması gerektiğini göstermektedir. Sonuç olarak bu konsensüs, önemli bir yön değişikliği sunmakla birlikte, bireyselleştirilmiş yaklaşımın gerekliliğini daha da ön plana çıkarmaktadır.

Eve Götürülecek Mesajlar

• Konküzon tedavisinde katı istirahat artık önerilmemektedir

• İlk 24–48 saat sonrası kontrollü fiziksel aktivite güvenlidir

• Okula dönüş, spora dönüşten önce gerçekleşmelidir

• SCAT6 ve SCOAT6 değerlendirme için önerilen araçlardır

• Konküzon heterojen bir klinik durumdur ve bireyselleştirilmiş yaklaşım gerektirir

Ulusal Üniversite Atletizm Birliği (NCAA) Sporcularında Ani Kardiyak Ölüm: 20 Yıllık İnceleme

Sporcularda ani kardiyak ölüm (Sudden Cardiac Death, SCD), nadir görülmesine rağmen hem toplumda hem de sağlık profesyonelleri arasında büyük yankı uyandıran en dramatik klinik durumlardan biridir. Özellikle genç, sağlıklı ve aktif bireylerde gelişmesi, bu durumun önlenmesine yönelik stratejilerin önemini artırmaktadır.

Petek ve arkadaşları tarafından Circulation dergisinde yayımlanan bu çalışma, NCAA sporcularında 20 yıllık süreçte ani kardiyak ölüm insidansını, nedenlerini ve zaman içindeki değişimini inceleyen en kapsamlı çalışmalardan biridir. Bu çalışma, spor sahasında ani kollaps ile başvuran hastaların değerlendirilmesi ve riskli grupların belirlenmesi açısından acil servis hekimleri için kritik bilgiler sunmaktadır².

Bu çalışma nedir ve neyi kapsamaktadır?

Bu makale, NCAA sporcularında 2002–2022 yılları arasında gerçekleşen ölümlerin analiz edildiği geniş ölçekli bir kohort çalışmasıdır. Veriler; medya kayıtları, resmi spor organizasyonu verileri, otopsi raporları ve uzman panel değerlendirmeleri kullanılarak doğrulanmıştır. Çalışmanın temel amacı sporcularda ani kardiyak ölüm sıklığını belirlemek, zaman içindeki değişimi ortaya koymak, yüksek riskli sporcu gruplarını tanımlamak ve altta yatan nedenleri analiz etmektir ²_.

Makalenin temel mesajı

Ani kardiyak ölüm insidansı zaman içinde azalmaktadır. Ancak bu azalma tüm gruplar için eşit değildir. Özellikle erkek sporcular, siyahi sporcular ve basketbolcular halen yüksek risk altındadır. Araştırmanın temel sonuçları şu şekildedir:

• Ani kardiyak ölüm insidansı zaman içinde azalmıştır Bu durum; AED kullanımının yaygınlaşması, CPR eğitiminin artması ve saha acil eylem planlarının gelişmesiyle ilişkilendirilmektedir.

• Ani kardiyak ölüm riski en yüksek olan grup: erkek, siyahi ve basketbol sporcularıdır.

• En sık nedenler kardiyomiyopatiler ve açıklanamayan ölümlerdir. 

• Olguların yaklaşık yarısı egzersiz sırasında gelişmiştir. Ancak önemli bir kısmının egzersiz dışı dönemde olması dikkat çekicidir.

• Miyokardit nadir bir nedendir. COVID-19 ile ilişkili ani ölüm bildirilmemiştir.

Acil Tıp Pratiğine Etkisi

• Genç sporcu + ani kollaps → kardiyak arrest olarak değerlendirilmelidir

• Riskli gruplar daha dikkatli değerlendirilmelidir

• Semptomsuz olmak güven verici değildir

• Kanalopatiler ve elektriksel hastalıklar akılda tutulmalıdır

• Erken CPR ve defibrilasyon hayat kurtarıcıdır

• Saha organizasyonu ve AED erişimi mortaliteyi doğrudan etkilemektedir.

Makalenin Değerlendirilmesi

Petek ve arkadaşlarının çalışması geniş veri seti ve uzun takip süresi ile oldukça değerli olmakla birlikte, bazı metodolojik sınırlılıklar barındırmaktadır. Verilerin önemli bir kısmının medya kayıtları ve dolaylı kaynaklardan elde edilmesi, olası olgu kaçırma veya yanlış sınıflandırma riskini beraberinde getirmektedir. Çalışmada ani kardiyak ölüm insidansında azalma gösterilmiş olsa da, bu azalmanın doğrudan hangi müdahalelere bağlı olduğu net olarak ortaya konulamamaktadır. AED kullanımının artışı, CPR eğitimi veya tarama programlarının etkisi ayrı ayrı değerlendirilememiştir. 

Ayrıca çalışmanın NCAA sporcuları ile sınırlı olması, sonuçların farklı ülkeler, amatör sporcular veya daha düşük kaynaklı ortamlar için genellenebilirliğini kısıtlamaktadır. Bununla birlikte çalışmanın en güçlü yönü, riskli grupların net bir şekilde tanımlanmasıdır. Ancak bu risk gruplarına yönelik tarama ve önleme stratejilerinin nasıl optimize edilmesi gerektiği halen tartışmalıdır.

Eve Götürülecek Mesajlar

• Sporcularda ani kardiyak ölüm insidansı azalmaktadır

• Ancak erkek basketbolcular halen en yüksek risk grubudur

• Ani kardiyak ölüm egzersiz dışı dönemde de gelişebilir

• En sık nedenler kardiyomiyopatiler ve açıklanamayan ölümlerdir

• Elektriksel kalp hastalıkları önemli rol oynar

• Erken CPR ve defibrilasyon sağkalımı belirler

• Genç sporcu + kollaps = kardiyak arrest kabul edilmelidir

Egzersiz İlişkili Sıcak Çarpması Yönetimi: “Önce Soğut, Sonra Naklet” Paradigması

Egzersiz ilişkili sıcak çarpması (Exertional Heat Stroke, EHS), özellikle sıcak ve nemli ortamlarda yoğun fiziksel aktivite sırasında gelişen ve mortalite riski yüksek olan bir acil durumdur. Bu tablo, genç ve sağlıklı sporcularda dahi hızla multiorgan yetmezliği ve ölümle sonuçlanabilmektedir. Casa ve arkadaşları tarafından 2021 yılında British Journal of Sports Medicine’da yayınlanan bu uluslararası konsensüs bildirisi, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tanı ve tedavisinde güncel ve kanıta dayalı önerileri ortaya koymaktadır. Bu konsensüsün en önemli katkısı, sıcak çarpması yönetiminde uzun yıllar uygulanan geleneksel yaklaşımın yerine, “cool first, transport second” (önce soğut, sonra naklet) yaklaşımını net bir şekilde önermesidir³. Bu yaklaşım, özellikle saha ve acil servis öncesi yönetimde mortaliteyi azaltan en önemli strateji olarak kabul edilmektedir.

Bu çalışma nedir ve neyi kapsamaktadır?

Bu yayın, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tanı ve tedavisine yönelik mevcut literatürün kapsamlı analizine dayanan uluslararası bir konsensüs bildirisidir.

Konsensüs paneli;

            •          Spor hekimliği

            •          Acil tıp

            •          Fizyoloji

            •          Atletik eğitim

alanlarında uzman uluslararası bir ekipten oluşmaktadır.

Çalışmanın temel amacı:

            •          Egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının erken tanısını sağlamak

            •          En etkili tedavi yöntemlerini belirlemek

            •          Mortaliteyi azaltmaya yönelik öneriler sunmaktır

Makalenin temel mesajı

Bu konsensüsün en önemli mesajı, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tedavisinde en kritik faktörün hızlı ve etkin soğutma olduğudur. Sıcak çarpmasında mortaliteyi belirleyen en önemli faktör hiperterminin süresi ve şiddetidir. Bu nedenle vücut sıcaklığının mümkün olan en kısa sürede düşürülmesi gerekmektedir.

Önemli bulgular ve çarpıcı sonuçlar

1. En etkili tedavi yöntemi soğuk suya daldırmadır (Cold Water Immersion)

Soğuk suya daldırma, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tedavisinde en etkili yöntem olarak belirlenmiştir. Bu yöntemen hızlı soğutmayı sağlar ve mortaliteyi belirgin şekilde azaltır Alternatif yöntemler olan buz paketleri ve evaporatif soğutmadaha az etkilidir.

2. “Cool first, transport second” yaklaşımı mortaliteyi azaltmaktadır

Geleneksel yaklaşım: önce hastaneye nakil, sonra soğutma iken yeni yaklaşım önce soğutma, sonra nakil olarak belirlenmiştir. Bu değişiklik, mortaliteyi belirgin şekilde azaltmaktadır. Bu nedenle saha ortamında soğutma geciktirilmemelidir.

3. Tanıda en güvenilir yöntem rektal sıcaklık ölçümüdür

Egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının tanısında en güvenilir yöntem rektal sıcaklık ölçümüdür. Timpanik veya aksiller ölçümler güvenilir değildir. Bu durum, tanı gecikmesine neden olabilir.

4. Erken tedavi prognozu belirleyen en önemli faktördür

Hiperterminin erken dönemde düzeltilmesi mortaliteyi azaltır ve organ hasarını önler. Gecikmiş tedavi multiorgan yetmezliği ve ölüm riskini artırmaktadır.

5. Egzersiz ilişkili sıcak çarpması genç ve sağlıklı bireylerde de görülebilir

Bu durum sadece yaşlı veya kronik hastalığı olan bireylerde değil, genç ve sağlıklı sporcularda da görülebilir. Bu nedenle erken tanı kritik öneme sahiptir.

Acil Tıp Pratiğine Etkisi

Bu konsensüs bildirisi, egzersiz ilişkili sıcak çarpmasının saha ve acil servis yönetimini doğrudan değiştirmiştir.

Acil servis açısından kritik çıkarımlar:

• Egzersiz sonrası bilinç değişikliği olan hastalarda sıcak çarpması düşünülmelidir

• Tanıda rektal sıcaklık ölçümü tercih edilmelidir

• Tedavide en önemli adım hızlı soğutmadır

• Soğutma işlemi hastane öncesi dönemde başlatılmalıdır

• Soğutma işlemi geciktirilmemelidir

Makalenin Değerlendirilmesi

“Cool first, transport second” yaklaşımı güçlü fizyolojik temellere dayansa da, bu önerinin tüm klinik ortamlar için uygulanabilirliği tartışmalıdır. Özellikle saha koşullarında soğuk su immersiyonu için gerekli ekipman ve organizasyonun her zaman mevcut olmaması önemli bir kısıtlılıktır.

Rektal sıcaklık ölçümünün altın standart olarak önerilmesi, pratikte hasta mahremiyeti, uygulama zorluğu ve saha koşulları nedeniyle her zaman mümkün olmayabilir. Bu durum, alternatif ölçüm yöntemlerinin geliştirilmesi ihtiyacını ortaya koymaktadır. Ayrıca konsensüs önerileri büyük ölçüde atletik organizasyonlar ve planlı spor etkinlikleri üzerinden şekillendirilmiştir. Oysa acil servis başvurularının önemli bir kısmı plansız ve kontrolsüz ortamlarda gelişmektedir. Bu nedenle önerilerin gerçek yaşam koşullarına adaptasyonu her zaman kolay olmayabilir. Bununla birlikte, erken ve agresif soğutmanın mortalite üzerindeki etkisi güçlü şekilde desteklenmektedir ve bu yaklaşımın özellikle iyi organize edilmiş spor etkinliklerinde standart hale getirilmesi gerektiği açıktır.

Eve Götürülecek Mesajlar

• Egzersiz ilişkili sıcak çarpması hayatı tehdit eden bir acil durumdur

• En etkili tedavi yöntemi soğuk suya daldırmadır

• “Cool first, transport second” yaklaşımı mortaliteyi azaltır

• Rektal sıcaklık ölçümü tanıda en güvenilir yöntemdir

• Erken soğutma mortaliteyi azaltan en önemli faktördür

Sonuç

Spor acillerinde değişen bu yeni yaklaşımlar, yalnızca teorik bilgi düzeyinde kalmamalı; saha uygulamalarına ve günlük acil servis pratiğine entegre edilmelidir. Her geçen gün gelişen literatür, bizlere daha hızlı, daha doğru ve daha etkili müdahale etme fırsatı sunmaktadır.

Referanslar

1. Patricios J, Schneider GM, van Ierssel J, et al. Sport Concussion Office Assessment Tool – 6. Br J Sports Med. 2023;57(11):651-667. doi:10.1136/bjsports-2023-106859
2. Petek BJ, Churchill TW, Moulson N, et al. Sudden Cardiac Death in National Collegiate Athletic Association Athletes: A 20-Year Study. Circulation. 2024;149(2):80-90. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.123.065908
3. Hosokawa Y, Racinais S, Akama T, et al. Prehospital management of exertional heat stroke at sports competitions: International Olympic Committee Adverse Weather Impact Expert Working Group for the Olympic Games Tokyo 2020. Br J Sports Med. 2021;55(24):1405-1410. doi:10.1136/bjsports-2020-103854