{"id":468,"date":"2023-11-25T12:17:16","date_gmt":"2023-11-25T09:17:16","guid":{"rendered":"https:\/\/tatd.org.tr\/havayolu\/?p=468"},"modified":"2023-11-25T13:03:12","modified_gmt":"2023-11-25T10:03:12","slug":"acil-hava-yolu-yonetimi-sirasinda-insan-faktorleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tatd.org.tr\/havayolu\/genel\/acil-hava-yolu-yonetimi-sirasinda-insan-faktorleri\/","title":{"rendered":"Acil Hava Yolu Y\u00f6netimi S\u0131ras\u0131nda \u0130nsan Fakt\u00f6rleri"},"content":{"rendered":"\n

Yazarlar: Sefer \u00d6ZG\u00dcR \/ Mustafa Can G\u00dcZELCE<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Acil Hava Yolu Y\u00f6netimi S\u0131ras\u0131nda \u0130nsan Fakt\u00f6rleri<\/a><\/strong><\/p>\n\n\n\n

      Acil serviste herhangi bir zamanda, e\u015fsiz drama potansiyeli her zaman vard\u0131r. Hava yolunu y\u00f6netirken bireysel zorluklar \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez g\u00f6r\u00fcnebilir, ekip tart\u0131\u015fmac\u0131, ortam tehlikeli ve k\u00fclt\u00fcrel etkiler zorlay\u0131c\u0131 olabilir. Acil t\u0131p uzman\u0131, tehlikeli bir \u015fekilde hasta m\u00fcdahalesi yaparken, e\u015fzamanl\u0131 olarak tak\u0131m\u0131n haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak, \u00e7oklu g\u00f6rev yapmak ve duygu dolu bir ortama m\u00fccadele etmekle g\u00f6revlidir. Bu, acil hava yolunu y\u00f6netme ile ilgili insan fakt\u00f6rlerini kapsar. \u0130nsan fakt\u00f6rleri, kriz kaynak y\u00f6netimi ad\u0131 verilen genel bir terim kullan\u0131larak ele al\u0131nabilir ve alt\u0131 b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131labilir: durumsal fark\u0131ndal\u0131k, karar verme, ileti\u015fim, ekip \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, liderlik ve izleyicilik ve kaynak kullan\u0131m\u0131 [1].  <\/p>\n\n\n\n

1) Durumsal fark\u0131ndal\u0131k: Hava yolu y\u00f6netiminde, durum fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131, hastan\u0131n klinik durumunu tan\u0131ma, hava yolunun zorlu\u011funu de\u011ferlendirme ve olas\u0131 komplikasyonlar\u0131 \u00f6nceden tahmin etme s\u00fcrecini i\u00e7ermektedir [2].  Basit\u00e7e ifade etmek gerekirse; durumsal fark\u0131ndal\u0131k ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 tan\u0131ma (\u00f6rne\u011fin, hasta takipneik, hiperkapnik, bilincini kaybediyor); bu ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 bir araya getirme (\u00f6rne\u011fin, hasta solunum s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ya\u015f\u0131yor); ve bu durumun nereye gitti\u011fini tahmin etmedir (\u00f6rne\u011fin, hasta ent\u00fcbe edilmezse durumunun k\u00f6t\u00fcle\u015febilece\u011fi anlamakt\u0131r) [1].  Zaman\u0131nda ve uygun kararlar almak ad\u0131na durum fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131, uygun hava yolu cihaz\u0131n\u0131 se\u00e7me veya destek \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 yapma gibi kritik bir \u00f6neme sahiptir. Ancak, yorgunluk, dikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve bili\u015fsel y\u00fck gibi fakt\u00f6rler, durum fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehlikeye atabilir [3]. \u0130leri hava yolu sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131, durum fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye dikkat etmeli ve kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2) Karar verme: Acil hava yolunun y\u00f6netiminde insan fakt\u00f6rlerinin \u00f6nemli bir y\u00f6n\u00fc bili\u015fsel yan\u0131lsamalar\u0131n rol\u00fcd\u00fcr. Bili\u015fsel yan\u0131lsamalar, bir ki\u015finin karar verme s\u00fcrecinde hatalara neden olabilen k\u0131sa d\u00fc\u015f\u00fcnce yollar\u0131n\u0131 ifade eder. Mesela, sa\u011flay\u0131c\u0131lar, belirli bir te\u015fhis veya tedavi plan\u0131na \u00e7ok odaklanarak ba\u015fka se\u00e7enekleri g\u00f6z ard\u0131 edebilirler. Ayn\u0131 zamanda, sa\u011flay\u0131c\u0131lar, \u00f6nceki d\u00fc\u015f\u00fcncelerini do\u011frulayan bilgileri arama e\u011filiminde olabilir ve bu nedenle farkl\u0131 bilgileri g\u00f6rmezden gelebilirler. Bu yan\u0131lsamalar \u00f6zellikle y\u00fcksek stresli durumlarda, sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n dikkatli analiz yerine sezgisel d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00fcvenmesi durumunda riskli olabilir. Bili\u015fsel yan\u0131lsamalar\u0131n etkilerini azaltmak i\u00e7in sa\u011flay\u0131c\u0131lar, kendi hatalar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olmal\u0131 ve farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131na ve bilgi kaynaklar\u0131na ba\u015fvurmal\u0131d\u0131r [3].<\/p>\n\n\n\n

3) \u0130leti\u015fim: \u0130leti\u015fim, acil hava yolu y\u00f6netiminde ba\u015fka bir kritik fakt\u00f6rd\u00fcr. Etkili ileti\u015fim, bak\u0131m\u0131 koordine etmek, bilgi payla\u015fmak ve herkesin koopere oldu\u011fundan emin olmak i\u00e7in temeldir. \u0130leti\u015fim sorunlar\u0131, hatalara, gecikmelere ve yanl\u0131\u015f anlamalara neden olabilir ki bu da hasta g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in ciddi sonu\u00e7lar do\u011furabilir [4]. Etkili ileti\u015fimi te\u015fvik etmek ad\u0131na hava yolu sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131, a\u00e7\u0131k ve anla\u015f\u0131l\u0131r bir dil kullanmal\u0131, kritik bilgileri tekrarlamal\u0131d\u0131r. \u0130leti\u015fim ayn\u0131 zamanda y\u00fcksek stresli durumlarda bile sayg\u0131l\u0131 olmal\u0131 ve yarg\u0131lay\u0131c\u0131 olmamal\u0131d\u0131r [5].<\/p>\n\n\n\n

4) Tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131: Ba\u015far\u0131l\u0131 acil hava yolu y\u00f6netimi i\u00e7in tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 hayati bir \u00f6neme sahiptir. Hava yolu y\u00f6netimi genellikle doktorlar, hem\u015fireler, solunum terapistleri ve paramedikler gibi birden fazla sa\u011flay\u0131c\u0131y\u0131 i\u00e7erir. Her tak\u0131m \u00fcyesi, hasta i\u00e7in benzersiz beceriler ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 sunar ve etkili tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, herkesin ortak bir hedefe do\u011fru i\u015f birli\u011fi yapmas\u0131n\u0131 gerektirir. Tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, a\u00e7\u0131k roller ve sorumluluklar, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sayg\u0131 ve a\u00e7\u0131k ileti\u015fim i\u00e7ermelidir [6]. Tak\u0131m \u00fcyeleri birbirlerinin g\u00fc\u00e7l\u00fc ve zay\u0131f y\u00f6nlerinin fark\u0131nda olmal\u0131 ve geribildirim sa\u011flamaya ve almaya istekli olmal\u0131d\u0131r. Etkili tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, hasta sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirebilir ve hatalar\u0131n ve olumsuz olaylar\u0131n riskini azaltabilir [7]. Havayolu tak\u0131m\u0131n\u0131n kooperasyonunu artt\u0131rmak ve ekip \u00fcyelerinin birbirini daha yak\u0131ndan tan\u0131mas\u0131 ad\u0131na d\u00fczenli olarak havayolu y\u00f6netim sim\u00fclasyonlar\u0131 yap\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

5) Liderlik ve izleyicilik: Liderlik, \u00f6zellikle kimin ne yapabilece\u011fi belirsiz oldu\u011funda veya \u00fcyelerin farkl\u0131 \u00f6nceliklere ve ki\u015filiklere sahip oldu\u011fu durumlarda \u00f6nemlidir. Hava yolunu y\u00f6netirken etkili bir lider, ne zaman do\u011frudan m\u00fcdahale etmesi gerekti\u011fini ve ne zaman geri \u00e7ekilip g\u00f6revlendirme yapmas\u0131 gerekti\u011fini bilir. Liderler, ayn\u0131 anda tak\u0131m\u0131n g\u00fcvenini kazanmal\u0131, kabul edilebilir bir ortak zihinsel model sunmal\u0131, bilgi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 merkezile\u015ftirmeli, g\u00f6revleri koordine etmeli ve duygular\u0131 kontrol etmelidir. Dolay\u0131s\u0131yla liderlik, sadece daha fazla ent\u00fcbasyon deneyimi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda olgunluk ve i\u00e7g\u00f6r\u00fc gerektirir. Sa\u011fl\u0131k hizmetleri, becerikli izleyiciler olmadan i\u015flev g\u00f6steremez. A\u00e7\u0131k\u00e7a, izleme, geli\u015fmi\u015f ve etkileyici bir beceridir. \u0130zleyiciler, kendilerini y\u00f6netebilir ve duygusal zeka kullanarak herhangi bir anda ne yapabileceklerini ve ne katk\u0131da bulunmalar\u0131 gerekti\u011fini anlayabilirler [1].  <\/p>\n\n\n\n

6) Kaynak kullan\u0131m\u0131: Acil hava yolunun y\u00f6netiminde bir di\u011fer \u00f6nemli fakt\u00f6r de kontrol listelerinin kullan\u0131m\u0131d\u0131r. Kontrol listeleri, sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n karma\u015f\u0131k bir prosed\u00fcrde gerekli t\u00fcm ad\u0131mlar\u0131 tamamlad\u0131\u011f\u0131ndan emin olmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilen basit ara\u00e7lard\u0131r. Kontrol listeleri, bak\u0131m\u0131 standartla\u015ft\u0131rmaya, hatalar\u0131 azaltmaya ve tak\u0131m \u00fcyeleri aras\u0131ndaki ileti\u015fimi geli\u015ftirmeye yard\u0131mc\u0131 olabilir. Ancak, kontrol listeleri etkili olmas\u0131 i\u00e7in dikkatlice tasarlanmal\u0131 ve uygulanmal\u0131d\u0131r. Kullan\u0131m\u0131 kolay ve hava yolunun \u00f6zel ba\u011flam\u0131na uygun olmal\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca, hava yolu sa\u011flay\u0131c\u0131 kontrol listelerinin kullan\u0131m\u0131nda e\u011fitilmeli ve etkinlikleri konusunda geri bildirim vermeye te\u015fvik edilmelidir [2].<\/p>\n\n\n\n

     Acil hava yolunun y\u00f6netiminde insan fakt\u00f6rlerini geli\u015ftirmek i\u00e7in ba\u015fka bir \u00f6nemli ara\u00e7 ise sim\u00fclasyon e\u011fitimidir. Sim\u00fclasyon e\u011fitimi, sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 g\u00fcvenli ve kontroll\u00fc bir ortamda ger\u00e7ek\u00e7i senaryolarla e\u011fitmeyi i\u00e7erir [4]. Sim\u00fclasyon e\u011fitimi, sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n durumsal fark\u0131ndal\u0131k, ileti\u015fim ve tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gibi teknik ve teknik olmayan becerilerini geli\u015ftirmelerine yard\u0131mc\u0131 olabilir. Ayr\u0131ca, sim\u00fclasyon e\u011fitimi, iyile\u015ftirme alanlar\u0131n\u0131 belirlemede ve s\u00fcrekli \u00f6\u011frenme ve geli\u015fme k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc te\u015fvik etmede yard\u0131mc\u0131 olabilir. Ancak, sim\u00fclasyon e\u011fitimi etkili olmas\u0131 i\u00e7in dikkatlice tasarlanmal\u0131 ve uygulanmal\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ek\u00e7i senaryolara dayanmal\u0131 ve geri bildirim ve de\u011ferlendirme imkanlar\u0131 sunmal\u0131d\u0131r [8].<\/p>\n\n\n\n

Bireysel fakt\u00f6rler: <\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. <\/strong>Stres ve di\u011fer olumsuz fizyolojik olaylar: Stres, acil hava yolu y\u00f6netiminde ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir par\u00e7ad\u0131r. Hava yolu sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131, bask\u0131 alt\u0131nda performans g\u00f6sterme, h\u0131zl\u0131 kararlar alma ve duygular\u0131n\u0131 y\u00f6netme becerisine sahip olmal\u0131d\u0131r. Ancak, stres ayn\u0131 zamanda performans\u0131 olumsuz etkileyebilir ve hatalara ve t\u00fckenmi\u015fli\u011fe yol a\u00e7abilir [3]. D\u00fc\u015f\u00fck stres tolere edilebilir ve muhtemelen tercih edilirken, a\u015f\u0131r\u0131 stres k\u0131sa vadeli performans\u0131 ve uzun vadeli sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 olumsuz etkiler. Bask\u0131 uyguland\u0131\u011f\u0131nda, performans \u00fc\u00e7 ana durumla ger\u00e7ekle\u015fir: Yetersiz stres, optimal stres ve a\u015f\u0131r\u0131 stres A\u015f\u0131r\u0131 stresle birlikte insanlar \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131rabilece\u011fimiz anlam\u0131na gelir. Ezberlenmi\u015f eylemler veya ge\u00e7mi\u015ften gelenler, kolay eri\u015filebilir ve tan\u0131d\u0131k olduklar\u0131 i\u00e7in bask\u0131n hale gelir. \u00d6rne\u011fin; plan B’ye ge\u00e7menin zaman\u0131 \u00e7oktan ge\u00e7mi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen defalarca larinkgoskopi deneyebilir [1].  <\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

            Di\u011fer olumsuz fizyolojik durumlar hakk\u0131nda, “I\u2019M SAFE” akronimi ki\u015fisel d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi te\u015fvik eder. Bu akronim, hastal\u0131k, ila\u00e7lar, stres, alkol, yorgunluk ve duygular\u0131n etkilerini vurgular (illness, medicine, stress, alcohol, fatique, emotions) [1].  <\/p>\n\n\n\n