{"id":737,"date":"2025-12-10T15:11:22","date_gmt":"2025-12-10T12:11:22","guid":{"rendered":"https:\/\/tatd.org.tr\/geriatri\/?p=737"},"modified":"2025-12-10T15:11:24","modified_gmt":"2025-12-10T12:11:24","slug":"2025-yilinin-ilgi-ceken-geriatrik-acil-tip-makaleleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tatd.org.tr\/geriatri\/genel\/2025-yilinin-ilgi-ceken-geriatrik-acil-tip-makaleleri\/","title":{"rendered":"2025 Y\u0131l\u0131n\u0131n \u0130lgi \u00c7eken Geriatrik Acil T\u0131p Makaleleri"},"content":{"rendered":"\n

Yazar:<\/strong> Prof. Dr. Arzu Denizba\u015f\u0131<\/p>\n\n\n\n

Edit\u00f6r:<\/strong> Do\u00e7.Dr. Canan Akman<\/p>\n\n\n\n

De\u011ferli Meslekta\u015flar\u0131m; 2025 y\u0131l\u0131n\u0131 geride b\u0131rak\u0131rken y\u0131l i\u00e7inde yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan ve g\u00fcnl\u00fck Acil T\u0131p prati\u011finde geriyatrik hastalara yakla\u015f\u0131mda \u00f6nemli olabilecek \u00fc\u00e7 makaleyi  sizlerle payla\u015f\u0131yorum.  <\/p>\n\n\n\n

Birinci makalenin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131;<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Comparative Safety of Medications for Severe Agitation: A Geriatric Emergency Department Guidelines 2.0 Systematic Review<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Martin F. Casey,  Natalie M. Elder ve arkada\u015flar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Martin F. Casey,  Natalie M. Elder ve arkada\u015flar\u0131 tarafondan haz\u0131rlanm\u0131\u015f bu derlemeye \u00f6zellikle dikkat \u00e7ekmek isterim. Bu sistematik inceleme, acil servislerde (AS) \u015fiddetli ajitasyonu olan ya\u015fl\u0131 eri\u015fkinlerde kullan\u0131lan ila\u00e7lar\u0131n g\u00fcvenli\u011fini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Sedasyon ajanlar\u0131 verilmesi sonras\u0131nda olumsuz olay s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksektir: Akut ajitasyon nedeniyle  ila\u00e7 verilen ya\u015fl\u0131 AS hastalar\u0131nda olumsuz olay s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek (%16,8) bulunmu\u015ftur. \u0130ncelenen t\u00fcm ila\u00e7lar aras\u0131nda, \u00f6zellikle midazolam olmak \u00fczere benzodiazepinlerin en k\u00f6t\u00fc g\u00fcvenlik profiline sahip oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir. Midazolam tek ba\u015f\u0131na dahi “a\u015f\u0131r\u0131 risk” olu\u015fturmakta ve daha y\u00fcksek doz tekrarlama oranlar\u0131yla ili\u015fkilendirilmektedir (potansiyel olarak ajitasyonun paradoksal olarak k\u00f6t\u00fcle\u015fmesi nedeniyle).  Parenteral bir antipsikotik ile bir benzodiazepin’in birlikte uygulanmas\u0131n\u0131n (gen\u00e7 eri\u015fkinlerde yayg\u0131n bir uygulama) ya\u015fl\u0131 eri\u015fkinler i\u00e7in artan risk olu\u015fturdu\u011fu ve de\u011fi\u015ftirilmi\u015f bir klinik yakla\u015f\u0131m gerektirdi\u011fi sonucunu desteklemektedir.  Konuyla ilgili yetersiz say\u0131da \u00e7al\u0131\u015fma (yaln\u0131zca dokuz \u00e7al\u0131\u015fma dahil edilmi\u015ftir) oldu\u011fu ve bunlar\u0131n hepsinin orta veya ciddi derecede yanl\u0131l\u0131k riski ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Klinik \u00f6nerilere gelince  \u00f6ncelikle farmakolojik olmayan y\u00f6ntemlere ve daha az invaziv ila\u00e7 form\u00fclasyonlar\u0131na odaklanan temkinli ve a\u015famal\u0131 bir yakla\u015f\u0131m\u0131 \u015fiddetle desteklemektedir:<\/p>\n\n\n\n

1. Farmakolojik Olmayan Yakla\u015f\u0131mlara \u00d6ncelik Verin (Bu konuda ara\u015ft\u0131rmalar ihtiya\u00e7 var)<\/p>\n\n\n\n

\u0130la\u00e7 kullanmadan \u00f6nce farmakolojik olmayan yakla\u015f\u0131mlar (s\u00f6zl\u00fc de-eskalasyon, yeniden y\u00f6nlendirme, bak\u0131m vereni dahil etme, duyusal azaltma, ki\u015fi merkezli ileti\u015fim) mutlaka denenmelidir.<\/p>\n\n\n\n

2. Tercih Edilen \u0130la\u00e7 Form\u00fclasyonu ve Dozaj\u0131<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Oral \u0130la\u00e7lar Tercih Edilir: \u0130la\u00e7 gerekti\u011finde, parenteral uygulamadan \u00f6nce oral ila\u00e7lar (tablet veya s\u0131v\u0131) teklif edilmelidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar en az zorlay\u0131c\u0131 y\u00f6ntemdir.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
      \n
    1. Oral ketiapin (quetiapine), di\u011fer se\u00e7eneklere g\u00f6re olumlu bir g\u00fcvenlik profiline sahip bulunmu\u015f ve makul bir birinci basamak oral ajan olarak \u00f6nerilmi\u015ftir.<\/li>\n\n\n\n
    2. En D\u00fc\u015f\u00fck Etkili Doz: Yan etkileri (\u00f6rne\u011fin, solunum depresyonu) en aza indirmek i\u00e7in sa\u011flay\u0131c\u0131lar en d\u00fc\u015f\u00fck etkili dozla ba\u015flamal\u0131d\u0131r.\n
        \n
      • Hedef olarak minimal sedasyonun belirlenmesi, gereken dozu azaltmak i\u00e7in tavsiye edilmi\u015ftir.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n\n\n\n
      • \u00d6zellikle AS lerde h\u0131zl\u0131 sedasyon gerektiren durumlarda parenteral uygulama gerekmektedir. D\u00fc\u015f\u00fck doz ba\u015flay\u0131p sonra yava\u015f art\u0131rma stratejisi uyugulanmal\u0131d\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

        3. Belirli \u0130la\u00e7lara Y\u00f6nelik \u00d6neriler<\/p>\n\n\n\n

          \n
        • Midazolam ve Kombinasyonlardan Ka\u00e7\u0131n\u0131n: Veriler, ya\u015fl\u0131 eri\u015fkinlere antipsikotik ve benzodiazepin birlikte uygulanmas\u0131n\u0131 desteklememekte ve midazolam\u0131n tek ba\u015f\u0131na yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek risk nedeniyle kullan\u0131m\u0131ndan ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/li>\n\n\n\n
        • Parenteral Antipsikotikler: Parenteral ila\u00e7 gerektiren \u015fiddetli ajitasyon i\u00e7in:\n
            \n
          • Ziprasidon olumlu bir performans sergilemi\u015ftir (0\/17 olumsuz olay g\u00f6zlemlenmi\u015ftir) ve parenteral form\u00fclasyonu mevcuttur; ancak g\u00fcvenlik profili hakk\u0131nda kesin yorum yapmak i\u00e7in g\u00f6zlem say\u0131s\u0131 yetersizdir.<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

            American College of Emergency Physicians (ACEP) Klinik Politikas\u0131<\/strong>, genellikle eri\u015fkin (18-64 ya\u015f aras\u0131)<\/strong> hastalar i\u00e7in \u015fiddetli ajitasyonun y\u00f6netimine odaklanmaktad\u0131r. Ya\u015fl\u0131 yeti\u015fkinler hakk\u0131ndaki inceleme makalesinin, ACEP politikas\u0131nda gen\u00e7 yeti\u015fkinler i\u00e7in desteklenen baz\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n ya\u015fl\u0131larda artm\u0131\u015f risk olu\u015fturdu\u011fu uyar\u0131s\u0131n\u0131 yapmas\u0131n\u0131n nedeni, bu iki politika aras\u0131ndaki temel farklard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

            ACEP’in son Klinik Politikas\u0131 (Genellikle 18-64 ya\u015f aras\u0131 hastalar i\u00e7in ge\u00e7erli olmak \u00fczere), ajitasyonun h\u0131zl\u0131 ve etkili tedavisini sa\u011flamak i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki B D\u00fczeyi \u00f6nerilerini (kan\u0131t d\u00fczeyi orta) i\u00e7ermektedir:<\/p>\n\n\n\n

              \n
            1. H\u0131zl\u0131 ve Etkili Tedavi \u0130\u00e7in Kombinasyonlar<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

              Acil serviste \u015fiddetli ajitasyonun daha h\u0131zl\u0131 ve etkili tedavisi i\u00e7in \u015funlar\u0131n bir kombinasyonunu kullan\u0131n:<\/p>\n\n\n\n

                \n
              • Droperidol ve Midazolam kombinasyonu VEYA<\/li>\n\n\n\n
              • Bir Atipik Antipsikotik ve Midazolam kombinasyonu.<\/li>\n\n\n\n
              • Tek Ajan Tercihleri<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

                E\u011fer tek bir ajan uygulanmas\u0131 gerekiyorsa, Midazolam’\u0131n olumsuz etki profili nedeniyle:<\/p>\n\n\n\n

                  \n
                1. Droperidol veya bir Atipik Antipsikotik kullan\u0131n.<\/li>\n\n\n\n
                2. Alternatif Tedaviler<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                  Etkili tedavi i\u00e7in yukar\u0131daki ajanlara ek olarak Haloperidol tek ba\u015f\u0131na veya Haloperidol ile Lorazepam kombinasyonu kullan\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

                    \n
                  • G\u00fcvenlik Endi\u015fesi Olan Durumlar (Ketamin)<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

                    Hasta, \u00e7evredekiler veya personel g\u00fcvenli\u011finin endi\u015fe kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu durumlarda, ajitasyonu h\u0131zla tedavi etmek i\u00e7in ketamin (intraven\u00f6z veya intram\u00fcsk\u00fcler) kullan\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir (Uzman Konsensusu\/C D\u00fczeyi). Ketamin ya\u015fl\u0131larda ilk ila\u00e7 olarak kullan\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

                    Makaleye g\u00f6re  ACEP politikas\u0131n\u0131n \u00f6nerdi\u011fi baz\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n ya\u015fl\u0131 hastalarda neden uygun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

                    Tablo. ACEP \u00f6nerileri ile makale i\u00e7indeki \u00f6nerilerin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n

                    Uygulama<\/strong><\/td>ACEP Politikas\u0131 (Gen\u00e7 Eri\u015fkin)<\/strong><\/td>Ya\u015fl\u0131 Eri\u015fkin \u0130ncelemesi <\/strong>Makale i\u00e7inde (Uyar\u0131)<\/strong><\/td><\/tr>
                    Parenteral Kombinasyon<\/strong><\/strong><\/td>\u00d6nerilir<\/strong> (Antipsikotik + Midazolam)<\/td>Ka\u00e7\u0131n\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/strong> Ya\u015fl\u0131larda artan risk ve Midazolam\u0131n k\u00f6t\u00fc g\u00fcvenlik profili nedeniyle.<\/td><\/tr>
                    Midazolam Monoterapisi<\/strong><\/td>\u00d6nerilmez<\/strong> (Yan etki nedeniyle tek ajan yerine Droperidol veya Atipik Antipsikotik tercih edilir)<\/td>Katiyen \u00d6nerilmez.<\/strong> Midazolam, incelemede incelenen t\u00fcm ila\u00e7lar aras\u0131nda en k\u00f6t\u00fc g\u00fcvenlik profiline<\/strong> sahiptir.<\/td><\/tr>
                    Genel Yakla\u015f\u0131m<\/strong><\/strong><\/td>H\u0131z ve etkililik odakl\u0131d\u0131r.<\/td>Oral form\u00fclasyon<\/strong> ve en d\u00fc\u015f\u00fck etkili doz<\/strong> ile ba\u015flama, farmakolojik olmayan yakla\u015f\u0131mlar\u0131n t\u00fckenmesi esast\u0131r.<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/div><\/figure>\n\n\n\n

                    Makalede vurgulanan ve dikkat \u00e7ekilen en \u00f6nemli konu Midazolam kullan\u0131m\u0131n\u0131n riskli oldu\u011fudur. Makale k\u00fcnyesinde hekimlerin \u00e7o\u011fu Acil T\u0131p Departmanlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaktalar. Onlar\u0131n bu uyar\u0131lar\u0131 bizler i\u00e7in \u00f6nemli.<\/p>\n\n\n\n

                    \u0130kinci makalemizin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131;<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                    Frailty-aware Care in the Emergency Department<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                    Patrick E. Boreskie, Kevin F. Boreskie  <\/strong><\/p>\n\n\n\n

                    Patrick E. Boreskie, Kevin F. Boreskie taraf\u0131ndan yaz\u0131lan bu makalenin \u00f6zelli\u011fi K\u0131r\u0131lganl\u0131k (Frailty) indeksinin acil servislerde ya\u015fl\u0131 hastalarda kullan\u0131m\u0131 konusunda \u00f6nemli uyar\u0131lar i\u00e7ermesi. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

                    Ya\u015flanan N\u00fcfus ve Acil Servisteki  Zorluklar\u0131<\/p>\n\n\n\n

                    65 ya\u015f \u00fcst\u00fc n\u00fcfusun 2050 y\u0131l\u0131na kadar ABD ve Kanada’da %50’den fazla artmas\u0131 bekleniyor. Ya\u015fl\u0131lar, AS ziyaretlerinin yakla\u015f\u0131k d\u00f6rtte birini (%20-%25) olu\u015fturmaktad\u0131r.  Geleneksel triyaj ara\u00e7lar\u0131 (CTAS, ESI) ya\u015fl\u0131 hastalar\u0131 yetersiz de\u011ferlendirmekte (under-triage), kritik durumdaki hastalar\u0131 ka\u00e7\u0131rmakta veya d\u00fc\u015f\u00fck aciliyet skorlar\u0131na ra\u011fmen y\u00fcksek hastaneye yat\u0131\u015f oranlar\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r.  Tek ba\u015f\u0131na kronolojik ya\u015f, ya\u015fl\u0131 hastalar\u0131n sa\u011fl\u0131k durumlar\u0131n\u0131 ve risklerini (fizyolojik rezervlerini) do\u011fru bir \u015fekilde tan\u0131mlamakta yetersiz kalmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

                    K\u0131r\u0131lganl\u0131k (Frailty) Nedir ve Neden \u00d6nemlidir?<\/p>\n\n\n\n

                    K\u0131r\u0131lganl\u0131k, sa\u011fl\u0131k stres\u00f6rlerine uyum sa\u011flama yetene\u011finde azalm\u0131\u015f fizyolojik rezerv olarak tan\u0131mlan\u0131r ve ya\u015fl\u0131 hastalar\u0131n sa\u011fl\u0131k durumu ve olumsuz sonu\u00e7 riski i\u00e7in daha iyi bir g\u00f6stergedir.  Acil servise ba\u015fvuran ya\u015fl\u0131 hastalar\u0131n medyan %47’si k\u0131r\u0131lganl\u0131k ya\u015famaktad\u0131r. K\u0131r\u0131lgan hastalar, daha sa\u011flam ya\u015f\u0131tlar\u0131na g\u00f6re \u00e7ok daha y\u00fcksek risk alt\u0131ndad\u0131r. Bu riskler; artan hastaneye yat\u0131\u015f ve Yo\u011fun Bak\u0131m oranlar\u0131, daha uzun hastane kal\u0131\u015f s\u00fcreleri ve y\u00fcksek   morbidite (hastal\u0131k) ve mortalite (\u00f6l\u00fcm) oranlar\u0131 olarak g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bu hastalara i\u00e7in h\u0131zl\u0131 de\u011ferlendirme ara\u00e7lar\u0131 kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

                    K\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131n “alt\u0131n standart” de\u011ferlendirmesi olan Kapsaml\u0131 Geriatrik De\u011ferlendirme (KGD) AS’de uygulamak zor olabilir. Geriyatri hastalar\u0131n HOLOST\u0130K yakla\u015f\u0131m ile de\u011ferlendirmeler yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.  <\/p>\n\n\n\n

                    Kullan\u0131lan ara\u00e7lar, skorlama testleri i\u00e7in i\u00e7in makalede Tablo 1\u2019 de g\u00f6sterilmektedir.  <\/p>\n\n\n\n

                    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

                     K\u0131r\u0131lganl\u0131k Odakl\u0131 Bak\u0131m\u0131n Uygulanmas\u0131n\u0131n \u00d6nemi<\/p>\n\n\n\n

                    K\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131n erken te\u015fhisi, bak\u0131m\u0131 hasta merkezli hale getirmek ve risk y\u00f6netimini iyile\u015ftirmek i\u00e7in hayati \u00f6neme sahiptir. Bu uygulamada triyaj, AS ve taburculuk sonras\u0131 d\u00f6nemler i\u00e7in a\u015famalar vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

                    1. Triyajda Fark\u0131ndal\u0131k<\/p>\n\n\n\n

                    Geleneksel triyaj ara\u00e7lar\u0131na k\u0131r\u0131lganl\u0131k de\u011ferlendirmesinin entegre edilmesi, \u00f6zellikle d\u00fc\u015f\u00fck aciliyet skorlar\u0131na sahip k\u0131r\u0131lgan hastalar\u0131n yanl\u0131\u015f s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nler. CFS'( Clinical Frailty Scale) nin triyaja entegrasyonu, Yo\u011fun Bak\u0131m’a yat\u0131\u015f ve hastane i\u00e7i \u00f6l\u00fcm tahminlerini iyile\u015ftirmektedir.<\/p>\n\n\n\n

                    2. AS’de K\u0131r\u0131lganl\u0131k Odakl\u0131 Bak\u0131m<\/p>\n\n\n\n

                    K\u0131r\u0131lganl\u0131k, bak\u0131m\u0131 “Geriatrik 5 M<\/strong>” olarak s\u0131ralanm\u0131\u015f.<\/p>\n\n\n\n

                      \n
                    1. Zihin [Mentation],<\/li>\n\n\n\n
                    2. Hareketlilik [Mobility],<\/li>\n\n\n\n
                    3. \u0130la\u00e7lar [Medications],<\/li>\n\n\n\n
                    4. \u00c7oklu karma\u015f\u0131kl\u0131k [Multi-complexity] \u00f6zellikle komorbiditeler<\/li>\n\n\n\n
                    5. Benim \u0130\u00e7in \u00d6nemli Olanlar [Matters Most to Me]) etraf\u0131nda \u015fekillendirir.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                      K\u0131r\u0131lganl\u0131k tespiti; acil de\u011ferlendirme s\u00fcresini h\u0131zland\u0131rma, deliryum ve polifarmasinin g\u00f6zden ge\u00e7irmesi ve fizyoterapi\/geriatri gibi uzman hizmetlerin erken dahil edilmesini tetiklemelidir.  K\u0131r\u0131lganl\u0131k k\u0131lavuzlar\u0131 kullanarak  bak\u0131m uygulaman\u0131n  AS kal\u0131\u015f s\u00fcresini, geri d\u00f6n\u00fc\u015f ziyaretlerini ve hastaneye yat\u0131\u015flar\u0131 azaltma e\u011filiminde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

                      3. Taburculukta Devaml\u0131l\u0131k<\/p>\n\n\n\n

                      K\u0131r\u0131lganl\u0131k, hastan\u0131n fonksiyonel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ve bak\u0131m \u00f6ncelikleri hakk\u0131nda bilgi vererek (evde destek vs. uzun s\u00fcreli bak\u0131m), bireyselle\u015ftirilmi\u015f taburculuk kararlar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur. Gereksiz yat\u0131\u015flar\u0131 azaltan m\u00fcdahaleler (ila\u00e7 d\u00fczenlemesi, hareketlilik testi) i\u00e7in taburculuk sonras\u0131 ayakta tedavi hizmetlerine (fizyoterapi, geriatri ekipleri) sevkler yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ya\u015flanan n\u00fcfusa etkin hizmet vermek i\u00e7in, AS’de k\u0131r\u0131lganl\u0131k de\u011ferlendirmesi elzemdir. Bu, hastalar\u0131n temel ihtiya\u00e7lar\u0131na odaklanarak, kararlara kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayarak ve hasta merkezli Holostik bak\u0131m\u0131 te\u015fvik ederek ya\u015fl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 kayg\u0131 ve \u00f6zerklik eksikli\u011fi hislerini hafifletmeye yard\u0131mc\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n

                      Sonu\u00e7 olarak k\u0131r\u0131lganl\u0131k odakl\u0131 bak\u0131m, iyi bir geriatrik bak\u0131mdan ayr\u0131 bir hedef de\u011fil, ona ula\u015fman\u0131n etkili bir yoludur.<\/p>\n\n\n\n

                      \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc makale ise geriyatri ya\u015f grubunda acil servislere s\u0131k ba\u015fvuru gerektiren \u015fikayet olan kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131na yakla\u015f\u0131m ile ilgili 2025  y\u0131l\u0131n\u0131n  makalelerinden.<\/p>\n\n\n\n

                      \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc makalemizin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131;<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                      GI and Abdominal Pain Emergencies in Geriatric Emergency Medicine Patients<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                      (Sara Manning ,  Michael Luba)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                      Ya\u015fl\u0131 hastalarda kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131 de\u011ferlendirmesi, fizyolojik de\u011fi\u015fiklikler, belirsiz semptomlar ve y\u00fcksek hayat\u0131 tehdit eden durum riski nedeniyle karma\u015f\u0131kt\u0131r. Bu ya\u015f grubunda \u00f6nemli olan durumlar s\u0131ralanm\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

                        \n
                      1. Atipik Semptomlar\u0131n var olmas\u0131; \u00a0Ya\u015flanm\u0131\u015f fizyoloji ve azalm\u0131\u015f enflamatuar \u00a0yan\u0131tlar nedeniyle klasik semptomlar (ate\u015f, peritoneal bulgular) s\u0131kl\u0131kla g\u00f6r\u00fclmez, bu da tan\u0131y\u0131 geciktirir.<\/li>\n\n\n\n
                      2. Y\u00fcksek riskli tan\u0131lar olabilir. \u00a0Daha gen\u00e7 hastalara g\u00f6re bu ya\u015f gurubunda hayat\u0131 tehdit eden (mezenter iskemi, ba\u011f\u0131rsak t\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131, aort anevrizmas\u0131 vb) ciddi durumlar\u0131n g\u00f6r\u00fclme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksektir.<\/li>\n\n\n\n
                      3. Artan i\u015flem ve giri\u015fim gereksinimi \u00e7\u0131kar. \u00a0Ya\u015fl\u0131 hastalar, daha gen\u00e7 hastalara g\u00f6re daha s\u0131k Bilgisayarl\u0131 Tomografi (BT) \u00e7ekimine, hastaneye yat\u0131\u015fa ve cerrahi m\u00fcdahaleye ihtiya\u00e7 duyarlar.<\/li>\n\n\n\n
                      4. N\u00fcks Oran\u0131y\u00fcksektir. \u00a0Kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131 ile ba\u015fvuran ya\u015fl\u0131 hastalar\u0131n yakla\u015f\u0131k %10’u iki hafta i\u00e7inde AS’ye geri d\u00f6nmektedir.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                        Makalede  y\u00fcksek riskli spesifik cerrahi durumlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

                        1. Safra Kesesi Hastal\u0131\u011f\u0131 (Biliyer Ta\u015f Hastal\u0131\u011f\u0131)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                        Ya\u015fl\u0131 hastalarda safra ta\u015flar\u0131 10 kata kadar daha s\u0131k g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ya\u015fl\u0131 hastalar, \u015fok, b\u00f6brek ve solunum fonksiyon bozuklu\u011fu dahil olmak \u00fczere kolesistit ve kolanjit gibi komplikasyonlar\u0131 daha y\u00fcksek oranda ya\u015farlar. 75 ya\u015f \u00fcst\u00fc hastalar, \u015fiddetli kolanjit a\u00e7\u0131s\u0131ndan neredeyse \u00fc\u00e7 kat daha y\u00fcksek risk ta\u015f\u0131r.Tan\u0131sal yanl\u0131\u015fl\u0131k oran\u0131 en y\u00fcksek olan hastal\u0131klardan biridir.  Ya\u015f, cerrahiye kontrendikasyon de\u011fildir; laparoskopik kolesistektomi birinci basamak tedavidir. 70 ya\u015f \u00fcst\u00fc hastalarda enfeksiyon i\u00e7in geni\u015f spektrumlu IV antibiyotikler \u00f6nerilir.<\/p>\n\n\n\n

                        2. Apandisit<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                        Vakalar\u0131n sadece %5-10’unu geriyatik vakalarda olu\u015ftursa da, ya\u015fl\u0131 hastalarda morbidite (hastal\u0131k) ve mortalite oranlar\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00fcksektir. Komplike hastal\u0131k (perforasyon, kangren) oran\u0131 %50’ye yakla\u015f\u0131r. Klasik ate\u015f, a\u011fr\u0131n\u0131n g\u00f6\u00e7 etmesi ve rebound (s\u0131\u00e7rama) bulgular\u0131 nadirdir. Sa\u011f alt kadran hassasiyeti en g\u00fcvenilir fiziksel bulgudur.  Klinik skorlama sistemleri (Alvarado) ya\u015fl\u0131larda g\u00fcvenirli\u011fini kaybeder. Kontrastl\u0131 BT \u00f6nerilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme y\u00f6ntemidir. Komplike olmayan apandisit tedavisinde cerrahi d\u0131\u015f\u0131 yakla\u015f\u0131m denenmesine ra\u011fmen, k\u0131r\u0131lgan hastalar\u0131n cerrahi d\u0131\u015f\u0131 tedavide daha k\u00f6t\u00fc sonu\u00e7lar ald\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

                        3. Ba\u011f\u0131rsak T\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                        Ya\u015fla birlikte hem ince hem de kal\u0131n ba\u011f\u0131rsak t\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 artar. \u0130nce Ba\u011f\u0131rsak T\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (\u0130BT)  en s\u0131k neden \u00f6nceki ameliyatlara ba\u011fl\u0131 yap\u0131\u015f\u0131kl\u0131klard\u0131r. Kal\u0131n Ba\u011f\u0131rsak T\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n en s\u0131k neden malignite (kanserdir). Sigmoid Volvulus ya\u015fl\u0131larda daha s\u0131k g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve %10’a yakla\u015fan y\u00fcksek \u00f6l\u00fcm oran\u0131na sahiptir. Atipik Semptomlar mevcuttur.  Ya\u015fl\u0131 \u0130BT hastalar\u0131n\u0131n sadece %50’si kusma bildirir ve kab\u0131zl\u0131ktan ziyade ishal bildirme e\u011filimindedirler.  Kontrastl\u0131 BT, t\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131n yerini, \u015fiddetini ve iskemi\/perforasyon gibi komplikasyonlar\u0131 belirlemede tercih edilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme y\u00f6ntemidir.<\/p>\n\n\n\n

                        4. Pankreatit<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                        Akut pankreatit vakalar\u0131n\u0131n %30’unu 65 ya\u015f \u00fcst\u00fc hastalar olu\u015fturur. Ya\u015fl\u0131larda en yayg\u0131n nedenler safra ta\u015flar\u0131 ve hipertrigliseridemi iken, alkol kullan\u0131m\u0131 daha az yayg\u0131nd\u0131r. Ya\u015fl\u0131 hastalar belirgin  bir \u015fekilde daha y\u00fcksek mortalite oranlar\u0131na sahiptir; 65-70 ya\u015f \u00fcst\u00fc olmak, mortalite ile ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ili\u015fkili olabilir. Atipik  semptomlar mevcuttur.  80 ya\u015f \u00fcst\u00fc pankreatit hastalar\u0131n\u0131n neredeyse %30’u kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131 bildirmezken, %15’i nefes darl\u0131\u011f\u0131 ile ba\u015fvurabilir. Tedavide yeterli s\u0131v\u0131 res\u00fcsitasyonu ve erken enteral beslenme esast\u0131r. Biliyer pankreatiti olan ya\u015fl\u0131larda, kolesistektomi ilk yat\u0131\u015f s\u0131ras\u0131nda yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

                        5. Mezenter \u0130skemisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                        Risk Fakt\u00f6rleri: Genellikle 70’li ya\u015flar\u0131n ortalar\u0131ndan sonlar\u0131na do\u011fru g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Atriyal fibrilasyon, miyokard enfarkt\u00fcs\u00fc ve ateroskleroz gibi ya\u015fla ili\u015fkili durumlar \u00f6nemli risk fakt\u00f6rleridir. Klasik semptomu nispeten normal bir kar\u0131n muayenesi e\u015fli\u011finde \u015fiddetli ve dinmeyen kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131d\u0131r (“orant\u0131s\u0131z a\u011fr\u0131”). Peritonit nadir g\u00f6r\u00fclen bir ge\u00e7 bulgudur.  Tan\u0131, arteriyel ve ven\u00f6z faz g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemeyi kullanan bifazik BT ile konur.  Tan\u0131 s\u00fcresi 12 saati ge\u00e7ti\u011finde ba\u011f\u0131rsak canl\u0131l\u0131\u011f\u0131 h\u0131zla azal\u0131r; erken tan\u0131 kritiktir. Acil serviste antikoag\u00fclasyon (heparin) ve geni\u015f spektrumlu antibiyotikler verilmelidir. Makalede \u00f6zellikle akut mezenter iskemi (AMI) s\u0131n\u0131flamas\u0131 belirtilmi\u015f ve bulgular\u0131   a\u015fa\u011f\u0131daki Tabloda g\u00f6sterilmi\u015ftir<\/p>\n\n\n\n

                        Tablo.  Akut mezenter iskemisi s\u0131n\u0131flamas\u0131. (AMI: akut mezenter iskemisi, SMA: Superior Mezenterik Arter)<\/p>\n\n\n\n

                        Tan\u0131<\/td>Patofizyoloji<\/td>Risk fakt\u00f6rleri<\/td>Semptomlar<\/td><\/tr>
                        Embolik AMI<\/td>Emboli (en s\u0131k SMA)<\/td>AF, romatizmal kalp hastal\u0131\u011f\u0131, Myokard enfarkt\u00fcs\u00fc, protez  kapak, ventrik\u00fcler anevrizma, Chagas hastal\u0131\u011f\u0131<\/td>Ani ba\u015flang\u0131\u00e7, ek embolik fenomen, orant\u0131s\u0131z kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131<\/td><\/tr>
                        Trombotik AMI<\/td>Aterosklerozis (SMA), plak rupturu<\/td>Aterosklerozis, HT, DM, hiperlipidemi, antifosfolipid sendromu, eksojen estrojen<\/td>Postprandial \u00f6nc\u00fc a\u011fr\u0131 ve intestinal anjina, acute-on- chronic a\u011fr\u0131, orant\u0131s\u0131z a\u011fr\u0131<\/td><\/tr>
                        Mezenterik ven Trombozu<\/td>Mezenter vende ven\u00f6z tromboz sonucu barsak \u00f6demi, bozulmu\u015f arteryel perf\u00fczyon ve iskemi<\/td>Hiperkoagulopati durumu, orak h\u00fccreli anemi, sa\u011f kalp yetmezli\u011fi, DVT, malignans, hepatit, pankreatit , siroz<\/td>Subakut ba\u015flang\u0131\u00e7l\u0131, daha az a\u011fr\u0131l\u0131<\/td><\/tr>
                        Nonokluzif MI<\/td>Barsakta mal- perfuzyon, \u015fok durumlar\u0131nda iskemi<\/td>Hipovolemi, \u015fok, ciddi kardiyomiyopati, alfa adrenerjik ila\u00e7lar<\/td>K\u00f6t\u00fcle\u015fen asidoz tablosu, abdominal distansiyon, kanl\u0131 ishal<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/div><\/figure>\n\n\n\n

                        Kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131 yapan Kritik G\u0130S  d\u0131\u015f\u0131 patolojiler<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                        Kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131 ile ba\u015fvurabilen di\u011fer hayati tehlike arz eden durumlardan ba\u015fta gelen Miyokard Enfarkt\u00fcs\u00fcd\u00fcr.  \u00d6zellikle ya\u015fl\u0131 kad\u0131nlarda ve diyabetli hastalarda g\u00f6\u011f\u00fcs a\u011fr\u0131s\u0131 olmadan kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131 ile ortaya \u00e7\u0131kabilir. Di\u011fer \u00f6nemli klinik tablo Abdominal Aort Anevrizmas\u0131d\u0131r  (AAA).  Kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131, AAA hastalar\u0131n\u0131n %61’inde bildirilmektedir. Y\u00fcksek \u00f6l\u00fcm oran\u0131na sahiptir.<\/p>\n\n\n\n

                        Ya\u015fl\u0131 hastada kar\u0131n a\u011fr\u0131s\u0131na klinik yakla\u015f\u0131mda acil servis hekimleri,  \u00f6nemli patolojiye dair y\u00fcksek \u015f\u00fcphe indeksi ile yakla\u015fmal\u0131 ve tan\u0131ya ula\u015fmak i\u00e7in laboratuvar ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme (\u00f6zellikle BT) dahil olmak \u00fczere daha serbest bir tan\u0131sal yakla\u015f\u0131m benimsemelidir. Yani tetkiklerde geni\u015f bir \u00f6n tan\u0131 spektrumuna g\u00f6re davran\u0131lmal\u0131d\u0131r. K\u0131r\u0131lganl\u0131k ve e\u015flik eden hastal\u0131klar, y\u00f6netim yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ve ba\u015far\u0131l\u0131 tedavi olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etkiler.<\/p>\n\n\n\n

                        Hepinize iyi okumalar.<\/p>\n\n\n\n

                        Kaynaklar<\/p>\n\n\n\n

                          \n
                        1. Martin F. Casey,\u00a0 Natalie M. Elder, et al. Comparative Safety of Medications for Severe Agitation: A Geriatric Emergency Department Guidelines 2.0 Systematic Review. Journal of the American Geriatrics Society, 2025; 73:2893\u20132904. https:\/\/doi.org\/10.1111\/jgs.19485<\/a><\/li>\n\n\n\n
                        2. Patrick E. Boreskie, Kevin F. Boreskie.\u00a0\u00a0\u00a0 Frailty-aware Care in the Emergency Department. \u00a0Emerg Med Clin N Am 43 (2025) 199\u2013210 https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.emc.2024.08.004<\/a><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n