{"id":526,"date":"2023-09-17T14:26:13","date_gmt":"2023-09-17T11:26:13","guid":{"rendered":"https:\/\/tatd.org.tr\/geriatri\/?p=526"},"modified":"2023-09-17T14:26:14","modified_gmt":"2023-09-17T11:26:14","slug":"yaslilarda-basi-yaralarinin-acil-servis-yonetimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tatd.org.tr\/geriatri\/genel\/yaslilarda-basi-yaralarinin-acil-servis-yonetimi\/","title":{"rendered":"Ya\u015fl\u0131larda Bas\u0131 Yaralar\u0131n\u0131n Acil Servis Y\u00f6netimi"},"content":{"rendered":"\n

Bas\u0131 yaralar\u0131 ba\u015flang\u0131c\u0131 basit olup genelde g\u00f6zden ka\u00e7an; ileri evre de ise sepsise neden olabilen geni\u015f doku nekrozlar\u0131 ve komplikasyonlara yol a\u00e7abilen sa\u011fl\u0131k sisteminin \u00f6nemli bir sorunudur. Her hekimin bas\u0131 yaras\u0131 nedenlerini bilmesi ve \u00f6nlemler almaya y\u00f6nlendirmesiyle, erken evre de saptanan bas\u0131 yaralar\u0131 geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclebilir olmaktad\u0131r. Tan\u0131y\u0131 erken koyabilmek ve erken \u00f6nlem ve tedavi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile bas\u0131 yaralar\u0131n\u0131n prevelans\u0131 azalt\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

1873’te Sir James Paget, bas\u0131n\u00e7 \u00fclserlerinin olu\u015fumunu olduk\u00e7a iyi tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r ve bu tan\u0131mlama bug\u00fcn hala ge\u00e7erli kabul edilmektedir [1]. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re bas\u0131n\u00e7 yaralanmalar\u0131, yumu\u015fak dokuya lokal kan ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 uzun s\u00fcre bozmaya yetecek kadar uygulanan sabit bas\u0131n\u00e7tan kaynaklan\u0131r. Bu d\u0131\u015f bas\u0131n\u00e7, i\u00e7eri ak\u0131\u015f\u0131 bozmak i\u00e7in arteriyel k\u0131lcal damar bas\u0131nc\u0131ndan (32 mm Hg) daha y\u00fcksek olmal\u0131 ve ak\u0131\u015f\u0131n geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc uzun s\u00fcre engellemek i\u00e7in ven\u00f6z k\u0131lcal damar kapanma bas\u0131nc\u0131ndan (8-12 mm Hg) daha b\u00fcy\u00fck olmal\u0131d\u0131r. Dokular k\u0131sa s\u00fcreler i\u00e7in y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7lara dayanma kapasitesine sahiptir. Ancak k\u0131lcal dolum bas\u0131nc\u0131n\u0131n biraz \u00fczerindeki bas\u0131n\u00e7lara uzun s\u00fcre maruz kalmak, doku nekrozu ve \u00fclserasyona do\u011fru bir sarmal ba\u015flat\u0131r [2]. Tetikleyici olay ise dokular\u0131n; \u015filte, tekerlekli sandalye minderi, yatak ray\u0131 veya ba\u015fka bir y\u00fczey gibi harici bir nesneye kar\u015f\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kesme kuvvetleri ve s\u00fcrt\u00fcnme, bas\u0131nc\u0131n etkilerini a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131r ve yaralanma mekanizmas\u0131n\u0131n \u00f6nemli bile\u015fenleridir [3]. \u0130nkontinans\u0131 olan bir hastada maserasyon meydana gelebilir ve bu da cildi yaralanmaya yatk\u0131n hale getirir. Bas\u0131n\u00e7, kesme kuvvetleri ve s\u00fcrt\u00fcnme, mikro dola\u015f\u0131m\u0131n t\u0131kanmas\u0131na ve bunun sonucunda iskemiye neden olur, bu da iltihaplanma ve doku anoksisine yol a\u00e7ar. Doku anoksisi h\u00fccre \u00f6l\u00fcm\u00fcne, nekroza ve \u00fclserasyona yol a\u00e7ar.<\/p>\n\n\n\n

Hastanede yatan hastalarda rapor edilen bas\u0131n\u00e7 yaralanmas\u0131 olgular\u0131n insidans\u0131 %2,7 ile %29 aras\u0131nda de\u011fi\u015fmektedir. Hastanede yatan hastalarda rapor edilen prevalans ise %3,5 ile %69 aras\u0131nda de\u011fi\u015fmektedir [4]. Yo\u011fun bak\u0131m \u00fcnitelerindeki hastalarda, %33’l\u00fck bir insidans ve %41’lik bir prevalans oranlar\u0131yla bas\u0131n\u00e7 yaralanmas\u0131 riski daha y\u00fcksektir [5]. Bas\u0131n\u00e7 yaralanmalar\u0131 paraplejik t\u00fcm hastalar\u0131n %7-8’inde do\u011frudan \u00f6l\u00fcm nedeni olarak listelenmektedir [6]. Her y\u0131l yakla\u015f\u0131k 60.000 ki\u015fi bas\u0131n\u00e7 yaralanmalar\u0131n\u0131n komplikasyonlar\u0131ndan \u00f6lmektedir [7]. Kronik bas\u0131n\u00e7 yaralanmas\u0131 olan hastalarda en s\u0131k g\u00f6r\u00fclen \u00f6l\u00fcm nedenleri, b\u00f6brek yetmezli\u011fi ve amiloidozdur. Genel olarak yeni bir bas\u0131n\u00e7 yaralanmas\u0131 geli\u015fen ve yaralanman\u0131n iyile\u015fmedi\u011fi hastalarda mortalite daha y\u00fcksektir.<\/p>\n\n\n\n

75 ya\u015f \u00fcst\u00fc hastalarda, hastane kaynakl\u0131 bas\u0131 yaralar\u0131n\u0131n yayg\u0131nl\u0131k oranlar\u0131n\u0131n %0’dan %46’ya, insidans\u0131n %4,8’den %15.7\u2019e y\u00fckseldi\u011fi rapor edilmi\u015ftir [8].<\/p>\n\n\n\n

Hastane yat\u0131\u015f\u0131 olan hastalar\u0131n %40\u2019\u0131 acil servis \u00fczerinden interne edilmektedir [9]. Bu durumda \u00f6nlemlerin acil serviste ba\u015flamas\u0131n\u0131 gerektirmektedir. Acil serviste bekleme s\u00fcresinin uzamas\u0131, bas\u0131 yaras\u0131 olan veya risk grubu y\u00fcksek olan hastalar\u0131n; acil serviste bas\u0131 yaras\u0131 \u00f6nlemleri al\u0131nmal\u0131d\u0131r ve bak\u0131m\u0131 sa\u011flanmal\u0131d\u0131r [10]. Acil serviste s\u00fcrekli pozitif havayolu bas\u0131nc\u0131 (CPAP) tedavisi almakta olan nefes darl\u0131\u011f\u0131 hastalar\u0131n\u0131n oturur pozisyonda olup, yer\u00e7ekiminden dolay\u0131 kayma hareketlerinin olmas\u0131 sakrum \u00fczerine binen y\u00fck\u00fc artt\u0131r\u0131r. Acil serviste kullan\u0131lan nazal maske oksijen ekipmanlar\u0131, kateter, i\u011fne k\u0131l\u0131flar\u0131, elektrotlar, bilin\u00e7 durumu iyi olmayan hastalar i\u00e7in bas\u0131 yaras\u0131 riski olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu hastalar d\u00fczenli kontrol edilmeli ve bak\u0131mlar\u0131 yap\u0131lmal\u0131d\u0131r [10].<\/p>\n\n\n\n

Bas\u0131n\u00e7 yaralanmalar\u0131 tipik olarak tutulumun yeri ve derinli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan tan\u0131mlan\u0131r. Kal\u00e7a ve kal\u00e7a b\u00f6lgeleri t\u00fcm bas\u0131n\u00e7 yaralanmalar\u0131n\u0131n %70’ini olu\u015fturur; iskiyal t\u00fcberosit, trokanterik ve sakral b\u00f6lgeler en yayg\u0131n olanlard\u0131r [11] . Alt ekstremiteler t\u00fcm bas\u0131n\u00e7 yaralanmalar\u0131n\u0131n ek bir %15-25’ini olu\u015fturur; malleol, topuk, patellar ve pretibial b\u00f6lgeler en yayg\u0131n olanlard\u0131r. Bas\u0131n\u00e7 yaralanmalar\u0131n\u0131n geri kalan k\u00fc\u00e7\u00fck y\u00fczdesi, uzun s\u00fcre kesintisiz bas\u0131nca maruz kalan herhangi bir yerde meydana gelebilir [11]. Burun, \u00e7ene, al\u0131n, oksiput, g\u00f6\u011f\u00fcs, s\u0131rt ve dirsek, bas\u0131n\u00e7 yaralanmalar\u0131n\u0131n en s\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc b\u00f6lgeler aras\u0131ndad\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

Braden Risk \u00d6l\u00e7e\u011fi<\/u><\/strong>: En yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan risk de\u011ferlendirme arac\u0131d\u0131r. \u00d6l\u00e7ek, 1987 y\u0131l\u0131nda Nancy Bergstrom, Barbara J. Braden ve arkada\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan bas\u0131n\u00e7 yaras\u0131 riski olan hastalar\u0131n erken tan\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015ftir. Duyusal alg\u0131lama, nemlilik, aktivite, hareket, beslenme durumu, s\u00fcrt\u00fcnme ve y\u0131rt\u0131lma olmak \u00fczere 6 maddeden olu\u015fmaktad\u0131r. S\u00fcrt\u00fcnme ve y\u0131rt\u0131lma maddesi 1-3, di\u011fer maddeler ise 1-4 aras\u0131nda puanland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6l\u00e7ekten al\u0131nabilecek en d\u00fc\u015f\u00fck puan 6, en y\u00fcksek puan 23\u2019t\u00fcr (12). Hastalar Braden \u00d6l\u00e7e\u011fi risk s\u0131n\u0131flamas\u0131na g\u00f6re y\u00fcksek riskli (12 puan ve alt\u0131), orta derecede riskli (13-14 puan), d\u00fc\u015f\u00fck riskli (15-16 puan, 75 ya\u015f \u00fczerindekiler i\u00e7in 15-18 puan) olarak de\u011ferlendirilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Te\u015fhis ve tedavi amac\u0131yla, bas\u0131n\u00e7 yaralanmas\u0131n\u0131n NPUAP (National Pressure Ulcer Advisory Panel ) [13] taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan sisteme g\u00f6re a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fekilde evrelendirilmesi yararl\u0131 olacakt\u0131r:<\/p>\n\n\n\n