{"id":593,"date":"2020-02-06T10:58:29","date_gmt":"2020-02-06T07:58:29","guid":{"rendered":"https:\/\/www.aciltipakademisi.org\/?p=593"},"modified":"2021-11-16T04:09:59","modified_gmt":"2021-11-16T01:09:59","slug":"vaka-kontrol-calismasi-geriye-dogru-arastirma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/2020\/02\/06\/vaka-kontrol-calismasi-geriye-dogru-arastirma\/","title":{"rendered":"Vaka – Kontrol \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131: geriye do\u011fru ara\u015ft\u0131rma"},"content":{"rendered":"\n

Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 genellikle (ama her zaman de\u011fil) geriye do\u011fru \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00d6nce bir sonlan\u0131m belirlenir (mesela bir hastal\u0131k) ve geriye d\u00f6n\u00fck olarak bu hastal\u0131\u011fa yol a\u00e7m\u0131\u015f olabilecek maruziyetler sorgulan\u0131r ya da ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Bu gruba vaka grubu<\/strong> ad\u0131 verilir. Bu vaka grubunun geldi\u011fi toplumdan benzer \u00f6zellikte bir kontrol grubu<\/strong> al\u0131narak bu grubun da geriye d\u00f6n\u00fck maruziyetleri sorgulan\u0131r ve iki grup aras\u0131nda maruziyet prevalanslar\u0131 ya da miktarlar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi gezi gemilerinde g\u00f6r\u00fclen yiyecek ile ili\u015fkili zehirlenme salg\u0131nlar\u0131d\u0131r. Gezi gemilerinde risk alt\u0131ndaki t\u00fcm evren bilinmektedir. Kusma ve diyaresi olanlarla olmayanlar\u0131n yedikleri yemeklerin sorgulanmas\u0131 ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ile \u015f\u00fcpheli etmen yiyecek belirlenir.<\/p>\n\n\n\n

Vaka-kontrol \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n Avantaj ve Dezavantajlar\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 en s\u0131k yap\u0131lan ve bildirilen analitik \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r. Bunun sebebi, ucuz ve h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yap\u0131labilmeleridir. Kan\u0131ta dayal\u0131 t\u0131p ve epidemiyolojinin babalar\u0131ndan David Sackett, D\u00fcnya\u2019da g\u00fcvenilir bir vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapaca\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131 sadece 6 ki\u015fi oldu\u011funu belirtmi\u015ftir.[2] Modern Epidemiyoloji kitab\u0131n\u0131n yazar\u0131 Rothman, vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ucuz olmas\u0131 ve k\u0131sa s\u00fcrede yap\u0131labilmesinin bu \u00e7al\u0131\u015fma tipinin temel \u015fartlar\u0131n\u0131n neler oldu\u011fundan bile haberdar olmayan \u00e7i\u00e7e\u011fi burnunda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi ve \u00e7o\u011funlukla hatal\u0131 sonu\u00e7lar bildirilmesine yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131ndan bahseder.[7] \u00d6zellikle gen\u00e7 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu \u015fekilde k\u0131sa zamanda bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rma yapma imkan\u0131 bulur. Ancak her ucuz ve h\u0131zl\u0131 se\u00e7enek gibi pahal\u0131 ve yava\u015f se\u00e7eneklere g\u00f6re daha fazla yanl\u0131l\u0131k ve yan\u0131lma ihtimallerine sahiptir.<\/p>\n\n\n\n

Bu negatif alg\u0131s\u0131na ra\u011fmen, yine de uygun \u015fekilde yap\u0131lan vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n modern t\u0131bb\u0131n geli\u015fimine katk\u0131lar\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. \u00d6rne\u011fin, hen\u00fcz HIV vir\u00fcs\u00fc izole edilmeden \u00f6nce vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sayesinde AIDS hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n risk gruplar\u0131 ve risk fakt\u00f6rleri belirlenmi\u015f, bu sayede kan bankalar\u0131na risk i\u00e7eren bireylerin kan vermesi engellenerek hastal\u0131\u011f\u0131n yay\u0131l\u0131m h\u0131z\u0131 ciddi miktarda azalt\u0131labilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6zellikle nadir g\u00f6r\u00fclen sonlan\u0131mlar\u0131 inceleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar<\/strong>da kohort \u00e7al\u0131\u015fmalardan \u00fcst\u00fcnd\u00fcr. Belirmesi uzun zaman alan yan etkiler ya da hastal\u0131klar\u0131n olas\u0131 maruziyetlerini ve bu maruziyetlerin prevalanslar\u0131n\u0131 kohort \u00e7al\u0131\u015fmalardan \u00e7ok daha ucuza ve k\u0131sa zamanda belirleyebilir.<\/p>\n\n\n\n

Retrospektif kohort ile vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli fark\u0131<\/strong>, vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda bug\u00fcn sonlan\u0131ma eri\u015fenler belirlenip geriye gidilirken, retrospektif kohortta ge\u00e7mi\u015fte belirlenen belirli bir maruziyete sahip kohort i\u00e7inde bug\u00fcn sonlan\u0131ma ula\u015fan ve ula\u015fmayanlar\u0131n belirlenmesidir (\u015eekil).<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\u00c7al\u0131\u015fma<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u015eekil. \u00c7al\u0131\u015fma tiplerinin zamanla ili\u015fkisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n tersine, payda k\u0131sm\u0131nda ka\u00e7 ki\u015fi oldu\u011fu bilinmedi\u011finden insidans, r\u00f6latif risk ya da atfedilen risk hesab\u0131 yap\u0131lamaz. Bunun yerine ili\u015fkiyi g\u00f6stermek i\u00e7in odds oran\u0131<\/strong> kullan\u0131l\u0131r. Maruz kalan ve kalmayan gruplarda \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n arad\u0131\u011f\u0131 sonlan\u0131m insidans\u0131n\u0131n %5\u2019in alt\u0131nda oldu\u011fu durumlarda odds oran\u0131 genellikle g\u00fcvenilir ve r\u00f6latif riske yak\u0131n sonu\u00e7lar vermektedir.<\/p>\n\n\n\n

Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131da belirtilen dezavantaj ve k\u0131s\u0131tl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 en aza indirmek i\u00e7in kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar k\u0131sm\u0131nda anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z kohort \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7inde yuvaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 tekni\u011fi kullan\u0131l\u0131r. Bu y\u00f6ntem en etkin ve de\u011ferli sonu\u00e7lar\u0131n verilmesini sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n

Vaka grubunun se\u00e7imi<\/h4>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n vaka grubuna al\u0131nmaya uygunluk kriterleri (eligibility criteria)<\/strong> net ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde verilmelidir. Vaka aday\u0131 hastalar aras\u0131nda vaka \u00f6rnekleminin hangi y\u00f6ntemle se\u00e7ildi\u011fi ayr\u0131nt\u0131l\u0131, net ve objektif kriterlerle belirlenmeli ve raporlanmal\u0131d\u0131r. Aranan sonlan\u0131m da net bir \u015fekilde tan\u0131mlanmal\u0131, kantitatif \u00f6l\u00e7\u00fctlerle (laboratuvar, radyoloji, skorlar) varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ispatland\u0131\u011f\u0131ndan emin olundu\u011fu bildirilmelidir. Son olarak, se\u00e7im sadece yeni vakalar i\u00e7inden yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Zaman i\u00e7inde tan\u0131 kriterleri de\u011fi\u015fti\u011finden eskiden tan\u0131 konulmu\u015f hastalar yeni kriterlere g\u00f6re ayn\u0131 tan\u0131y\u0131 alamayabilir.<\/p>\n\n\n\n

Vaka ve kontrol gruplar\u0131n\u0131n se\u00e7iminde \u00e7o\u011fu kaynakta temsil edebilirlik<\/strong> esas\u0131ndan bahsedilir. Bu esasa g\u00f6re vaka grubundaki hastalar toplumda hastal\u0131\u011fa sahip olan herkesi, kontroller de t\u00fcm hasta olmayanlar\u0131 iyi temsil eden birer \u00f6rneklem olmal\u0131d\u0131r. Bu \u00f6neri her zaman ge\u00e7erli de\u011fildir ve bu \u00f6neriye uymayan gayet kaliteli vaka ve kontrollerin se\u00e7ilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ilgi duyulan herhangi bir vaka tipine \u00f6zel olarak olu\u015fturulabilir: kad\u0131nlar, ya\u015fl\u0131lar, a\u011f\u0131r hastalar, hastal\u0131k tan\u0131s\u0131 ald\u0131ktan sonra 1 ay i\u00e7inde \u00f6lenler, hafif vakalar, \u0130stanbul\u2019da oturanlar, fabrikada \u00e7al\u0131\u015fanlar gibi. Bu \u00f6rneklerin hi\u00e7birinde vakalar toplumda hastal\u0131\u011fa sahip olanlar\u0131 temsil etmez ama yine de her biriyle m\u00fckemmel vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Rasyoneli net ve do\u011fru oldu\u011fu s\u00fcrece vaka her \u015fekilde tan\u0131mlanabilir. Burada en \u00f6nemli nokta se\u00e7ilen vakalara kaynak olu\u015fturan toplumun net bir \u015fekilde belirlenmesidir.<\/p>\n\n\n\n

Kontrol grubunun se\u00e7imi<\/h4>\n\n\n\n

Kontrol grubu se\u00e7ilirken hastal\u0131\u011f\u0131 olmayan herkes gibi genel bir toplum yerine vakalar\u0131n se\u00e7ildi\u011fi toplumun i\u00e7inden geliyor olmalar\u0131 en \u00f6nemli noktad\u0131r. Vakalar se\u00e7ilirken kullan\u0131lan kriterler kontrol grubu i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Kontrol grubunun vaka grubundan tek fark\u0131 maruziyetin (risk fakt\u00f6r\u00fc, ila\u00e7, giri\u015fim ya da hastal\u0131k gibi) ili\u015fkili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz sonlan\u0131ma (hastal\u0131k, durum ya da yan etki gibi) sahip olmamalar\u0131d\u0131r (kontrol grubuna vaka grubu hastas\u0131 al\u0131nmamal\u0131d\u0131r. Ama kontrol grubuna al\u0131nan bir ki\u015finin vaka haline gelme ihtimali vard\u0131r). Yani, vaka olmaya aday ama olmam\u0131\u015f kontroller se\u00e7ilmelidir. Bunu kontrol grubunun maruziyetten ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131, yani vakalar\u0131n geldi\u011fi toplumdan daha farkl\u0131 bir maruziyet frekans\u0131na sahip olmamas\u0131 olarak da tan\u0131mlayabiliriz. \u00d6rneklerle bu durumlar\u0131 biraz a\u00e7al\u0131m:<\/p>\n\n\n\n

\u00d6rne\u011fin, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n, yeni re\u00e7ete edilmeye ba\u015flanan bir antihipertansif ajan\u0131 kullanman\u0131n (maruziyet) AMI geli\u015fimi \u00fczerindeki etkisini (sonlan\u0131m) kardiyoloji servisinde yatan AMI hastalar\u0131n\u0131 vaka grubu, acil servise ba\u015fvuran AMI hastalar\u0131n\u0131 da kontrol grubu olarak se\u00e7erek kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak istediklerini varsayal\u0131m. Bu kontrol grubu uygun bir kontrol grubu mudur? E\u011fer kardiyoloji servisine t\u00fcm co\u011frafi b\u00f6lgelerden AMI hastalar\u0131 sevk edilerek yatmakta iken acil servise sadece \u00e7evredeki 2-3 il\u00e7eden hastalar ba\u015fvuruyorsa kontrol grubunun vakalar\u0131n geldi\u011fi toplum ile ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. Co\u011frafi b\u00f6lgede bu antihipertansif ila\u00e7 belli bir oranda re\u00e7ete edilirken, hastane \u00e7evresindeki 2-3 il\u00e7ede bu oran \u00e7ok daha az ya da y\u00fcksek olabilir. Ya da bu antihipertansif ajan vertigo, senkop, g\u00f6rme bozukluklar\u0131 gibi yan etkiler ile daha fazla trafik kazas\u0131na yol a\u00e7arak bu hastalar\u0131n acil servise daha fazla ba\u015fvurmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yor olabilir. Bu tip kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n tespit edilerek bunlar\u0131n hepsinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir kontrol grubunun belirlenmesi epidemiyolojinin en zor i\u015flerinden biridir. \u00d6rne\u011fin 24-55 ya\u015f aras\u0131nda, Marmara b\u00f6lgesinde oturan meme kanseri kad\u0131nlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 bir vaka grubumuz varsa, kontrol grubumuz da ayn\u0131 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131nda meme kanseri olmayan Marmara b\u00f6lgesinde oturan kad\u0131nlardan rastlant\u0131sal bir \u015fekilde se\u00e7ilmelidir. Bu genellikle \u00e7ok maliyetlidir, ama en g\u00fcvenilir yoldur.<\/p>\n\n\n\n

Bir ba\u015fka \u00f6rnek olarak Ba\u011fdat Caddesinde hizmet veren bir \u00f6zel dermatoloji klini\u011fini ele alal\u0131m. Bu klinikteki hekimlerin \u00fcn\u00fcn\u00fc duyma, di\u011fer illerden buraya gelmelerini \u00f6neren akrabalar\u0131n\u0131n olmas\u0131, internette bu klinikten tedavi al\u0131p memnuniyetini forumlara yazanlar\u0131n yorumlar\u0131n\u0131n etkisi, burada tedavi olma maliyetini kar\u015f\u0131layabilecek olmak gibi temel \u00f6zelliklere sahip olan ve bu klini\u011fe ba\u015fvuran ps\u00f6riyazis hastalar\u0131 bir vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in gayet uygun bir vaka grubudur. Ancak bu klinikten yap\u0131lacak \u00e7al\u0131\u015fmada esas sorun yanl\u0131l\u0131k olmadan bir kontrol grubu se\u00e7ebilmektir. Se\u00e7ilen vakalarla ayn\u0131 riske ve yukar\u0131da belirtilen \u00f6zelliklere birebir sahip, vakalar\u0131n geldi\u011fi toplumu temsil eden do\u011fru bir kontrol grubu olu\u015fturmak neredeyse imkans\u0131zd\u0131r. Maliyeti kar\u015f\u0131layabilecek ve t\u00fcm \u00f6zellikle a\u00e7\u0131s\u0131ndan vaka grubuna benzer ki\u015finin ps\u00f6riyazis oldu\u011funda bu klinikten hi\u00e7 haberi olmamas\u0131 ve bamba\u015fka bir yerde tedavi olmas\u0131 gayet muhtemeldir. Ya da ps\u00f6riyazis olup bu klini\u011fe eri\u015fmesi i\u00e7in t\u00fcm \u015fartlar\u0131 sa\u011flayan bir ki\u015fi hasta olmadan \u00f6nce bu maliyeti kar\u015f\u0131layabilirken hasta oldu\u011funda art\u0131k bu maliyeti kar\u015f\u0131layabilir olmaktan \u00e7\u0131kabilir. Yani kontrol grubunun se\u00e7iminde zaman da \u00f6nemli bir fakt\u00f6r haline gelir.<\/p>\n\n\n\n

Bu gibi nedenlerle vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda kontrol grubu se\u00e7imi zahmetli ve pahal\u0131 bir i\u015flemdir. Maliyet sorununu a\u015f\u0131p vaka ve kontrolleri temel riskler a\u00e7\u0131s\u0131ndan benzer hale getirmek i\u00e7in kohort \u00e7al\u0131\u015fma b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde belirtilen kohort \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7ine yuvaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131<\/strong> dizayn\u0131 kullan\u0131l\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m bilinen en etkin y\u00f6ntemlerden biridir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda hastane ya da klinik i\u00e7inden \u00f6rnekleme, akran \u00f6rneklemesi, yak\u0131n adres \u00f6rneklemesi, telefon numaras\u0131 \u00f6rneklemesi, \u00f6l\u00fc kontrollerin se\u00e7imi gibi bir\u00e7ok farkl\u0131 kontrol serisi se\u00e7me y\u00f6ntemleri de vard\u0131r. Bunlardan nispeten daha pratik olanlar\u0131ndan biraz bahsedelim:<\/p>\n\n\n\n

Hastane ya da klinik temelli kontrol grubu se\u00e7imi<\/h5>\n\n\n\n

Hastane ya da klinik temelli vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/strong>nda vakalar\u0131n geldi\u011fi toplumun tespit edilmesinin g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcnden bahsetmi\u015ftik (acil servis-kardiyoloji servisi ve dermatoloji klini\u011fi \u00f6rnekleri). Bu tip \u00e7al\u0131\u015fmalarda genel toplumdan al\u0131nan bir \u00f6rneklem o hastane ya da klini\u011fe ba\u015fvuran\/yatan hasta grubunu yans\u0131tmaz. E\u011fer vakalar\u0131n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 hastane ya da klinik o co\u011frafi b\u00f6lgedeki vakalar\u0131n ancak az bir k\u0131sm\u0131n\u0131 alabiliyorsa, bu hastane ya da klini\u011fe sevk paternleri \u00f6rneklem se\u00e7imi i\u00e7in \u00f6nemli hale gelir. Mesela, Zonguldak Atat\u00fcrk Devlet Hastanesi ve B\u00fclent Ecevit \u00dcniversitesi Zonguldak ilinin ortopedi vakalar\u0131n\u0131n hemen hemen tamam\u0131n\u0131n ilk de\u011ferlendirildi\u011fi yerlerdir. Halbuki Marmara \u00dcniversitesi Hastanesi y\u0131lda 3 milyon hasta bakmas\u0131na ra\u011fmen bulundu\u011fu Pendik il\u00e7esindeki t\u00fcm ortopedi vakalar\u0131 \u00f6nce buraya ba\u015fvurmaz. Bu tip durumlarda, genel toplumdan al\u0131nan kontrol grubu yerine farkl\u0131 hastane ya da klinikten al\u0131nan bir \u00f6rneklem daha az yanl\u0131l\u0131k olu\u015fturan ve vaka grubuna daha yak\u0131n bir kontrol grubu sa\u011flayabilir. Rastlant\u0131sal olmayan bu tip bir \u00f6rneklemeyle kontrol grubu olu\u015fturman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 en \u00f6nemli sorun kontrollerin maruziyetten ba\u011f\u0131ms\u0131z (etkilenmeden) bir \u015fekilde se\u00e7ilmemi\u015f olma ihtimalleridir. Ba\u015fka hastal\u0131klar sebebiyle yat\u0131r\u0131lan hastalar vakalar\u0131n geldi\u011fi (kaynakland\u0131\u011f\u0131) topluma g\u00f6re maruziyete daha az ya da daha fazla u\u011fram\u0131\u015f bireyler olabilir. Vaka grubundaki hastal\u0131\u011fa neden oldu\u011fu varsay\u0131larak ili\u015fkisi incelenen maruziyet, bamba\u015fka bir hastal\u0131k i\u00e7in de risk fakt\u00f6r\u00fc olup bu sebeple hastalar\u0131n hastaneye yatmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yor olabilir. B\u00f6yle bir gruptan se\u00e7ilen kontrollerde vaka grubundakinden bamba\u015fka bir hastal\u0131k olsa da maruziyet frekans\u0131 vakalar\u0131n geldi\u011fi toplumla ayn\u0131 olmayacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, hastaneye yat\u0131r\u0131lan vakalarda sigara i\u00e7imi ve l\u00f6semi aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi inceleyen bir vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Ba\u015fka sebeplerle hastaneye yat\u0131r\u0131lm\u0131\u015f hastalar\u0131 kontrol olarak alsak bile bu ki\u015filerin sigara i\u00e7imi ile ilgili olarak geli\u015fmi\u015f hastal\u0131klar sebebiyle (kardiyovask\u00fcler hastal\u0131klar, koah vs) hastanede yat\u0131yor olma olas\u0131l\u0131klar\u0131 \u00e7ok y\u00fcksektir. Dolay\u0131s\u0131yla al\u0131nan kontrol grubundaki sigara i\u00e7mi\u015f hasta oran\u0131 l\u00f6semi hastalar\u0131n\u0131n geldi\u011fi toplumdaki sigara i\u00e7me oran\u0131ndan daha y\u00fcksek \u00e7\u0131kacak, sigara i\u00e7iminin l\u00f6semi ile ili\u015fkisinin say\u0131sal de\u011feri oldu\u011fundan az gibi g\u00f6r\u00fcnecektir. Maruziyetle ili\u015fkisi olmad\u0131\u011f\u0131 bilinen tan\u0131larla kontrolleri s\u0131n\u0131rlarsak (kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k tan\u0131s\u0131 olan herkesi d\u0131\u015farda b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 varsayal\u0131m) kontrol grubunun kalitesini artt\u0131rm\u0131\u015f oluruz. B\u00f6yle bir s\u0131n\u0131rlamayla kontrol olarak al\u0131nabilecek aday hasta say\u0131s\u0131 ciddi bi\u00e7imde azalsa da yine de yeterli say\u0131ya ula\u015fmak pek zor olmayacakt\u0131r. Bu sebeple t\u0131pk\u0131 vaka grubu gibi kontrol grubu i\u00e7in de uygunluk kriterleri (eligibility criteria) <\/strong>belirlenmelidir.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6te yandan, bir maruziyetin bir hastal\u0131k ya da tan\u0131 grubuyla ili\u015fkisinden emin olmak her zaman m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu sebeple tek bir tan\u0131sal kategorinin kontrol grubu olarak kullan\u0131lmamas\u0131 gerekir. Bir\u00e7ok tan\u0131n\u0131n ayn\u0131 anda kullan\u0131lmas\u0131, bilmeden maruziyetle ili\u015fkili olan sabit bir tan\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n kontrol grubunda yarataca\u011f\u0131 yanl\u0131l\u0131k etkisini seyreltmeye yard\u0131mc\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n

Kontrol grubunu tan\u0131mlar ve uygunluk kriterlerinin belirlerken baz\u0131 tan\u0131 kategorilerini d\u0131\u015farda b\u0131rakman\u0131n amac\u0131 (mesela yukar\u0131daki \u00f6rnekte kardiyovask\u00fcler hastal\u0131klar) kontrol grubunun kaynak toplumu daha iyi temsil etmesi i\u00e7in yap\u0131lan bir d\u00fczenlemedir. Belirli hastal\u0131k hikayesine sahip her hastan\u0131n d\u0131\u015flanmas\u0131 anlam\u0131na gelmez. Yine yukar\u0131daki \u00f6rnek \u00fczerinden gidersek, kontrol grubundan kardiyovask\u00fcler hastal\u0131\u011f\u0131 olanlar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 vaka grubundan da kardiyovask\u00fcler hastal\u0131\u011f\u0131 olan l\u00f6semi hastalar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirmez. Sadece yat\u0131\u015f sebebi kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k olan l\u00f6semi hastalar\u0131 d\u0131\u015flanmal\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k hikayesi hatta yat\u0131\u015f \u00f6yk\u00fcs\u00fc olan ama travma sebebiyle yat\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir hasta da kontrol grubuna al\u0131nabilir.<\/p>\n\n\n\n

E\u011fer maruziyet varl\u0131\u011f\u0131 hastane yat\u0131\u015f\u0131n\u0131 direk etkiliyorsa (yat\u0131\u015f algoritmas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131ysa) buradaki yanl\u0131l\u0131k hastaneye yat\u0131\u015f oranlar\u0131 bilinmeden giderilemez. Asl\u0131nda bu problem hastane kaynakl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda ilk tespit edilen problemlerden biridir ve Berkson taraf\u0131ndan 1946\u2019da tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Berksonian yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/strong> olarak da bilinir.<\/p>\n\n\n\n

Akran ve arkada\u015flar aras\u0131ndan kontrol grubu se\u00e7imi<\/h5>\n\n\n\n

Kontrol olarak vakalar\u0131n arkada\u015flar\u0131n\u0131n ya da akranlar\u0131n\u0131n se\u00e7ilmesi vakalarla kontrollerin birey baz\u0131nda denkle\u015ftirilmesi amac\u0131n\u0131 g\u00fcder. Bireylerin e\u015fle\u015ftirilmesinin yaratt\u0131\u011f\u0131 sak\u0131ncalar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kontrollerin vakalar taraf\u0131ndan belirtilmesinin de sak\u0131ncalar\u0131 vard\u0131r. \u0130lk olarak, vakalar\u0131n bir arkada\u015f\u0131n\u0131 kontrol olarak belirtmesi bu ki\u015finin maruziyet durumu ile ili\u015fkili olabilir. \u00d6rne\u011fin, daha s\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcp beraber etkinliklerde bulunduklar\u0131 (fiziksel aktivite, spor, alkol al\u0131m\u0131 gibi) isimleri daha s\u0131k belirtmek e\u011filiminde olabilirler. Daha az samimi olduklar\u0131 isimleri daha az belirteceklerinden bu ki\u015filerin maruziyet durumlar\u0131 kontrol grubunda daha az temsil edilmi\u015f olur. D\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fck ve b\u00f6ylesi bir kat\u0131l\u0131ma onay verece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri arkada\u015flar\u0131 belirli maruziyet paternleri i\u00e7in \u00f6zellikle risk alt\u0131nda olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Birden fazla kontrol grubu se\u00e7mek<\/h5>\n\n\n\n

Bazen de kontrol grubundan kaynaklanan yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltmak i\u00e7in birka\u00e7 farkl\u0131 \u015fekilde se\u00e7ilmi\u015f kontrol gruplar\u0131 kullanmak \u00e7\u00f6z\u00fcm olabilir. Hodgkin hastal\u0131\u011f\u0131 ile ilgili bir vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda hastalar\u0131n e\u015fleri bir kontrol grubu, \u00e7ocuklar\u0131 bir ba\u015fka kontrol grubu olarak se\u00e7ilerek, e\u015fleri \u00fczerinden \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin etkisi elimine edilirken \u00e7ocuklar\u0131 \u00fczerinden de cinsiyetin etkisi elimine edilmeye \u00e7al\u0131\u015fabilir. Hastane temelli kontrol grubu se\u00e7iminde fizik tedavi \u00fcnitesinde ba\u015fvuran hastalar bir kontrol grubu, g\u00f6z servisinde yatanlar ayr\u0131 bir kontrol grubu olarak kullan\u0131labilir. Daha fazla emek ve maliyet getirdi\u011finden dolay\u0131 birden fazla kontrol kullanmak genellikle istisnai bir y\u00f6ntemdir. Analiz a\u015famas\u0131nda da her biri farkl\u0131 yanl\u0131l\u0131klar ta\u015f\u0131yan birden fazla kontrol grubunun vaka grubuyla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6zellikle de kontrol gruplar\u0131 benzer sonu\u00e7lar vermemi\u015fse hi\u00e7 de kolay de\u011fildir. Kontrol gruplar\u0131 aras\u0131nda fark varsa en az\u0131ndan birinin yanl\u0131 bir kontrol grubu oldu\u011funu g\u00f6sterir ama hangisi oldu\u011funu bilmek m\u00fcmk\u00fcn olmaz. Kontrol gruplar\u0131 aras\u0131nda fark yoksa bu da yanl\u0131l\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n de\u011fil her iki kontrol grubunun da e\u015f miktarda yanl\u0131 oldu\u011funun bir g\u00f6stergesi olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Kontrol grubundayken vaka grubuna ge\u00e7me<\/h5>\n\n\n\n

Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in bazen kullan\u0131lan bir prensip vard\u0131r: \u00e7al\u0131\u015fma (maruziyet) kohortu takibe ba\u015flarken \u201ctemiz\u201d olmal\u0131d\u0131r, yani i\u00e7inde hen\u00fcz hasta olmu\u015f kimse bulunmamal\u0131d\u0131r. Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tersi gibi de\u011ferlendiren baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu prensibi vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na uyarlayarak kontrol grubunun \u201ctemiz\u201d olmas\u0131 gerekti\u011fini iddia eder ve bunu sa\u011flamak i\u00e7in d\u00fczenlemelerde bulunurlar. Halbuki, nas\u0131l kohort \u00e7al\u0131\u015fmalarda takip esnas\u0131nda hastal\u0131k geli\u015ftiren hastalar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmadan \u00e7\u0131kartm\u0131yor ve bunun ciddi bir hata olaca\u011f\u0131n\u0131 biliyorsak, vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n kontrol grubunda yer al\u0131p maruziyet sonras\u0131nda hastal\u0131k geli\u015ftiren hastalar\u0131 da d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakamay\u0131z. Ne yaz\u0131k ki, sigara i\u00e7imi ve kolorektal kanser aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi inceleyen baz\u0131 vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda yazarlar, \u201ctemiz\u201d bir kontrol grubu elde etmek i\u00e7in, sigara i\u00e7imi ile ili\u015fkili olduklar\u0131 ve kolon kanserinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc olabilecekleri gerek\u00e7esiyle kolon polibi tespit edilen kontrol grubu hastalar\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Bu \u015fekilde bir d\u0131\u015flama kontrol grubunun maruziyet prevalans\u0131n\u0131 vaka grubuna kaynak olu\u015fturan toplumun alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrerek maruziyetin etki b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc oldu\u011fundan daha da b\u00fcy\u00fct\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Bir vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ve vakalar\u0131m\u0131z ile kontrollerimizi ayn\u0131 klinikte yatan hastalardan tespit edip \u00e7al\u0131\u015fmaya ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 varsayal\u0131m (vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n her zaman retrospektif olmas\u0131 gerekmez). 1 y\u0131l boyunca klini\u011fimizde yatan vakalar\u0131 (mesela \u00fclseratif kolit) toplay\u0131p ge\u00e7mi\u015f maruziyetlerini sorgularken, kontrolleri de ayn\u0131 zaman diliminde, cinsiyet ya\u015f gibi \u00f6zellikler a\u00e7\u0131s\u0131ndan denk olacak \u015fekilde belirleyip sorgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn (Sonlan\u0131m olan hastal\u0131\u011f\u0131 al\u0131p geriye d\u00f6n\u00fck maruziyetleri tarad\u0131\u011f\u0131m\u0131za, bu sebeple de kohort de\u011fil vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131za dikkat edin). Peki, 6 ay sonra tam vakalar\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 toplam\u0131\u015fken kontrol grubuna ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z hastalar\u0131m\u0131zdan birinde (mesela meme adenomu hastas\u0131) \u00fclseratif kolit geli\u015firse ne yapaca\u011f\u0131z? Kontrol grubunda geli\u015fen bu vaka kontrol grubumuzun \u201ctemizli\u011fini\u201d bozar m\u0131? Kontrollerin vaka olma ihtimali olan ama vaka olmam\u0131\u015f ki\u015filer olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftik. O zaman belirli bir zaman diliminde kontrol olarak se\u00e7ilen hastalar i\u00e7inden de vakalar \u00e7\u0131kmas\u0131 gayet olas\u0131d\u0131r. \u00c7o\u011fu ara\u015ft\u0131rmac\u0131 bu hastay\u0131 kontrol grubundan \u00e7\u0131kar\u0131p vaka grubuna al\u0131r. Ancak bunu yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda kontrol grubunda payda k\u0131sm\u0131ndan da bu ki\u015fiyi silmi\u015f oluruz. Hastal\u0131k olu\u015fana kadar her vakan\u0131n kontrol olma \u015fans\u0131 varsa o zaman her kontrol\u00fcn de hastal\u0131k geli\u015firse vaka olma \u015fans\u0131 olmal\u0131d\u0131r, ve bu iki \u015fanstan birinin ger\u00e7ekle\u015fmesi (bu \u00f6rnekte oldu\u011fu gibi kontrol\u00fcn vaka haline gelmesi), di\u011fer durumda (yani kontrol olarak) ge\u00e7irilen s\u00fcreyi ge\u00e7ersiz k\u0131lmaz. Dolay\u0131s\u0131yla, bu vaka hem kontrol hem de vaka olarak \u00e7al\u0131\u015fmada yer almal\u0131d\u0131r.[9]<\/p>\n\n\n\n

Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 okurken yaz\u0131n\u0131n metot b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde kontrol grubunun nas\u0131l se\u00e7ildi\u011fine dair olan pasaj ilk okunmas\u0131 gereken k\u0131s\u0131md\u0131r. Burada en ufak bir \u015f\u00fcphe olu\u015fturacak durumla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rsan\u0131z o \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 g\u00f6n\u00fcl rahatl\u0131\u011f\u0131yla okuma listenizden eleyebilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

Veri toplayanlardan kaynaklanan yanl\u0131l\u0131klar\u0131n giderilmesi<\/h4>\n\n\n\n

Gruplardan verileri elde eden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar hastalar\u0131n vaka m\u0131 kontrol mu oldu\u011funu bilirlerse ki\u015filerden maruziyet hikayelerini elde etmek daha az ya da \u00e7ok \u00e7aba g\u00f6sterebilirler. Bu sebeple veri toplayan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar hastalar\u0131n vaka ya da kontrol durumunda olup olmad\u0131klar\u0131na tamamen k\u00f6r olmal\u0131d\u0131r. E\u011fer bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011filse en az\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n hipotezinden haberdar olmamalar\u0131 sa\u011flanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Maruziyet verisinin toplanmas\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fclmesi<\/h4>\n\n\n\n

Kat\u0131l\u0131mc\u0131lardan hem kontrol hem de vaka grubundakiler \u00f6zellikle \u00fczerinden belirgin s\u00fcre ge\u00e7mi\u015f maruziyetlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve miktar\u0131n\u0131 do\u011fru hat\u0131rlayamayabilir. Bu durumun yaratt\u0131\u011f\u0131 yanl\u0131l\u0131\u011fa hat\u0131rlama yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/strong> (recall bias)<\/strong> ad\u0131 verilir. Hat\u0131rlama yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 vaka grubunda kontrol grubuna g\u00f6re daha az olma e\u011filimindedir. Vaka grubundaki hastalar, hastal\u0131klar\u0131n\u0131n sebeplerini ara\u015ft\u0131r\u0131p \u00fczerinde daha fazla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp baz\u0131 ge\u00e7mi\u015f maruziyetleri hastal\u0131klar\u0131yla ili\u015fkilendirme e\u011filimindedirler. Benzer \u015fekilde konulmu\u015f olan tan\u0131 vaka grubunun haf\u0131zas\u0131n\u0131n bu tip konularda daha da keskinle\u015fmesine yol a\u00e7ar. Bazen de tam tersine hastal\u0131k vaka grubunda haf\u0131za ile ilgili problemler yaratarak maruziyet verilerinin al\u0131nmas\u0131n\u0131 engeller. Vaka grubu ile kontrol grubu aras\u0131nda hat\u0131rlama yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan olu\u015fan bu farka hat\u0131rlama farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 (differential recall)<\/strong> ad\u0131 verilir ve veri yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/strong> (information bias)<\/strong> yarat\u0131r. Veri yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 en sofistike analitik tekniklerle bile elimine edilemeyecek kadar ciddi bir yanl\u0131l\u0131k olup vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli eksikli\u011fini olu\u015fturur. \u0130sve\u00e7\u2019te yap\u0131lan Lindefors-Harris ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 ve 1991 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmada ind\u00fcklenmi\u015f abortus ve meme kanseri geli\u015fimi aras\u0131ndaki ili\u015fki bir vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla incelenmi\u015f. Vaka ve kontrollerin ind\u00fcklenmi\u015f abortus hikayelerini ald\u0131ktan sonra bu bilgileri ulusal merkezi elektronik sa\u011fl\u0131k veritaban\u0131ndan da verifiye eden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, kontrol grubundaki hastalar\u0131n verdikleri bilgi ile kay\u0131tlardaki veriler aras\u0131nda belirgin farkl\u0131l\u0131k g\u00f6zlemlerken, vaka grubunun \u00e7ok daha kesin bilgiler payla\u015fabildiklerini tespit etmi\u015flerdir. Bu \u00e7al\u0131\u015fma hat\u0131rlama farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131na ve bunun olu\u015fturdu\u011fu veri yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n giderilmesi \u00e7abalar\u0131na g\u00fczel bir \u00f6rnektir.[10]  Verileri toplayanlar hem vaka hem de kontrol gruplar\u0131nda maruziyet hikayelerini ayn\u0131 y\u00f6ntem ve hassasl\u0131kta alacak \u015fekilde e\u011fitilmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Hat\u0131rlama yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azalt\u0131c\u0131 teknikler kullanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lardan kaynaklanan yanl\u0131l\u0131klar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar olas\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131  belirlemeye \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131 ve etkilerini azaltmaya y\u00f6nelik analitik teknikler kullanmal\u0131d\u0131r. Dizayn a\u015famas\u0131nda vaka-kontrol gruplar\u0131n\u0131n belli \u00f6zellikler y\u00f6n\u00fcnden e\u015fle\u015ftirilmesi ya da analiz esnas\u0131nda lojistik regresyon ve Mantel-Haenszel yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 tercih edilen y\u00f6ntemlerdendir.<\/p>\n\n\n\n

Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fma dizayn\u0131n\u0131n farkl\u0131 tipleri<\/h4>\n\n\n\n

Yuvaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 (yukar\u0131da bahsedilmi\u015ftir)<\/h5>\n\n\n\n
Vaka-kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/h5>\n\n\n\n

Vaka-kohort \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, kaynak toplumun bir kohort oldu\u011fu ve bu kohortta yer alan t\u00fcm ki\u015filerin \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan hastal\u0131\u011f\u0131 geli\u015ftirip geli\u015ftirmedi\u011fine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n kontrol grubuna al\u0131nma \u015fans\u0131n\u0131n e\u015fit oldu\u011fu \u00e7al\u0131\u015fam dizayn\u0131d\u0131r. Bu dizayn, ara\u015ft\u0131r\u0131lan sonlan\u0131m insidanslar\u0131n oran\u0131 oldu\u011fu durumda son derece faydal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Toplam N<\/em> say\u0131da ki\u015fi i\u00e7eren bir kohortta (N1<\/sub><\/em>) say\u0131da maruziyet olan ve (N0<\/sub><\/em>) say\u0131da maruziyeti olmayan ki\u015fi vard\u0131r. Bu kohortun toplam ki\u015fi say\u0131s\u0131 (N0<\/sub><\/em>)+(N1<\/sub><\/em>)\u2018dir. A<\/em> sonlan\u0131m geli\u015fen ki\u015fi say\u0131lar\u0131 ise, sonlan\u0131m insidanslar\u0131n\u0131n oran\u0131 (R1<\/sub> \/ R0<\/sub>) ya da risk i\u00e7in R<\/em> a\u015fa\u011f\u0131daki gibi hesaplan\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\"Maruziyet<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kontrol grubunda maruziyet hikayesi olanlar\u0131n (B1<\/sub><\/em>) kohort i\u00e7inde maruziyet hikayesi olanlara (N1<\/sub><\/em>) oran\u0131 ile, kontrol grubunda maruziyet hikayesi olmayanlar\u0131n (B0<\/sub><\/em>) kohort i\u00e7inde maruziyet hikayesi olmayanlara (N0<\/sub><\/em>) oran\u0131n\u0131n \u00f6rnekleme hatas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ayn\u0131 olmas\u0131 gerekir:<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kontroller maruziyetlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015fekilde se\u00e7ildikleri takdirde bu oranlar\u0131n (kontrol \u00f6rnekleme oranlar\u0131 da denir) ayn\u0131 olmas\u0131 gerekir. Burada belirtilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u015fey \u00f6zetle kontrol grubunun maruziyet da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan se\u00e7ilen kohortla ayn\u0131 olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Maruziyeti olan ve olmayan kontrollerdeki sonlan\u0131m frekanslar\u0131n\u0131 insidans oranlar\u0131 yerine kullanmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn olup bunlara ps\u00f6do-risk ad\u0131 verilir. Kontrol grubunda maruziyet hikayesi olanlar\u0131n ka\u00e7\u0131nda sonlan\u0131m geli\u015fti\u011fi (ps\u00f6do-risk1<\/sub>) ve maruziyet hikayesi olmayanlar\u0131n ka\u00e7\u0131nda sonlan\u0131m geli\u015fti\u011fini (ps\u00f6do-risk0<\/sub>) say\u0131sal olarak hesaplayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n

\"ps\u00f6dorisk\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ps\u00f6do-riskleri birbirine oranlarsak \u00e7al\u0131\u015fma kohortunun risk oran\u0131n\u0131 (risk ratio) elde ederiz. Ama bunu yaparken t\u00fcm kohortu hesaplama i\u00e7ine katmam\u0131z gerekmedi\u011finden kontrol grubundan kohortun tamam\u0131n\u0131n verisine eri\u015fmi\u015f oluruz. Bu veriyi vaka grubuyla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131 tamamlar\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Vaka-kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n avantaj\u0131 ayn\u0131 kontrol grubunu kullanan tek bir kohorttan birden fazla vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 elde etme imkan\u0131 tan\u0131mas\u0131d\u0131r. Dezavantaj\u0131 ise vakalar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ayn\u0131 zamanda kontrol grubu i\u00e7erisinde de yer alaca\u011f\u0131ndan ayn\u0131 derecede kesinlik (power ve g\u00fcven aral\u0131klar\u0131) sa\u011flamak i\u00e7in daha fazla vaka say\u0131s\u0131na ula\u015fmak gerekmesidir. Kohortun 5\u2019de 1\u2019inin vaka haline geldi\u011fi bir vaka-kohort \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda (%20) kontrol grubunun da 5\u2019de 1\u2019i vaka olaca\u011f\u0131ndan, vaka olmayan yeterli say\u0131da kontrol sa\u011flamak i\u00e7in kontrol grubunun vaka grubunun 1,25 kat\u0131 olmas\u0131 gerekir. 100 ki\u015filik bir kohortta 20 ki\u015fi vaka ise, 20 ki\u015filik bir kontrol grubunda da 4 tane vaka olacakt\u0131r. Kontrol grubunu 25 ki\u015fiye \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131zda 20 tane vaka olmayan kontrol elde ederiz. B\u00f6ylece vaka grubu say\u0131s\u0131 kadar kontrol grubunda da vaka olmayan ki\u015fi olmu\u015f olur. Hastal\u0131k ne kadar nadirse gereken ek kontrol say\u0131s\u0131 o kadar azalacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n
  1. Guyatt G. Users’ Guides to the Medical Literature: A Manual for Evidence-Based Clinical Practice, 3E<\/em>. McGraw Hill Professional  2014.<\/li>
  2. Schulz KF, Grimes DA. The Lancet Handbook of Essential Concepts in Clinical Research<\/em>. The Lancet  2006.<\/li>
  3. Hulley SB, Cummings SR, Browner WS, Grady DG, Newman TB. Designing Clinical Research<\/em>. Lippincott Williams & Wilkins  2013.<\/li>
  4. Funai EF, Rosenbush EJ, Lee MJ, Del Priore G. Distribution of study designs in four major US journals of obstetrics and gynecology. Gynecol Obstet Invest<\/em> 2001;51<\/strong>:8\u201311.<\/li>
  5. Buring JE. Epidemiology in Medicine<\/em>. Lippincott Williams & Wilkins  1987.<\/li>
  6. Lilienfeld DE. Lilienfeld’s Foundations of Epidemiology<\/em>. Oxford University Press, USA  2015.<\/li>
  7. Rothman K. Modern Epidemiology<\/em>. Lippincott Williams & Wilkins  2016.<\/li>
  8. Kelsey JL. Methods in Observational Epidemiology<\/em>. Oxford University Press, USA  1996.<\/li>
  9. Rothman N, Cantor KP, Blair A, Bush D, Brock JW, Helzlsouer K, et al.<\/em> A nested case-control study of non-Hodgkin lymphoma and serum organochlorine residues. Lancet<\/em> 1997;350<\/strong>:240\u20134.<\/li>
  10. Lindefors-Harris BM, Eklund G, Adami HO, Meirik O. Response bias in a case-control study: analysis utilizing comparative data concerning legal abortions from two independent Swedish studies. Am J Epidemiol<\/em> 1991;134<\/strong>:1003\u20138.<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 genellikle (ama her zaman de\u011fil) geriye do\u011fru \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00d6nce bir sonlan\u0131m belirlenir (mesela bir hastal\u0131k) ve geriye d\u00f6n\u00fck olarak bu…<\/p>\n","protected":false},"author":1561,"featured_media":594,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[16,10014],"tags":[],"class_list":["post-593","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arastirma-planlama-yazilari","category-akademik-blog-yazisi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/593","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1561"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=593"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/593\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/594"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=593"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=593"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=593"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}