{"id":590,"date":"2020-02-06T10:56:51","date_gmt":"2020-02-06T07:56:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.aciltipakademisi.org\/?p=590"},"modified":"2021-11-16T04:09:59","modified_gmt":"2021-11-16T01:09:59","slug":"kohort-calismalar-maruziyetten-hastaliga","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/2020\/02\/06\/kohort-calismalar-maruziyetten-hastaliga\/","title":{"rendered":"Kohort \u00c7al\u0131\u015fmalar: Maruziyetten Hastal\u0131\u011fa"},"content":{"rendered":"\n<p>Kohort&#8217;u, bir maruziyetten sonlan\u0131ma do\u011fru uygun ad\u0131m beraberce giden insanlar toplulu\u011fu olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Bu tip \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n en \u00f6nemli parametresi Zaman\u2019d\u0131r. Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n amac\u0131 bir ya da daha fazla \u00e7al\u0131\u015fma kohortunda hastal\u0131k ya da sonlan\u0131m <strong>insidans\u0131n\u0131<\/strong> (\u00f6rn., \u00f6l\u00fcm) veya \u00f6l\u00e7\u00fcmleri (\u00f6rn., kan bas\u0131nc\u0131) kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmakt\u0131r. Bu noktada kohortun yani \u00e7al\u0131\u015fma grubunun \u00e7ok net bir bi\u00e7imde tan\u0131mlanm\u0131\u015f olmas\u0131 ana unsurdur. E\u011fer bir \u00e7al\u0131\u015fmada iki kohort varsa, genellikle biri maruziyete u\u011frayan\/u\u011frat\u0131lan (bir sebep ya da durumu tecr\u00fcbe eden) kohort, di\u011feri de maruziyete u\u011framayan ya da kontrol\/referans kohortudur. Birden fazla kohort olan \u00e7al\u0131\u015fmalarda genellikle maruziyetin farkl\u0131 d\u00fczeyleri temsil edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rma kohortlar\u0131n\u0131 \u00f6rnek olarak verelim:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Framingham \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131: ABD\u2019de Massachusetts eyaleti Framingham \u015fehrinde 1948 y\u0131l\u0131nda ya\u015famakta olan eri\u015fkinler.<\/li><li>The Diabetes Study of Northern California (DISTANCE): 2005-2006 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Kuzey Kaliforniya Kaiser Permanente bak\u0131mevlerinde tedavi alan diyabetik eri\u015fkinler.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.acilci.net\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/\u015eekil-5.1.png\" data-rel=\"penci-gallery-image-content\" ><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/www.acilci.net\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/\u015eekil-5.1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-21493\" \/><\/a><figcaption>Kohort Dizayn\u0131<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n mant\u0131ksal bir s\u0131ralamas\u0131 vard\u0131r. \u00d6nce maruziyet tan\u0131mlanarak buna sahip olan ve olmayan hasta ya da vaka kohortlar\u0131 se\u00e7ilir. Ard\u0131ndan zaman i\u00e7inde bu kohortlar takip edilerek, ne kadar\u0131nda sonlan\u0131m\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.&nbsp;E\u011fer kohortlar\u0131 bug\u00fcn se\u00e7ip ileri zamana do\u011fru takip ediyorsak <strong>prospektif kohort<\/strong>, e\u011fer ge\u00e7mi\u015fte bir noktadan se\u00e7ip bug\u00fcne kadar takip edilenlerin bug\u00fcn g\u00f6zlemledi\u011fimiz sonlan\u0131mlar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yorsak <strong>retrospektif kohort \u00e7al\u0131\u015fma<\/strong>lardan bahsetmi\u015f oluruz. Se\u00e7ilebilecek kohort say\u0131s\u0131nda ya da bak\u0131labilecek sonlan\u0131m say\u0131s\u0131nda bir s\u0131n\u0131rlama yoktur.<\/p>\n\n\n\n<p>[box type=&#8221;note&#8221; align=&#8221;&#8221; class=&#8221;&#8221; width=&#8221;&#8221;]Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ilk \u00f6rneklerinden biri, Londra kentinde ya\u015fayan iki insan grubunda g\u00f6zlenmi\u015f (kendili\u011finden olu\u015fan bu gruplara do\u011fal kohort ad\u0131 verilir) ve (konuyla tamamen alakas\u0131z olmas\u0131na ra\u011fmen \u00fcnlenen ismiyle) John Snow taraf\u0131ndan 1855 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r [1]. Londra\u2019da ger\u00e7ekle\u015fen kolera salg\u0131n\u0131 sonras\u0131nda birbirinden farkl\u0131 mahallelere su ula\u015ft\u0131ran iki \u015firketin, b\u00f6lgelerindeki kolera vakalar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 ve g\u00f6zlemlerini rivayetlerin aksine art\u0131k aram\u0131zda olmayan John Snow \u015fu \u015fekilde belirterek ilk kohort \u00e7al\u0131\u015fmalardan birini ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201c\u2026 1 Ocak &#8211; 31 Aral\u0131k 1853 tarihleri aras\u0131nda Southwark ve Vauxhall \u015eirketi 40.046, Lambeth \u015eirketi 26.107 eve su tedarik etmi\u015ftir. Kolera salg\u0131n\u0131n\u0131n ilk haftas\u0131nda, ilk \u015firketin hizmet verdi\u011fi b\u00f6lgede 286, ikinci \u015firketin b\u00f6lgesinde 14 evde \u00f6l\u00fcmc\u00fcl kolera vakas\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olup, 10.000 ev ba\u015f\u0131na \u00f6l\u00fcml\u00fc kolera vakas\u0131 say\u0131s\u0131 s\u0131ras\u0131yla Southwark ve Vauxhall i\u00e7in 71, Lambeth i\u00e7in 5\u2019dir. Southwark ve Vauxhall\u2019\u0131n tedarik etti\u011fi suyu t\u00fcketen ki\u015filerde \u00f6l\u00fcmc\u00fcl kolera 14 kat daha fazla g\u00f6r\u00fclmektedir&#8230;\u201d<\/em>[\/box]<\/p>\n\n\n\n<p>Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalarla randomize kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar (RK\u00c7) birbirine dizayn olarak \u00e7ok benzer. \u0130kisinde de maruziyet olan ve olmayan gruplar sonlan\u0131mlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Ancak, zararl\u0131 oldu\u011fu bilinen bir maruziyeti (\u00f6rn., sigara i\u00e7imi) randomize edilen iki kohorta uygulay\u0131p, sonlan\u0131m geli\u015fip geli\u015fmedi\u011fini (\u00f6rn., akci\u011fer kanseri) incelemek etik olmaz. Bu y\u00fczden randomize kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalarda maruziyet hemen hemen her zaman bir tedavi ya da \u00f6nleyici giri\u015fimdir. Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalarda ise zarar verici bir maruziyetin de etkisini incelemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.acilci.net\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/\u015eekil-5.3.png\" data-rel=\"penci-gallery-image-content\" ><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/www.acilci.net\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/\u015eekil-5.3.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-21495\" \/><\/a><figcaption>Kohort \u00e7al\u0131\u015fma dizayn\u0131 ile RK\u00c7\u2019lerin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>RK\u00c7 ile kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar aras\u0131ndaki bir di\u011fer \u00f6nemli fark randomizasyon varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. RK\u00c7\u2019lerden bahsederken randomizasyonun faydalar\u0131na daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u015fekilde de\u011finece\u011fiz. Bir \u00f6rnekle a\u00e7\u0131klamak gerekirse, belirli bir fabrikada \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7iler kohortunda belirli bir hastal\u0131\u011f\u0131n geli\u015fme insidans\u0131 inceleniyor ve ayn\u0131 \u015fehirde ama farkl\u0131 b\u00f6lgedeki ba\u015fka bir i\u015fkolunda \u00fcretim yapan bir fabrikada \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7iler kohortuyla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yorsa (kohort \u00e7al\u0131\u015fma), ilk fabrikadaki i\u015f\u00e7ilerde daha fazla g\u00f6r\u00fclecek bir hastal\u0131k insidans\u0131n\u0131n fabrikadaki \u00fcretim kolundan m\u0131, fabrikan\u0131n bulundu\u011fu b\u00f6lgeden mi, yoksa i\u015f\u00e7ilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 mahalleden mi \u00f6ncelikli olarak kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmemiz m\u00fcmk\u00fcn olamaz.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir kohort \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lma ihtiyac\u0131, genellikle bir maruziyet ile hastal\u0131k aras\u0131ndaki ili\u015fkiden \u015f\u00fcphe duyulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan daha zay\u0131f \u00e7al\u0131\u015fmalardan elde edilen verilerin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcyle planlan\u0131r. Klinik g\u00f6zlem, olgu serileri ya da vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda g\u00f6zlenen bir ili\u015fki, kohort \u00e7al\u0131\u015fmayla teyit edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r.&nbsp; Kay\u0131tlar\u0131n yeterli olmas\u0131 durumunda retrospektif kohort maliyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6ncelikli tercih edilmesi gereken yakla\u015f\u0131m olabilir. \u00d6zellikle uzun takip gerektiren maliyetli prospektif kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131karacak d\u00fczeyde \u00f6nemli risk fakt\u00f6r\u00fc ve sonlan\u0131mlar\u0131n say\u0131s\u0131 modern t\u0131pta giderek azalmaktad\u0131r. Etik olarak RK\u00c7 yap\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan durumlarda takip s\u00fcresi de k\u0131sa ise (in-utero rubella enfeksiyonu, konjenital malformasyon gibi) prospektif kohort en uygun dizayn haline gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Avantajlar\u0131<\/h4>\n\n\n\n<p>Kesitsel \u00e7al\u0131\u015fmalarda sadece prevalanstan bahsedebilirken kohort \u00e7al\u0131\u015fmalarda art\u0131k insidanstan bahsedebiliriz. Kohortlar\u0131 belli bir zaman diliminde yeni geli\u015fecek vakalar\u0131 incelemek \u00fczere takip etti\u011fimizden, bu sefer zaman fakt\u00f6r\u00fc de i\u015fin i\u00e7ine dahil edilmi\u015f durumdad\u0131r. B\u00f6ylece belli bir zaman diliminde geli\u015fen yeni vaka say\u0131s\u0131 da hesab\u0131n i\u00e7ine girmektedir. Bu \u015fekilde yine d\u00f6rt g\u00f6zl\u00fc bir tablo ile prevalans hesab\u0131 yapar gibi insidans\u0131 hesaplayabiliriz.<\/p>\n\n\n\n<p>Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar ileride de\u011finece\u011fimiz vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na g\u00f6re de bir\u00e7ok avantaja sahiptir. Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar yard\u0131m\u0131yla atfedilebilir risk, r\u00f6latif risk, ger\u00e7ek insidans, g\u00fcven aral\u0131klar\u0131, ya\u015fam tablolar\u0131, sa\u011fkal\u0131m e\u011frileri ve hazard oranlar\u0131 hesaplanabilir. T\u0131pk\u0131 kesitsel \u00e7al\u0131\u015fmalarda oldu\u011fu gibi vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla da insidans hesaplanamaz. Hesaplanabilen de\u011fer olan odds oran\u0131 ise, ancak nadir hastal\u0131klarda r\u00f6latif riske yak\u0131n de\u011ferler verir.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"aligncenter\"><a href=\"http:\/\/www.acilci.net\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/\u015eekil-5.4.png\" data-rel=\"penci-gallery-image-content\" ><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/www.acilci.net\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/\u015eekil-5.4.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-21496\" \/><\/a><figcaption>Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalarda d\u00f6rt g\u00f6zl\u00fc tablo ve insidans hesab\u0131<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n<p>Vakalar ileri d\u00f6n\u00fck olarak izlendi\u011finden, maruziyete sahip ki\u015filerde ger\u00e7ekle\u015fen bir\u00e7ok sonlan\u0131m\u0131n ayn\u0131 anda tespit edilmesi m\u00fcmk\u00fcn olur. Bu durum, kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n en \u00f6nemli avantajlar\u0131ndan biri olsa da, bir\u00e7ok sonlan\u0131m\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131p sadece anlaml\u0131 olanlar\u0131n bildirilmesi yoluyla literat\u00fcrde s\u0131k\u00e7a suiistimal edilmektedir. Bunu engellemek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ba\u015f\u0131nda bak\u0131lacak olan sonlan\u0131mlar net bir \u015fekilde belirtilmeli ve anlaml\u0131l\u0131klar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015fekilde raporlanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar nadir maruziyetlerin sonlan\u0131mlar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesinde de avantajl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir fabrikada radyoaktif madde ya da zehirli bir kimyasala maruz kalan bireylerin takibi toplumda \u00e7ok nadir ger\u00e7ekle\u015fecek bir hastal\u0131k ve sonlan\u0131mlar\u0131 konusunda e\u015fsiz veriler sa\u011flar. Ayr\u0131ca bu tip bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n deneysel olarak y\u00fcr\u00fct\u00fclme ihtimali etik problemler nedeniyle yoktur.<\/p>\n\n\n\n<p>Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar <strong>sa\u011fkalan yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 (survivors bias)<\/strong> y\u00f6n\u00fcnden de, hem kesitsel hem de vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na g\u00f6re daha avantajl\u0131d\u0131r. Hastanede yap\u0131lan ve trafik kazas\u0131 ge\u00e7irenlerde akut myokard infarkt\u00fcs\u00fc prevalans\u0131n\u0131 inceleyen bir vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, trafik kazas\u0131nda \u00f6l\u00fcp hastaneye gelemeyen hastalar nedeniyle sa\u011fkalan yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 problemiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. \u00d6zellikle h\u0131zl\u0131 \u00f6l\u00fcm ger\u00e7ekle\u015ftiren hastal\u0131klar, nadir hastal\u0131klar ve maruziyetlerin de\u011ferlendirmesinde kesitsel ve vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na \u00fcst\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Sigara i\u00e7me, diyabet varl\u0131\u011f\u0131, g\u00fcnl\u00fck ko\u015fu ve hareket miktar\u0131n\u0131n saatler yard\u0131m\u0131yla \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc gibi daha bir\u00e7ok \u00f6nlemin al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bu kohort \u00e7al\u0131\u015fmada ko\u015fu yapman\u0131n sa\u011fl\u0131k parametreleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan faydas\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesi tam bir fiyaskoyla sonu\u00e7lanm\u0131\u015f. D\u00fczenli ko\u015fu yapanlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u00e7in ko\u015fu yapmayan d\u00f6rt farkl\u0131 kohort al\u0131nmas\u0131na ra\u011fmen, sa\u011fl\u0131k parametreleri i\u00e7in aradaki fark hep multifakt\u00f6ryel olarak ba\u015fka \u015feylerle de yak\u0131n derecede korelasyon g\u00f6stermi\u015f. Kohortlardan birinde gece kalk\u0131p mutfakta at\u0131\u015ft\u0131rma yapma davran\u0131\u015f\u0131 belirgin derecede farkl\u0131 ve sa\u011fl\u0131k parametreleriyle daha ili\u015fkili \u00e7\u0131karken; bir di\u011ferinde enginar, ku\u015fkonmaz, brokoli gibi besin t\u00fcketimleri, bir di\u011ferinde bitkisel vitamin desteklerinin t\u00fcketim miktarlar\u0131, sonuncusunda ise \u201coutdoor\u201d tabir edilen da\u011f-bay\u0131rda ge\u00e7irilen ve g\u00fcne\u015fe maruz kal\u0131nan zaman ko\u015fu ile denk ya da daha fazla etkili fakt\u00f6rler olarak \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 hep kar\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f. Ne kadar denk bir kontrol kohortu elde etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsan\u0131z \u00e7al\u0131\u015f\u0131n, daima hesaba katmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir \u015feyler \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Benzer s\u0131k\u0131nt\u0131lar vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da mevcuttur. Bunu a\u015fman\u0131n tek yolu randomizasyondur.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Dezavantajlar\u0131<\/h4>\n\n\n\n<p>Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n baz\u0131 handikaplar\u0131 da mevcuttur. <strong>Se\u00e7im yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/strong> <strong>(selection bias)<\/strong> en birincil problemdir. Maruziyete u\u011frayan ya da durumu ta\u015f\u0131yan kohortun kontrol grubuyla maruziyet haricinde tamamen benzer olmas\u0131 gerekir, ama \u00e7o\u011fu zaman bunu sa\u011flamak imkans\u0131zd\u0131r. Ko\u015funun kardiyovask\u00fcler sa\u011fl\u0131k \u00fczerindeki etkisini inceleyen bir \u00e7al\u0131\u015fmada, ko\u015fu yapan insanlar kohortunun ko\u015fu yapmayan insanlar kohortuna g\u00f6re kardiyovask\u00fcler sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 etkileyen bir\u00e7ok farkl\u0131 \u00f6nlemi de al\u0131yor olmas\u0131 son derece olas\u0131d\u0131r. Ne kadar u\u011fra\u015f\u0131l\u0131rsa u\u011fra\u015f\u0131ls\u0131n, kendi bedensel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 konusunda di\u011fer gruptan daha duyarl\u0131 olan bu kohortun t\u00fcm pozitif ve negatif riskler a\u00e7\u0131s\u0131ndan kontrol kohortuna benze\u015ftirilmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n<p>Kohort ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndaki bir di\u011fer problem ise <strong>sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkisi<\/strong>ndedir. Maruziyet ba\u015ftan belirlendi\u011finden, sonlan\u0131mla aralar\u0131nda sebep sonu\u00e7 ili\u015fkisi oldu\u011fu kabul\u00fc yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ama bu her zaman do\u011fru olmayabilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar, s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck hastal\u0131klarla ili\u015fkili sonlan\u0131mlar\u0131 g\u00f6stermede de g\u00fc\u00e7s\u00fczd\u00fcr. Bu tip durumlarda \u00e7ok uzun s\u00fcre takip gerekebilir ve \u00e7al\u0131\u015fma \u00e7ok maliyetli hale gelir. <strong>Vakalar\u0131n takibe gelmemesi (lost to follow-up)<\/strong> de \u00f6nemli bir sorundur. Takipten d\u00fc\u015fen hastalar\u0131n say\u0131s\u0131 ne kadar artarsa verinin g\u00fcvenilirli\u011fi o kadar d\u00fc\u015fer. Takipten d\u00fc\u015fen hastalar\u0131n olu\u015fan bir yan etki ya da tan\u0131mlanamayan maruziyetle ili\u015fkili bir sebep y\u00fcz\u00fcnden takibe gelmiyor olma ihtimalleri son derece olas\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle maruziyete sahip olan ve olmayan kohortlarda, takipten d\u00fc\u015fen hasta oranlar\u0131 aras\u0131nda fark varsa bu fark maruziyete atfedilir. Bu nedenle takip s\u00fcresi, \u00f6zellikle de maruziyetten uzun s\u00fcre sonra ve az say\u0131da olu\u015fan sonlan\u0131mlar\u0131n incelendi\u011fi durumlarda olduk\u00e7a uzayabilir (\u00f6rn., sigara i\u00e7en-i\u00e7meyen, akci\u011fer kanseri).<\/p>\n\n\n\n<p>20 y\u0131l takip s\u00fcresi konulan ve sigara i\u00e7enlerde akci\u011fer kanseri insidans\u0131n\u0131 inceleyen ilk kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n orijinal ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131ndan ne yaz\u0131k ki hi\u00e7birinin \u00f6mr\u00fc \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n tamamland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmeye vefa etmemi\u015ftir. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n takip s\u00fcresinin bitirilmesinin kutland\u0131\u011f\u0131 parti s\u0131ras\u0131nda hayatta olan tek orijinal ara\u015ft\u0131rmac\u0131 da ileri demans nedeniyle partiyi kendi 22. do\u011fumg\u00fcn\u00fc kutlamas\u0131 sanm\u0131\u015ft\u0131r. Olmas\u0131 gerekti\u011fi kadar uzun bir kohort \u00e7al\u0131\u015fma birka\u00e7 nesil hasta gerektirdi\u011fi gibi birka\u00e7 nesil ara\u015ft\u0131rmac\u0131 da gerektirir.<\/p>\n\n\n\n<p>Uzun s\u00fcre takip gerektirmesi nedeniyle pratikli\u011fi azalan kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ayn\u0131 dizayn ama farkl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m da kullan\u0131labilir: <strong>Retrospektif kohort, tarihi kohort, ya da non-konk\u00fcrran prospektif<\/strong> \u00e7al\u0131\u015fma ad\u0131 verilen bu yakla\u015f\u0131mda, \u00f6rne\u011fin 2016 y\u0131l\u0131nda \u00fcniversiteye ba\u015flayan insanlar\u0131 al\u0131p sigara i\u00e7me ve i\u00e7meme durum ve miktarlar\u0131na g\u00f6re kohortlara ay\u0131r\u0131p takip etmek yerine, 1995 y\u0131l\u0131na ait lise mezuniyet kay\u0131tlar\u0131n\u0131 al\u0131p o insanlara \u015fimdi ula\u015farak sigaraya ba\u015flad\u0131lar m\u0131, ne zaman ba\u015flad\u0131lar, ne kadar i\u00e7tiler gibi verileri elektronik hastane ya da sosyal g\u00fcvenlik veritaban\u0131ndaki kay\u0131tlar\u0131ndan inceleyip bug\u00fcn akci\u011fer kanseri a\u00e7\u0131s\u0131ndan tarama yapmay\u0131 tercih edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n<p>Prospektif kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda <strong>hat\u0131rlama yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 (recall bias)<\/strong> riski olmasa da retrospektif kohort ve vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda bu risk vard\u0131r. Ayn\u0131 \u00f6rnek \u00fczerinden gidersek, retrospektif kohort \u00e7al\u0131\u015fmada sigaraya ne zaman ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, ne kadar i\u00e7ti\u011fi gibi verileri kay\u0131tlardan bulamad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda sormak durumunda kalabilir ve ki\u015filerin beyanlar\u0131na g\u00f6re kohortlar\u0131m\u0131z\u0131 \u015fekillendirmek zorunda kalabiliriz. Vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda da ayn\u0131 \u015fekilde akci\u011fer kanseri olan ve olmayan hastalar\u0131n, ge\u00e7mi\u015fi hat\u0131rlama \u015fekilleri de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterebilir. Prospektif kohort ve RK\u00c7\u2019ler bu yanl\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan en g\u00fcvenli tekniklerdir.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalarda dikkat edilmesi gerekenler<\/h4>\n\n\n\n<p>Sonlan\u0131m riski kohort ve kontrol gruplar\u0131nda benzer olmal\u0131d\u0131r. E\u011fer kontrol grubunun sonlan\u0131ma ula\u015fma riski daha az ise yanl\u0131l\u0131k mevcuttur. Maruziyet net ve a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde tan\u0131mlanmal\u0131 ve a\u011f\u0131rl\u0131kland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Hastalar sigara i\u00e7en ve i\u00e7meyen yerine, g\u00fcnde ka\u00e7 sigara i\u00e7ildi\u011fi net bir \u015fekilde belirlenerek grupland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde sonlan\u0131mlar da net, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir bir \u015fekilde tan\u0131mlanmal\u0131d\u0131r. Maruz kalan ve kalmayan kohortlarda sonlan\u0131mlara ait verilerin g\u00fcvenilirli\u011finde fark olmamal\u0131d\u0131r. Objektif sonlan\u0131mlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (eritem var\/yok, uterus hassas\/de\u011fil vs) de\u011ferlendirecek hekimler hastalar\u0131n maruziyetlerine kar\u015f\u0131 k\u00f6r olmal\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde kay\u0131tlar \u00fczerinden yap\u0131lan de\u011ferlendirmelerde, kay\u0131tlara bakarak vakalar\u0131n sonlan\u0131ma ula\u015f\u0131p ula\u015fmad\u0131\u011f\u0131na karar verecek olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar maruziyet durumuna k\u00f6r olmak zorundad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Kontrol grubu maruziyet d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm riskler a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015fma kohortuyla ayn\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Bu grubu se\u00e7erken bazen i\u00e7 kohort (internal) ad\u0131 verilen ayn\u0131 poliklinik, servis ya da merkeze ba\u015fvuran hastalar se\u00e7ilebilirken, bazen de d\u0131\u015f (external) kaynaklardan yararlan\u0131labilir. \u0130\u00e7 kohort kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131 en tercih edilen y\u00f6ntemdir. Bazen de kohort i\u00e7erisinde hastalar kendileri zaten maruziyetlerine g\u00f6re gruplanm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Bir nevi g\u00f6zlemsel \u00e7al\u0131\u015fma h\u00fcviyetine b\u00fcr\u00fcnen bu kohortlara \u00f6rnek olarak, Kaposi sarkomunun kutan\u00f6z ve oral formuyla ba\u015fvuran HIV hastalar\u0131n\u0131n sa\u011fkal\u0131mlar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesini g\u00f6sterebiliriz. E\u011fer tatmin edici bir i\u00e7 kontrol kohortu yoksa, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar d\u0131\u015f kontrol kohortlar\u0131 kullan\u0131rlar. Buna bazen <strong>\u00e7ift-kohort \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131<\/strong> da denir. \u00d6rne\u011fin, mesleki maruziyetin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 inceleyen bir kohort \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in ayn\u0131 fabrikada \u00e7al\u0131\u015fan maruziyete u\u011framam\u0131\u015f vaka bulmak m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir. Bu ama\u00e7la b\u00f6lgedeki ba\u015fka bir fabrika \u00e7al\u0131\u015fanlar kullan\u0131labilir. Bu d\u0131\u015f kohort se\u00e7ilirken ayn\u0131 b\u00f6lgedeki bu iki fabrika \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n ayn\u0131 temel risklere sahip olduklar\u0131 varsay\u0131m\u0131 yap\u0131lmaktad\u0131r. Ancak bu her zaman do\u011fru olmayabilir. Daha riskli olan i\u015fte \u00e7al\u0131\u015fma tercihi, mesleki maruziyet i\u00e7in riski daha y\u00fcksek k\u0131lan ba\u015fka fakt\u00f6rlerden etkilenmi\u015f olabilir.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fcy\u00fck tonajl\u0131 konteyner gemisi \u00fcreten ve s\u00fcrekli kaynak yap\u0131lan A tersanesi ile dev l\u00fcks yatlar \u00fcreten ve metal malzeme yerine ah\u015fap bazl\u0131 malzeme kullanan B tersanesinde \u00e7al\u0131\u015fanlar, tersanede duman\u0131 ad\u0131 verilen toksik kaynak gazlar\u0131na ba\u011fl\u0131 zehirlenmeler ve restriktif akci\u011fer hastal\u0131klar\u0131 geli\u015fimi y\u00f6n\u00fcnden kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor olsun. Bu ilk grubun kontrol\u00fc ger\u00e7ekten ikinci tersane \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 m\u0131d\u0131r? \u0130\u015fin gerektirdi\u011fi sanatsal inceliklerin fazlal\u0131\u011f\u0131 nedeniyle l\u00fcks yat \u00fcretiminde \u00e7al\u0131\u015fan personelin daha e\u011fitimli, daha prezentabl, tersanenin de sat\u0131\u015f profiline uygun \u015fekilde kalite standartlar\u0131na daha uyumlu olmas\u0131 \u00e7ok daha olas\u0131d\u0131r. Bu durumda yat tersanesinde \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerin i\u015fyeri g\u00fcvenli\u011fi kurallar\u0131na daha fazla uyuyor olmas\u0131 (makse tak\u0131m\u0131 vb), daha iyi beslenmesi ve belki de daha az sigara kullan\u0131yor olmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha da az tercih edilen y\u00f6ntem ise genel toplum verilerinin kontrol verisi olarak kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, belirli bir fabrikada \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerin akci\u011fer kanserine ba\u011fl\u0131 \u00f6l\u00fcm oran\u0131n\u0131 toplum verisiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak ak\u0131lc\u0131 olmaz. Toplumda \u00e7al\u0131\u015fmayan ki\u015filerin de verisini i\u00e7eren toplum verileri, \u00e7al\u0131\u015fmayan ki\u015filerin \u00e7al\u0131\u015facak kadar sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmamas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden yanl\u0131l\u0131k i\u00e7erecektir. Ayn\u0131 \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerin mali g\u00fcc\u00fcn\u00fcn daha y\u00fcksek olmas\u0131, akci\u011fer kanserine sebep olan \u00fcr\u00fcnlere ya da tam tersine sa\u011fl\u0131k olanaklar\u0131na daha rahat eri\u015fmelerine yol a\u00e7arak yanl\u0131l\u0131k olu\u015fturabilir.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yaz\u0131lmas\u0131<\/h4>\n\n\n\n<p>Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ilk yapmas\u0131 gereken \u015fey maruziyete sahip olan ve olmayan kohortlar\u0131n maruziyet d\u0131\u015f\u0131nda birbirleriyle benzer olduklar\u0131na edit\u00f6r\u00fc ikna etmektir. Bu sebeple kohort \u00e7al\u0131\u015fmalarda ilk tablo daima temel demografik \u00f6zellikler ve sonlan\u0131m\u0131 etkileyecek fakt\u00f6rler a\u00e7\u0131s\u0131ndan iki grubun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve farkl\u0131l\u0131klar\u0131n istatistiksel olarak anlaml\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n raporlanmas\u0131d\u0131r (p de\u011ferleri, fark\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri ve g\u00fcven aral\u0131klar\u0131). Dikotom sonu\u00e7lar (sa\u011f, eksitus gibi) y\u00f6n\u00fcnden her iki kohortun sadece oranlar\u0131 de\u011fil, ham verileri de verilerek okuyucunun sonu\u00e7lar\u0131 konfirme etmesi sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Bu ama\u00e7la d\u00f6rt g\u00f6zl\u00fc tablolar kullan\u0131l\u0131r. K\u00fcm\u00fclatif insidans, insidans h\u0131z\u0131, r\u00f6latif risk ve g\u00fcven aral\u0131klar\u0131 verilmelidir. \u00d6zellikle aral\u0131klarla belirtilen sonlan\u0131mlar varsa (hafif, orta, a\u011f\u0131r), bu veriler net say\u0131sal tan\u0131mlamalarla ifade edilmeli, her bir aral\u0131k i\u00e7in r\u00f6latif risk ve g\u00fcven aral\u0131klar\u0131 verilmelidir. P de\u011ferlerinin tek ba\u015f\u0131na verilmesi yeterli de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\" \/>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\"><strong>Kaynaklar<\/strong><\/h5>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li>Rothman K. <em>Modern Epidemiology<\/em>. Lippincott Williams &amp; Wilkins&nbsp; 2016.<\/li><li>Kelsey JL. <em>Methods in Observational Epidemiology<\/em>. Oxford University Press, USA&nbsp; 1996.<\/li><li>Rothman N, Cantor KP, Blair A, Bush D, Brock JW, Helzlsouer K, <em>et al.<\/em> A nested case-control study of non-Hodgkin lymphoma and serum organochlorine residues. <em>Lancet<\/em> 1997;<strong>350<\/strong>:240\u20134.<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kohort&#8217;u, bir maruziyetten sonlan\u0131ma do\u011fru uygun ad\u0131m beraberce giden insanlar toplulu\u011fu olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Bu tip \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n en \u00f6nemli parametresi Zaman\u2019d\u0131r. Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1561,"featured_media":591,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[16,10014],"tags":[],"class_list":["post-590","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arastirma-planlama-yazilari","category-akademik-blog-yazisi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/590","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1561"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=590"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/590\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/591"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=590"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=590"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=590"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}