{"id":583,"date":"2020-02-06T10:48:23","date_gmt":"2020-02-06T07:48:23","guid":{"rendered":"https:\/\/www.aciltipakademisi.org\/?p=583"},"modified":"2021-11-16T04:10:00","modified_gmt":"2021-11-16T01:10:00","slug":"metodoloji-calisma-tipleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/2020\/02\/06\/metodoloji-calisma-tipleri\/","title":{"rendered":"Metodoloji: \u00c7al\u0131\u015fma tipleri"},"content":{"rendered":"\n
\"DOI\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Bir klinik ara\u015ft\u0131rman\u0131n metodolojisi ve taksonomisi<\/h4>\n\n\n\n

T\u0131pk\u0131 biyolojik taksonomide oldu\u011fu gibi \u00e7o\u011fu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 kategorize etmek i\u00e7in benzer bir hiyerar\u015fiden yararlanabiliriz (\u015eekil 1)<\/strong> [1,2].<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
\u015eekil 1. Ara\u015ft\u0131rma Tiplerinin Taksonomisi<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n anatomisi, yani metodu, o \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n neyi bildirip neyi bildiremeyece\u011fini bize anlat\u0131r. Biz okuyucular i\u00e7in en \u00f6nemli handikaplardan biri de yazarlar\u0131n her zaman \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n tipini belirtmemesi ve bizim \u00e7\u0131kar\u0131m sa\u011flamam\u0131za olanak verecek ayr\u0131nt\u0131lardan bahsetmemeleridir. Daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc, yazarlar bazen \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n tipini yanl\u0131\u015f belirtebilir. \u00d6rne\u011fin, randomize olmayan kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, randomize kontroll\u00fc olarak; e\u015fzamanl\u0131 olmayan kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 olarak belirtmek s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan hatalardand\u0131r. Vaka-kontrol kelimesinin de uygunsuz bi\u00e7imde her kontrol grubu olan \u00e7al\u0131\u015fmada kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Biyolojinin ana gruplar\u0131 olan hayvanlar ve bitkiler gibi, klinik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n da ana gruplar\u0131 deneysel ve g\u00f6zl emsel \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r (\u015eekil 2)<\/strong>.[3]<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
\u015eekil 2. Ara\u015ft\u0131rma Tipleri<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
Bu noktada kohort kelimesinin biraz \u00fcst\u00fcnde durmakta fayda var. Kohort kelimesi t\u0131bbi de\u011fil askeri bir terimdir. Do\u011fu Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda 300 ila 600 ki\u015filik birliklere kohort ad\u0131 verilirdi. 10 kohort bir lejyonu olu\u015ftururdu. Kohort; ortak bir tecr\u00fcbe, maruziyet ya da durumu payla\u015fan insanlar anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. Mesela do\u011fum kohortu ayn\u0131 y\u0131l do\u011fanlar\u0131, sigara i\u00e7enler kohortu sigara i\u00e7me y\u00f6n\u00fcnden ortakl\u0131\u011f\u0131 olan bir grubu belirtir. Bu a\u00e7\u0131dan insanlar\u0131n birim \u00f6l\u00e7ek oldu\u011fu t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u00f6rneklenmi\u015f insan topluluklar\u0131 asl\u0131nda birer kohorttur.<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/div><\/figure>\n\n\n\n

G\u00f6zlemsel \u00e7al\u0131\u015fmalar<\/h4>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fma dizayn\u0131 ilevar olan bir durumun farkl\u0131 y\u00f6nleri g\u00f6zlenir. Anket ya da vaka sunumunu buna \u00f6rnek verebiliriz. Elde etti\u011fimiz veriler yoluyla g\u00f6zledi\u011fimiz durumla beraber bulunan farkl\u0131 y\u00f6nleri say\u0131sal bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Literat\u00fcr\u00fcn \u00e7o\u011funu olu\u015fturan g\u00f6zlemsel \u00e7al\u0131\u015fmalar<\/strong> [4] kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma veya kontrol grubu olup olmamas\u0131na g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu tip bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma \u00f6\u011fesi bulunan g\u00f6zlemsel \u00e7al\u0131\u015fmalara analitik<\/strong>, olmayanlara tan\u0131mlay\u0131c\u0131<\/strong> \u00e7al\u0131\u015fma ad\u0131 verilir. Analitik \u00e7al\u0131\u015fmalarda maruziyet ve sonlan\u0131mlar\u0131n s\u0131ras\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n alt tipini belirler. Bizim etkin olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z (yani bizim uygulamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z) bir maruziyete u\u011fram\u0131\u015f vakalar\u0131 al\u0131p sonras\u0131nda sonlan\u0131m geli\u015fen ve geli\u015fmeyen vakalar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yorsak buna kohort \u00e7al\u0131\u015fma <\/strong>ad\u0131 verilir. Kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar e\u015fzamanl\u0131<\/strong> olabilir ya da olmayabilir. Geli\u015fmi\u015f olan sonlan\u0131mlara sahip vakalar\u0131 geriye do\u011fru taray\u0131p belirli bir maruziyete sahip olma ve olmama durumlar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yorsak vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131<\/strong>, hem maruziyet hem de sonlan\u0131m varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayn\u0131 zaman diliminde beraber g\u00f6zlemleyip kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yorsak kesitsel <\/strong>bir \u00e7al\u0131\u015fmadan bahsediyor oluruz.<\/p>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rma hiyerar\u015fisinin en alt\u0131nda tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar<\/strong> gelir. Vaka sunumu<\/strong> bunun en basit \u00f6rne\u011fidir. Birden \u00e7ok vakan\u0131n bir araya getirildi\u011fi sunumlara ise vaka-serisi<\/strong> ad\u0131 verilir.<\/p>\n\n\n\n

Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar<\/h4>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rma hiyerar\u015finin en alt\u0131nda gelen tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar ile ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bir hastal\u0131k ya da durumun frekans\u0131n\u0131, do\u011fal gidi\u015fat\u0131n\u0131 ve muhtemel etkileyicilerini tan\u0131mlarlar. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131ndan belirli bir zaman i\u00e7inde ka\u00e7 ki\u015finin bu hastal\u0131k ya da duruma sahip oldu\u011funu, etkilenenlerde hastal\u0131\u011f\u0131n gidi\u015fat ve \u00f6zelliklerini \u00f6\u011frenebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar bilimsel bilgi havuzuna d\u00f6k\u00fclen ilk damlalar gibidir. Konu edilen hastal\u0131k ya da durumun net, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir bir \u015fekilde tan\u0131mlanm\u0131\u015f olmas\u0131 \u015fartt\u0131r. Klasik olarak tan\u0131mlay\u0131c\u0131 bir t\u0131bbi rapor ki\u015fi, yer ve zaman bilgisini; yani ajan, konak\u00e7\u0131 ve ortam bilgisini vermelidir. Bu klasik tan\u0131mlamay\u0131 biraz daha ileri g\u00f6t\u00fcr\u00fcrsek, modern bir tan\u0131mlay\u0131c\u0131 ara\u015ft\u0131rman\u0131n t\u0131pk\u0131 iyi bir gazetecinin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi Kim, Ne, Neden, Nas\u0131l, Nerede ve Ne zaman sorular\u0131ndan olu\u015fan 5N1K setinin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc cevaplamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz [2,5,6]. Bu 6 soruya bir de 7. soru olarak \u201cpeki ya \u015fimdi\u201d sorusunu eklemek ve buna yan\u0131t vermeye \u00e7al\u0131\u015fmak da tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ard\u0131ndan gelecek, taksonomide daha y\u00fcksek kan\u0131t d\u00fczeyine sahip \u00e7al\u0131\u015fmalara altyap\u0131 olu\u015fturur. Yazarlar bu i\u015flemi muhtemel sebepler ve sonu\u00e7lar hakk\u0131nda teorilerini ortaya atarak yaparlar. Bu teorilerin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 analitik ya da deneysel metodlarla ispatlanmas\u0131 gereklidir.<\/p>\n\n\n\n

Tablo 1. Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n bildiriminde yan\u0131t\u0131 verilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan sorular<\/p>\n\n\n\n

Soru<\/strong><\/td>\u0130\u00e7erik<\/strong><\/td><\/tr>
Kim?<\/strong><\/td>Hastal\u0131\u011fa sahip olanlar kim?<\/td><\/tr>
Ne?<\/strong><\/td>\u00c7al\u0131\u015f\u0131lan ya da bildirilen hastal\u0131k ne?<\/td><\/tr>
Neden?<\/strong><\/td>Neden bu hastal\u0131k ya da durum geli\u015fti?<\/td><\/tr>
Nas\u0131l?<\/strong><\/td>Nas\u0131l ilerler ve kendini g\u00f6sterir?<\/td><\/tr>
Nerede?<\/strong><\/td>Nerede ortaya \u00e7\u0131kar?<\/td><\/tr>
Ne zaman?<\/strong><\/td>Ne zaman ortaya \u00e7\u0131kar veya daha s\u0131k g\u00f6r\u00fcl\u00fcr?<\/td><\/tr>
Peki ya \u015fimdi?<\/strong><\/td>Neden bu hastal\u0131k \u00f6nemli?<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/div><\/figure>\n\n\n\n

Vaka sunumlar\u0131, vaka serileri, s\u00fcrveyans \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, ekolojik korelasyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, trend analizleri, sa\u011fl\u0131k planlamalar\u0131 tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc olu\u015fturur. Ancak bu \u00e7al\u0131\u015fmalar sebep-sonu\u00e7 ve benzerleri gibi herhangi bir ili\u015fki hakk\u0131nda yorum yapmaya izin vermez. Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla ilgili en s\u0131k yap\u0131lan hata da bu \u015fekilde \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1.     Vaka sunumlar\u0131<\/h5>\n\n\n\n

Bir g\u00f6zlemcinin nadir bir hastal\u0131k, durum ya da ili\u015fkiyi bildirdi\u011fi raporlard\u0131r. Bu raporlar tek bir hastaya ait t\u0131bbi bir \u00f6yk\u00fcy\u00fc bir d\u00fczen i\u00e7inde sunan makalelerdir. Ayn\u0131 hastal\u0131\u011fa ait birka\u00e7 vaka sunumu bir araya getirilerek vaka serileri olarak da sunulabilirler. Kan\u0131t d\u00fczeyi d\u00fc\u015f\u00fck olmakla birlikte bazen \u00e7ok \u00f6nemli yan etkilerin veya hastal\u0131klar\u0131n tan\u0131mlanmas\u0131 bir olgu sunumunun duruma dikkati \u00e7ekmesi ile ba\u015flayabilir. Bu duruma \u00f6rnek olarak talidomid kullanan bir annenin her iki bebe\u011finin de fokomeli ile do\u011fdu\u011funu fark ederek bu durumu bir vaka sunumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren doktorun di\u011fer meslekta\u015flar\u0131nda olu\u015fturdu\u011fu fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterebiliriz.[7] Bildirilen vaka sunumlar\u0131 daha ileri tekniklerle yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in altyap\u0131 olu\u015fturur.<\/p>\n\n\n\n

2.     Vaka serileri<\/h5>\n\n\n\n

Benzer vakalar\u0131 bir araya getiren raporlard\u0131r. Bazen bir epidemi ya da b\u00f6lgesel birikimi g\u00f6stererek ileri incelemelerin ba\u015flat\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olurlar.<\/p>\n\n\n\n

3.     S\u00fcrveyans<\/h5>\n\n\n\n

Halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 prati\u011finde sa\u011fl\u0131k planlamalar\u0131, uygulamalar\u0131 ve de\u011ferlendirmeleri i\u00e7in gereken sa\u011fl\u0131k verilerinin belirli zaman aral\u0131klar\u0131yla sistematik bi\u00e7imde toplanmas\u0131, analizi ve yorumlamas\u0131n\u0131 takiben bu verileri kullanacaklarla payla\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. Pasif s\u00fcrveyans \u00d6l\u00fcm Bildirim Sistemi (\u00d6BS) gibi bir kay\u0131t sisteminde otomatik olarak elde edilen verileri birle\u015ftirirken, aktif s\u00fcrveyans ile belirli bir vaka \u00e7e\u015fidi \u00f6zel olarak ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r ve incelenir. S\u00fcrekli s\u00fcrveyans ve a\u015f\u0131lama sayesinde su \u00e7i\u00e7e\u011fi hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n eradikasyonunun sa\u011flanmas\u0131, epidemiyolojik s\u00fcrveyans\u0131n \u00f6nemine en g\u00fczel \u00f6rnektir.<\/p>\n\n\n\n

4.     Ekolojik korelasyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/h5>\n\n\n\n

Ekolojik korelasyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 maruziyet ve sonlan\u0131mlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiye, bireyler \u00fczerinden de\u011fil toplumlar \u00fczerinden bakar. Koroner arter hastal\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6l\u00fcm say\u0131s\u0131 ile ki\u015fi ba\u015f\u0131na sat\u0131lan sigara say\u0131s\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fki gibi, halihaz\u0131rda toplanan verilerin birbiri ile ili\u015fkisini say\u0131salla\u015ft\u0131rmay\u0131 ama\u00e7lar. En \u00f6nemli eksiklik t\u00fcm tan\u0131mlay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda oldu\u011fu gibi sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkisinin kurulmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmamas\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde koroner arter hastal\u0131\u011f\u0131yla renkli televizyon sat\u0131\u015flar\u0131 aras\u0131nda da y\u00fcksek bir ili\u015fki belirlenmi\u015ftir. Televizyonda g\u00f6sterilen sald\u0131rganl\u0131k ile okul i\u00e7i sald\u0131rganl\u0131k aras\u0131nda da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ili\u015fki vard\u0131r. Bu tip ili\u015fkilerden hangisinin ger\u00e7ek hangisinin kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 oldu\u011fu ileri tekniklerle analiz edilmelidir.<\/p>\n\n\n\n

Analitik \u00c7al\u0131\u015fmalar<\/h4>\n\n\n\n

Analitik \u00e7al\u0131\u015fmalar ise vaka-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, kohort (prospektif\/retrospektif) \u00e7al\u0131\u015fmalar ve kesitsel \u00e7al\u0131\u015fmalar olarak \u00f6zetlenebilirler.<\/p>\n\n\n\n

Vaka-kontrol<\/strong> tipi<\/strong> \u00e7al\u0131\u015fmalarda daima retrospektif (ge\u00e7mi\u015fteki sonu\u00e7lara bak\u0131larak yorumlanan) “Ne oldu?” sorusuna yan\u0131t aran\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rmalar neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisini irdeler. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n bir kohort tipi ara\u015ft\u0131rma olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in ise “Ne olacak?” sorusuna yan\u0131t verip vermedi\u011fine bak\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7o\u011fu kohort tipi<\/strong> \u00e7al\u0131\u015fma prospektif olarak (gelecekte ger\u00e7ekle\u015fecek sonu\u00e7lar\u0131n incelenmesi) yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda insidans ve r\u00f6latif risk gibi \u00e7ok de\u011ferli verilere ula\u015f\u0131l\u0131r. Olas\u0131 risk etmeninin ger\u00e7ekten \u00f6nemli olup olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kesitsel<\/strong> bir \u00e7al\u0131\u015fmada ise “Ne oluyor?” sorusu yan\u0131tlan\u0131r ve toplumdaki bir sa\u011fl\u0131k sorununu tespit etmek genellikle ama\u00e7t\u0131r. Genellikle hastal\u0131k prevalans\u0131 (s\u0131kl\u0131\u011f\u0131), hastal\u0131k mekanizmalar\u0131 ve tan\u0131sal sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in yap\u0131lan bu \u00e7al\u0131\u015fmalara g\u00fczel bir \u00f6rnek, \u00fclkemizdeki kalp hastal\u0131klar\u0131na neden olan hipertansiyon, diabetes mellitus gibi hastal\u0131klar\u0131n prevalans\u0131n\u0131n tespiti ile ya\u015f ve cinsiyetle ili\u015fkisinin incelendi\u011fi TEKHARF \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. [8,9]<\/p>\n\n\n\n

Deneysel \u00c7al\u0131\u015fmalar<\/h4>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fma dizayn\u0131nda ila\u00e7 vermek ya da bir giri\u015fim uygulamak gibi bir \u015fekilde biz bir \u015feyler yapar\u0131z. B\u00f6ylece yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z uygulaman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirme imkan\u0131m\u0131z olur. Dolay\u0131s\u0131yla, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 maruziyetleri kendisi olu\u015fturuyorsa deneysel<\/strong>, kendi etkisi olmayan maruziyetler \u00fczerinden ara\u015ft\u0131rma yap\u0131yorsa g\u00f6zlemsel<\/strong> bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmektedir diyebiliriz. Burada maruziyet, sonlan\u0131m \u00fczerinde etkisi ara\u015ft\u0131r\u0131lan her t\u00fcrl\u00fc olay, giri\u015fim ya da ila\u00e7 olabilir. Sonlan\u0131m ise fayda-zarar etkisinin hesaplanmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan, bir oran ya da \u00f6l\u00e7\u00fcyle ifade edilebilen her t\u00fcrl\u00fc bulguya i\u015faret eder.<\/p>\n\n\n\n

Klinik ara\u015ft\u0131rma<\/h5>\n\n\n\n

Deneysel ara\u015ft\u0131rmalar insanlar \u00fczerinde yap\u0131l\u0131yorsa bunlara klinik ara\u015ft\u0131rma <\/strong>ad\u0131 verilir. \u00d6rne\u011fin, giri\u015fimsel sedo-analjezide kullan\u0131lan farkl\u0131 ila\u00e7lar\u0131n etkilerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma amac\u0131yla dizayn edilen deneysel \u00e7al\u0131\u015fma bir klinik ara\u015ft\u0131rma, kullan\u0131lan farkl\u0131 ila\u00e7lar\u0131n her biri ara\u015ft\u0131rmac\u0131 taraf\u0131ndan belirlenmi\u015f farkl\u0131 birer maruziyet, sedasyon s\u00fcresi, analjezi derinli\u011fi ya da hasta memnuniyeti de sonlan\u0131mlard\u0131r. Baz\u0131 n\u00fcanslar d\u0131\u015f\u0131nda deneylerde ge\u00e7erli kurallar\u0131n hepsinin klinik ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n

Ba\u011f\u0131ms\u0131z e\u015fzamanl\u0131 kontroll\u00fc ara\u015ft\u0131rma<\/h5>\n\n\n\n

Ana yap\u0131 olarak d\u00f6rde ayr\u0131lan deneysel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n en \u00f6nemli gruplar\u0131ndan biri ba\u011f\u0131ms\u0131z e\u015fzamanl\u0131 kontroll\u00fc ara\u015ft\u0131rmalard\u0131r<\/strong>. Bu ara\u015ft\u0131rmalar bir deney grubu ve kontrol grubu i\u00e7erirler. E\u011fer hastan\u0131n hangi gruba al\u0131naca\u011f\u0131 rastgele bir y\u00f6ntemle saptan\u0131yorsa bu ara\u015ft\u0131rma randomize kontroll\u00fc bir ara\u015ft\u0131rma olacakt\u0131r. Deneklerin gruplara al\u0131nma y\u00f6ntemi \u00f6nceden belirlenmi\u015f ise randomize olmayan kontroll\u00fc bir \u00e7al\u0131\u015fma dizayn edilmi\u015ftir. E\u011fer hem denekler hem de ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar dene\u011fin hangi grupta oldu\u011funu bilmiyorlarsa \u00e7ift, sadece denekler hangi y\u00f6ntemin uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyorlarsa tek-k\u00f6r ara\u015ft\u0131rmadan s\u00f6z edilir. \u00c7ift k\u00f6r, randomize kontroll\u00fc ara\u015ft\u0131rmalarda elde edilen veriler daha objektif olduklar\u0131 i\u00e7in kan\u0131t d\u00fczeyleri g\u00fc\u00e7l\u00fc olarak de\u011ferlendirilirler.[8] Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar bir ila\u00e7 ya da giri\u015fimin s\u0131nanaca\u011f\u0131 deneylerde kullan\u0131l\u0131rlar. Kendi kendine kontroll\u00fc ara\u015ft\u0131rmalar ise deney ve kontrol gruplar\u0131 i\u00e7inde farkl\u0131 denekler bulundu\u011fu durumlarda randomizasyona ra\u011fmen gruplar aras\u0131nda istenilen benzerli\u011fi sa\u011flanamad\u0131\u011f\u0131 durumlarda tercih edilirler. \u00c7\u00f6z\u00fcm olarak denekler hem deney hem kontrol grubunda yer al\u0131rlar. \u00d6rneklersek; serum kolestrol d\u00fczeyini d\u00fc\u015f\u00fcrmede etkili olabilecek iki t\u00fcr diyetin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada obezite, ailesel lipid metabolizma bozukluklar\u0131 gibi kontrol edilemeyen bireysel farkl\u0131l\u0131klar\u0131 giderebilmek amac\u0131 ile hastalar \u00f6nce hem kontrol hem de deney grubunda yer al\u0131rlar. \u00d6nce-sonra tipindeki bu ara\u015ft\u0131rmalar da ilk \u00f6nce normal diyetle beslenen bir hasta grubu serum kolestrol d\u00fczeyi \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr, sonras\u0131nda ise bu d\u00fczey diyet tipine g\u00f6re bir s\u00fcre sonra ayn\u0131 grupta \u00f6l\u00e7\u00fclerek kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.[9]<\/p>\n\n\n\n

\u00c7apraz Dizayn<\/h5>\n\n\n\n

Di\u011fer bir deneysel ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemi ise \u00e7apraz dizayn \u00e7al\u0131\u015fma<\/strong>lard\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rma d\u00fczeninde ba\u015flang\u0131\u00e7ta olu\u015fturulan iki ba\u011f\u0131ms\u0131z gruptan birine ara\u015ft\u0131r\u0131lan y\u00f6ntem veya ila\u00e7 uygulan\u0131r di\u011ferine ise plasebo verilir. Bir s\u00fcre sonra etkiler kaydedilir ve uygulanan y\u00f6nteme (e\u011fer ila\u00e7 ise an az yar\u0131lanma \u00f6mr\u00fcn\u00fcn 4 kat\u0131 kadar ara verilerek \u2013 ar\u0131nma periyodu) gruplar \u00e7aprazlan\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rma  sonu\u00e7lar\u0131 olduk\u00e7a g\u00fcvenilir ve g\u00fc\u00e7l\u00fc olarak kabul edilirler. Ancak ar\u0131nma durumunda ila\u00e7s\u0131z kalma pek \u00e7ok klinik durum i\u00e7in uygun ve etik olmayabilir. Son olarak d\u0131\u015f kontroll\u00fc ara\u015ft\u0131rmalar da deneysel ara\u015ft\u0131rmalardand\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rmalarda kontrol grubu ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rma grubuna veya daha \u00f6nce uygulanan bir y\u00f6nteme ait olabilir. \u00d6rneklemek gerekirse; portal hipertansiyon i\u00e7in uygulanan bir cerrahi y\u00f6ntemin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n on y\u0131l \u00f6nceki eski y\u00f6ntemin uyguland\u0131\u011f\u0131 hasta grubu ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131.[8]<\/p>\n\n\n\n

Metodolojik \u00c7al\u0131\u015fma<\/h4>\n\n\n\n

Di\u011fer ara\u015ft\u0131rma tipleri ise metodolojik ara\u015ft\u0131rmalard\u0131r ve tan\u0131 ve tarama y\u00f6ntemlerinin ge\u00e7erlili\u011fine y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalar, g\u00f6zlemcilerin \u00f6l\u00e7\u00fcm y\u00f6ntemlerinin g\u00fcvenilirli\u011fine y\u00f6nelik ara\u015ft\u0131rmalar ve matematik simulasyon modelleri ile yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar olarak s\u0131n\u0131flan\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

Makalelerin konu temelinde s\u0131n\u0131flamas\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rma makaleleri genellikle a\u015fa\u011f\u0131da verilen ana konulardan birine y\u00f6nelik olarak yukar\u0131da belirtti\u011fimiz dizaynlarda planlanm\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yay\u0131nlanm\u0131\u015f halleridir.<\/p>\n\n\n\n

Tedavileri inceleyen makaleler<\/h5>\n\n\n\n

Bir ila\u00e7, cerrahi giri\u015fim veya alternatif hasta e\u011fitim ya da uygulamalar\u0131 gibi y\u00f6ntemlerin etkinli\u011fini inceleyen bu makaleler i\u00e7in tercih edilmesi \u00f6nerilen ara\u015ft\u0131rma \u015fekli randomize kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Tan\u0131 y\u00f6ntemlerine y\u00f6nelik ara\u015ft\u0131rmalar<\/h5>\n\n\n\n

Yeni bir tan\u0131sal y\u00f6ntemin ge\u00e7erli (bu teste g\u00fcvenelim mi?) ve g\u00fcvenilir (testi her tekrar etti\u011fimizde ayn\u0131 sonu\u00e7lara m\u0131 ula\u015f\u0131r\u0131z?) olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yap\u0131lan bu ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in \u00f6nerilen y\u00f6ntem ise yeni y\u00f6ntemin ve alt\u0131n standart y\u00f6ntemin birlikte uyguland\u0131\u011f\u0131 kesitsel \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Taramalar<\/h5>\n\n\n\n

Bir testin presemptomatik durumdaki hastalarda tan\u0131 ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131m\u0131n\u0131 inceleyen \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r, \u00f6nerilen \u00e7al\u0131\u015fma dizayn\u0131 kesitsel tiptedir.<\/p>\n\n\n\n

Prognoz saptay\u0131c\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar<\/h5>\n\n\n\n

Bu ara\u015ft\u0131rmalar erken d\u00f6nemde herhangi bir hastal\u0131\u011f\u0131 olan bireyin prognozunu inceler, \u00f6nerilen ara\u015ft\u0131rma tipi uzun s\u00fcreli prospektif kohortlard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Nedensellik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131<\/h5>\n\n\n\n

Bu ara\u015ft\u0131rmalar da ise \u00e7evresel kirlilik gibi zararl\u0131 bir ajan\u0131n neden oldu\u011fu hastal\u0131klar incelenir. \u00d6nerilen ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemleri kohort ya da olgu kontrol tipi ara\u015ft\u0131rmalar olabilece\u011fi gibi ender g\u00f6r\u00fclen durumlarda (kot ta\u015flama i\u015f\u00e7ilerinde silikozis gibi..) olgu raporlar\u0131ndan da \u00f6nemli ip u\u00e7lar\u0131 elde edilebilir.[7]<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincil \u00c7al\u0131\u015fmalar<\/h4>\n\n\n\n

Kan\u0131ta Dayal\u0131 T\u0131p (KDT) uygulamalar\u0131nda kullan\u0131lan kan\u0131tlar\u0131n hiyerar\u015fik dizilimlerinde en \u00fcst d\u00fczeyde sistematik derlemeler ve meta-analizler yer al\u0131r.[10] Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 esnas\u0131nda belli a\u015famalardan olu\u015fan bir metodoloji izlenir. Bu ara\u015ft\u0131rmalar birincil tipte y\u00fcr\u00fct\u00fclen ara\u015ft\u0131rma verilerinin ikincil analizi \u015feklinde y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr. Sistematik derlemelerde bir protokol esas\u0131nca derlemeye al\u0131nacak yay\u0131nlar se\u00e7ilir ve uygun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bulgular\u0131 yorumlan\u0131r. Sistematik derlemelerde her zaman istatistiksel analiz yap\u0131lmas\u0131 \u015fart de\u011fil iken meta-analizlerde benzer tasar\u0131m\u0131 olan farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma bulgular\u0131ndan toplu olarak istatistiksel analiz yap\u0131lmaktad\u0131r. Bir meta-analiz, sistematik derleme metodolojisi ile \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 se\u00e7mi\u015f ise \u201csistematik bir meta-analiz\u201d olarak de\u011ferlendirilir ve var\u0131lan sonucun kestirim g\u00fcc\u00fc artar. Bu tipte yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma bir araya getirilerek hem \u00f6rneklem b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc hem de istatistiksel g\u00fc\u00e7 artt\u0131r\u0131l\u0131r. Seyrek g\u00f6r\u00fclen hastal\u0131klar daha b\u00fcy\u00fck gruplarda incelenebilir.<\/p>\n\n\n\n

Bir makalenin sistematik derleme mi yoksa meta-analiz mi oldu\u011funa karar verebilmek i\u00e7in bizi meta-analiz y\u00f6n\u00fcnde d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrecek olan \u015fu k\u0131staslara dikkat edilir:<\/p>\n\n\n\n

  1. \u00d6nceden belirlenmi\u015f bir amaca uygun olarak ara\u015ft\u0131rma protokol\u00fc belirlenmi\u015f mi?<\/li>
  2. Analize al\u0131nan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmaya dahil etme ve etmeme kriterleri var m\u0131?<\/li>
  3. Se\u00e7ilen yay\u0131nlardan elde edilen verilerin hangi istatistiksel y\u00f6ntemler ile yeniden analize tabii tutuldu\u011fu belirtilmi\u015f mi?<\/li>
  4. Elde edilen sonu\u00e7lar t\u0131pk\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma makalesi gibi IMRAD yap\u0131s\u0131nda m\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015f?<\/li><\/ol>\n\n\n\n

    Bilimsel Kan\u0131tlar\u0131n De\u011ferlili\u011fi<\/h4>\n\n\n\n

    Makalelerin bilimsel kan\u0131t d\u00fczeylerine g\u00f6re dizilimi ise i\u00e7erdikleri bilgi y\u00fck\u00fc ve objektif y\u00f6nteme sahip olmalar\u0131na g\u00f6re belirlenmi\u015f geleneksel bir s\u0131ralamaya sahiptir. Bu s\u0131ralamaya g\u00f6re en de\u011ferli bilimsel kan\u0131tlar sistematik derlemeler ve meta-analizlerden elde edilirler. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n de\u011ferli olmas\u0131n\u0131n nedeni belirlenmi\u015f bir y\u00f6ntem do\u011frultusunda birden fazla \u00f6rneklem grubunda elde edilen verilerin bir arada yorumlanmas\u0131 olarak \u00f6zetlenebilir.  \u0130kinci s\u0131rada de\u011ferli kan\u0131t kaynaklar\u0131 ise kesin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 sonu\u00e7lara i\u015faret eden (g\u00fcven aral\u0131klar\u0131 kesi\u015fmeyen klinik anlaml\u0131 etki d\u00fczeyleri gibi..) randomize kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131rada ise yine randomize kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar bulunmakla birlikte  bu \u00e7al\u0131\u015fmalardan elde edilen kesinle\u015fmi\u015f tan\u0131mlay\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar bulunmaz.  Randomizasyon ve tan\u0131mlanm\u0131\u015f deney ve kontrol gruplar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n y\u00f6ntemsel hata yapma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalarda elde edilen veriler de\u011ferli olmaktad\u0131r. Daha sonraki s\u0131rada ise kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, olgu kontrol tipi ara\u015ft\u0131rmalar, kesitsel \u00e7al\u0131\u015fmalar ve en sonda ise olgu sunumlar\u0131 yer almaktad\u0131r.[7]<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/a>
    \u015eekil 3. \u00c7al\u0131\u015fma tiplerinin zamanla ili\u015fkisi<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

    Kaynaklar<\/h4>\n\n\n\n
    1. Guyatt G. Users’ Guides to the Medical Literature: A Manual for Evidence-Based Clinical Practice, 3E<\/em>. McGraw Hill Professional  2014.<\/li>
    2. Schulz KF, Grimes DA. The Lancet Handbook of Essential Concepts in Clinical Research<\/em>. The Lancet 2006.<\/li>
    3. Hulley SB, Cummings SR, Browner WS, Grady DG, Newman TB. Designing Clinical Research<\/em>. Lippincott Williams & Wilkins  2013.<\/li>
    4. Funai EF, Rosenbush EJ, Lee MJ, Del Priore G. Distribution of study designs in four major US journals of obstetrics and gynecology. Gynecol Obstet Invest<\/em> 2001;51<\/strong>:8\u201311.<\/li>
    5. Buring JE. Epidemiology in Medicine<\/em>. Lippincott Williams & Wilkins  1987.<\/li>
    6. Lilienfeld DE. Lilienfeld’s Foundations of Epidemiology<\/em>. Oxford University Press, USA  2015.<\/li>
    7. Greenhalgh T. How to Read a Paper<\/em>. John Wiley & Sons  2014.<\/li>
    8. Hayran M. Sa\u011fl\u0131k Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 \u0130\u00e7in Temel \u0130statistik<\/em>. Omega Ara\u015ft\u0131rma  2011.<\/li>
    9. Onat A. Lipids, lipoproteins and apolipoproteins among turks, and impact on coronary heart disease. Anadolu Kardiyol Derg<\/em> 2004;4<\/strong>:236\u201345.<\/li>
    10. Jones C. Evidence-based medicine: (1) Research methods. Pharmaceutical Journal<\/em> 2002;268<\/strong>:839\u201341.<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Bir klinik ara\u015ft\u0131rman\u0131n metodolojisi ve taksonomisi T\u0131pk\u0131 biyolojik taksonomide oldu\u011fu gibi \u00e7o\u011fu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 kategorize etmek i\u00e7in benzer bir hiyerar\u015fiden yararlanabiliriz (\u015eekil 1)…<\/p>\n","protected":false},"author":1561,"featured_media":584,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[16,10014],"tags":[],"class_list":["post-583","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arastirma-planlama-yazilari","category-akademik-blog-yazisi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/583","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1561"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=583"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/583\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/584"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=583"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=583"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=583"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}