{"id":580,"date":"2020-02-06T10:45:16","date_gmt":"2020-02-06T07:45:16","guid":{"rendered":"https:\/\/www.aciltipakademisi.org\/?p=580"},"modified":"2021-11-16T04:10:00","modified_gmt":"2021-11-16T01:10:00","slug":"jamovi-nasil-kullanilir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tatd.org.tr\/atak\/2020\/02\/06\/jamovi-nasil-kullanilir\/","title":{"rendered":"Jamovi nas\u0131l kullan\u0131l\u0131r?"},"content":{"rendered":"\n
\"DOI\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u0130leri istatistik kursumuz i\u00e7in 2 haftadan k\u0131sa bir s\u00fcre kalm\u0131\u015fken Temel \u0130statistik ve metodoloji kurslar\u0131m\u0131zda hep sorulan sorulardan birinin tekrar edilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek bu yaz\u0131y\u0131 kaleme almaya karar verdim: “SPSS, SAS paral\u0131 ve karma\u015f\u0131k. Kolay bir istatistik paket program\u0131 \u00f6nerebilir misiniz?”<\/p>\n\n\n\n

Bu sorunun ucuz (hatta \u00fccretsiz) k\u0131sm\u0131 i\u00e7in uzun s\u00fcre sadece tek bir yan\u0131t\u0131m\u0131z vard\u0131: R istatistik programlama dili. Ama bu \u00fccretsiz paket son derece karma\u015f\u0131k komutlar\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in ciddi bir zaman yat\u0131r\u0131m\u0131 i\u00e7eriyordu. Benim de favorim olan ve neredeyse her i\u015flem i\u00e7in rutin kulland\u0131\u011f\u0131m MedCalc, d\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131n y\u00fckseli\u015fi ile ucuz olmaktan yava\u015f yava\u015f \u00e7\u0131kt\u0131. \u00dcniversiteler taraf\u0131ndan verilen \u00fccretsiz SPSS ve SAS a\u011f s\u00fcr\u00fcmleri ile Kad\u0131k\u00f6y Yaz\u0131c\u0131lar i\u015f han\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlerini saymazsak kendi temel analizlerini yapmak isteyen klinisyenler i\u00e7in alternatif kalmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Muenchen ve ark taraf\u0131ndan 2015 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan analize g\u00f6re (RA Muenchen, 2015, http:\/\/r4stats.com\/articles\/popularity<\/a>) en pop\u00fcler analiz yaz\u0131l\u0131m\u0131 istisnas\u0131z SPSS.[1] Ama R korkun\u00e7 bir h\u0131zla y\u00fckselerek neredeyse SPSS’i yakalam\u0131\u015f vaziyette. Bu analizde R paketinin kolayla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik baz\u0131 “\u00fcst” programlar da eklenmi\u015f durumda. Bunlardan en \u00f6nemlileri Jamovi[2]<\/strong> ve JASP[3]<\/strong>. Jamovi biraz daha g\u00f6rsel ve daha kolay ama ikisi de \u00e7ok benzer. \u0130kisi de R istatistik programlama dili \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f, asl\u0131nda R paketlerini kullanan ama g\u00f6rselle\u015ftiren birer \u00fcst paket ve birbirini tamamlayan fonksiyonlar\u0131 mevcut.<\/p>\n\n\n\n

Jamovi (www.jamovi.org)<\/h3>\n\n\n\n

Jamovi, R \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f, sadece t\u0131klama ile t\u00fcm fonksiyonlar\u0131n yerine getirilebilece\u011fi ve neredeyse ba\u015fka hi\u00e7bir paket gerektirmeyecek, tamamen \u00fccretsiz bir program. SPSS .sav dosyalar\u0131n\u0131 a\u00e7abiliyor. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda .csv ya da .txt dosyalar\u0131n\u0131 da a\u00e7arken hi\u00e7 sorun ya\u015fatm\u0131yor. E\u011fer Excel’e kaydetti\u011finiz verileriniz varsa Save As… diyerek .csv format\u0131nda kaydedip rahatl\u0131kla Jamovide a\u00e7abilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

\"jamovi\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bo\u015f bir Jamovi a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131zda 2 ekranl\u0131 bir yap\u0131 g\u00f6receksiniz. Solda Excel usul\u00fc bir veritaban\u0131 k\u0131sm\u0131, ve sa\u011fda d\u00f6k\u00fcmler ve grafiklerin canl\u0131 canl\u0131 g\u00f6r\u00fcnece\u011fi ekran\u0131m\u0131z. Ortadaki s\u00fctundan tutarak sola sa\u011fa bunlar\u0131n boyutlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirebilirsiniz.<\/p>\n\n\n\n

\"jamovi\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Jamovi, yukar\u0131da Data<\/strong> ve Analyses<\/strong> olmak \u00fczere 2 tab bulunan sadece iki kurdele men\u00fcden ibaret. S\u00fctunlar de\u011fi\u015fkenlere sat\u0131rlar vakalara ait. Her s\u00fctunun ba\u015f\u0131nda de\u011fi\u015fken isminin yan\u0131nda de\u011fi\u015fken tipini i\u015faret eden bir de g\u00f6rsel var. S\u00fctun ba\u015fl\u0131\u011f\u0131na 2 kez t\u0131klayarak de\u011fi\u015fken ayarlar\u0131n\u0131 a\u00e7abiliyoruz:<\/p>\n\n\n\n

\"jamovi\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bu k\u0131s\u0131mda de\u011fi\u015fken ismi ve etiketini de\u011fi\u015ftirebiliyoruz. De\u011fi\u015fken tipini s\u00fcrekli (continuous<\/strong>) ve kategorik (ordinal<\/strong> ya da nominal<\/strong>) olarak se\u00e7ebiliyoruz. Ayr\u0131ca s\u0131ra numaras\u0131n\u0131 ifade eden ID<\/strong> de\u011fi\u015fkenini de belirleyebiliriz. Veri tipi olarak de\u011fi\u015fkenin ne i\u00e7erdi\u011fini heman alt\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131 a\u00e7\u0131lan men\u00fcden belirliyoruz. E\u011fer de\u011fi\u015fken tipi olarak kategoriklerden biri olan ordinal ya da nominali se\u00e7ersek, o de\u011fi\u015fkenin ald\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm de\u011ferler Levels<\/strong> k\u0131sm\u0131nda sa\u011fda veriliyor. E\u011fer kategorik bir de\u011fi\u015fken ise buradaki say\u0131lar\u0131n \u00fczerine t\u0131klayarak o say\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fi kategorinin ismini yazman\u0131z m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

De\u011fi\u015fkenlerin hepsini bu \u015fekilde programa tan\u0131tt\u0131ktan sonra Analyses <\/strong>tab\u0131na ge\u00e7ebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\"jamovi\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tan\u0131mlay\u0131c\u0131lar\u0131n d\u00f6k\u00fcm\u00fc<\/h4>\n\n\n\n

\u0130lk se\u00e7ene\u011fimiz Exploration… <\/strong>Bu men\u00fcn\u00fcn alt\u0131ndaki tek se\u00e7enek Descriptives… <\/strong>Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 istatistiklerimizi buradan d\u00f6kece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"jamovi\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Bu se\u00e7ene\u011fi se\u00e7ti\u011fimizde solda ayarlamalar\u0131 yapaca\u011f\u0131m\u0131z k\u0131s\u0131m, sa\u011fda ise hen\u00fcz doldurulmam\u0131\u015f ve d\u00f6k\u00fcm tablosu kar\u015f\u0131m\u0131za gelecek. Sol panelde de\u011fi\u015fkenlerimiz ve veri tiplerini g\u00f6steren i\u015faretler yer al\u0131yor. Buradan de\u011fi\u015fkenlerimizi se\u00e7ip Ok tu\u015funa basarak Variables<\/strong> (yeni analiz edece\u011fimiz de\u011fi\u015fken\/ler) veya Split By<\/strong> (gruplama de\u011fi\u015fkenlerimiz) k\u0131s\u0131mlar\u0131na g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz anda D\u00f6k\u00fcm panelinde (sa\u011f beyaz bo\u015fluk) sonu\u00e7lar g\u00f6r\u00fcnmeye ba\u015flayacak.<\/p>\n\n\n\n

Bu son derece \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 \u015fekilde h\u0131zla ger\u00e7ekle\u015fiyor. SPSS’de 70 yere basmadan ilerleyemeyen ben ilk seferinde baya\u011f\u0131 etkilenmi\u015f ve \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

E\u011fer herhangi bir kategoriye g\u00f6re b\u00f6lmek istemezsek Split By<\/strong> k\u0131sm\u0131n\u0131 bo\u015f b\u0131rak\u0131yoruz. Tan\u0131mlay\u0131c\u0131lar olarak rutinde N<\/strong> (vaka say\u0131s\u0131), Missing<\/strong> (eksik\/bo\u015f vaka say\u0131s\u0131), Mean<\/strong> (ortalama), Median<\/strong>, Minimum<\/strong> ve Maximum<\/strong> de\u011ferleri sadece veriliyor. Bu elbette \u00e7ok ama \u00e7ok yetersiz. Hemen soldaki panellerin alt\u0131nda yer alan Statistics<\/strong> a\u00e7\u0131l\u0131r men\u00fcs\u00fcne t\u0131klay\u0131nca cevher ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.  Rutinde i\u015faretleyecekleriniz N, missing, mean, median, quartiles, Std. deviation ve Shapiro-Wilk<\/strong> olmal\u0131. %95 G\u00fcven aral\u0131klar\u0131 bu panelden d\u00f6k\u00fclemiyor (ke\u015fke olsayd\u0131).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Se\u00e7enekleri i\u015faretler i\u015faretlemez D\u00f6k\u00fcm panelinde sonu\u00e7lar g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

\u00dcstteki \u00f6rnekte \u00f6nce s\u00fcrekli bir de\u011fi\u015fkeni analiz paneline ge\u00e7irdik<\/strong>: ya\u015f<\/strong>. Bu de\u011fi\u015fkenin normal da\u011f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 (Shapiro-Wilk <0,001) bu sebeple de medyan ve interkuartil aral\u0131k bildirmemiz gerekti\u011fini rahat\u00e7a g\u00f6rebiliriz. Medyan de\u011feri 35, interkuartil kenarlar da 25 ve 75. persentiller yani 26-48, ya da interkuartil aral\u0131k bunlar\u0131n fark\u0131  22.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Cinsiyeti Split By<\/strong> paneline \u00e7eker \u00e7ekmez ya\u015f de\u011fi\u015fkeninin cinsiyet alt gruplar\u0131na g\u00f6re d\u00f6k\u00fcm\u00fcn\u00fc al\u0131yoruz. D\u00f6k\u00fcmdeki her bir eleman\u0131n \u00fczerinde sa\u011f t\u0131klayarak t\u00fcm analizi (analysis<\/strong>), ya da sadece bir grafik ya da tabloyu (table<\/strong>) kopyalayabilir (Copy<\/strong>) ya da Save As<\/strong> diyerek PDF format\u0131nda kaydedebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 grafiklerin haz\u0131rlanmas\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Jamovi’nin en kuvvetli yanlar\u0131ndan biri de ola\u011fan\u00fcst\u00fc h\u0131zda son derece yeterli ve bask\u0131 kalitesinde grafikler haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamas\u0131. Tan\u0131mlay\u0131c\u0131 grafikler i\u00e7in Statistics<\/strong> panelinin hemen alt\u0131ndaki Plots<\/strong> panelini t\u0131klayarak bunu a\u00e7\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Histogram<\/strong>, Kutu-\u00e7izgi (box-plot<\/strong>) grafi\u011fi, Kutu (bar<\/strong>) grafi\u011fi, QQ<\/strong> plot \u00e7izdirebilece\u011fimiz grafikler. Her birinin yan\u0131nda hangi tip veri i\u00e7in uygun olduklar\u0131 \u015fekillerle belirtilmi\u015f. Histogram kutusunu i\u015faretler i\u015faretlemez alttaki gibi ya\u015f\u0131n cinsiyetlere g\u00f6re b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f histogramlar\u0131n\u0131 elde ediyoruz. Veri yukar\u0131daki panellere nas\u0131l girildiyse, hangi etiketler kullan\u0131ld\u0131ysa grafik de \u00f6yle \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00dcst\u00fcnde d\u00fczeltme imkan\u0131 yok. E\u011fer hatal\u0131 bir de\u011fi\u015fken ismi ya da grup ismi yazm\u0131\u015fsak de\u011fi\u015fken paneline d\u00f6n\u00fcp d\u00fczeltmemiz yeterli! Grafik de otomatik olarak d\u00fczeliyor, hem de hepsi!<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Histogram se\u00e7ene\u011fi se\u00e7ili<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Histogram ve density se\u00e7enekleri se\u00e7ili<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Box-plot grafi\u011fi<\/p>\n\n\n\n

E\u011fer kategorik bir de\u011fi\u015fkeni incelemek istiyorsak bu sefer analiz paneline ya\u015f yerine bunu koymal\u0131y\u0131z: mesela cinsiyet. Split By<\/strong> k\u0131sm\u0131n\u0131 temizledi\u011fimizde Statistics<\/strong> ve Plots<\/strong> panellerini temizlemedi\u011fimizden yine ayn\u0131 hesaplamalar\u0131 an\u0131nda bize d\u00f6k\u00fcyor. Ancak cinsiyet nominal bir de\u011fi\u015fken oldu\u011fundan (kad\u0131nlar\u0131n erkeklerden \u00fcst\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, yani s\u0131ral\u0131 de\u011fi\u015fken olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 saymak durumunday\u0131z) ortalama, medyan, kuartiller anlams\u0131z birer veri. Bizim ilgilendi\u011fimiz \u00e7al\u0131\u015fma pop\u00fclasyonunda ka\u00e7ar tane kad\u0131n ve erkek oldu\u011fu ve bunun y\u00fczdeleri. Bu sebeple hemen veri panellerinin alt\u0131nda, yan\u0131nda ordinal ve nominal de\u011fi\u015fken \u015feklinin oldu\u011fu Frequency tables<\/strong> se\u00e7ene\u011fini se\u00e7memiz gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

\u0130\u015fimize yaramayan se\u00e7enekleri kapatarak kalabal\u0131\u011f\u0131 azaltabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kategorik de\u011fi\u015fkenleri de kategorik de\u011fi\u015fkenler alt\u0131nda analiz edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6k\u00fcm ve grafiklerden memnunsak ve ba\u015fka analize ge\u00e7eceksek sa\u011f \u00fcstteki \u00e7ember i\u00e7indeki sa\u011fa ok se\u00e7ene\u011fini se\u00e7iyor ve d\u00f6k\u00fcm\u00fc sa\u011f panele kaydediyoruz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

S\u00fcrekli de\u011fi\u015fkenlerin 2 grup aras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Bu ama\u00e7la T-tests<\/strong> se\u00e7ene\u011fi alt\u0131ndaki Independent samples t-test<\/strong> ve Paired samples t-test<\/strong> se\u00e7eneklerini kullanaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

E\u011fer s\u00fcrekli de\u011fi\u015fken, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmak istendi\u011fi gruplar\u0131n her birinde normal da\u011f\u0131l\u0131yorsa sorun yok. Ba\u011f\u0131ms\u0131z gruplar varsa Independent samples t-test, ard\u0131\u015f\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fcmler varsa Paired samples t-test kullanabiliriz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

E\u011fer s\u00fcrekli de\u011fi\u015fken, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmak istendi\u011fi gruplar\u0131n herhangi birinde normal da\u011f\u0131lm\u0131yorsa parametrik olmayan testler kullanmam\u0131z gerekli.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Her iki testin de parametrik olmayan kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 olan Mann-Whitney U ve Wilcoxon testleri kendi panellerinde birer kutucuk olarak var. T\u0131klaman\u0131z hesaplama i\u00e7in yeterli. Ayn\u0131 panelde Assumption Checks<\/strong> alt\u0131nda normalite de\u011ferlendirmesi i\u00e7in Shapiro-Wilk testi ve QQ grafikleri de yer al\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Hem de hat\u0131rlatma olmas\u0131 i\u00e7in burada test se\u00e7im kurallar\u0131n\u0131 tekrarlayal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n