Abstract<\/h2>\n\n\n\n
Disasters and mass casualty incidents can rapidly exceed routine health care capacity and therefore require uninterrupted coordination among the scene, prehospital services, hospitals and central authorities. In T\u00fcrkiye, the Health Disaster Coordination Center is the principal structure for health-sector coordination. This narrative review explains the institutional development of SAKOM, its central and provincial hierarchy, notification and activation criteria, electronic incident and patient tracking systems, and links with other organizations. The official-document analysis by Uma\u00e7 and Y\u0131lmaz, covering documents issued between 2009 and 2024, was used as the principal source, while the existing national and international references were retained. An explosion in an indoor entertainment venue is used to illustrate the process from the initial 112 call and activation of Provincial and Central SAKOM to incident numbering, hospital distribution and electronic tracking of casualties. The review indicates that SAKOM combines centralized decision-making with provincial operational coordination and an electronic data flow. Priorities for further development include region-specific incident grading, redundant communication and information systems, cyber resilience, regular exercises and workforce awareness. <\/p>\n\n\n\n
Keywords:<\/strong> SAKOM, disaster management, mass casualty incident, emergency medical services, incident management system<\/p>\n\n\n\n Afetler, toplumun ola\u011fan ba\u015f etme kapasitesini a\u015farak can kayb\u0131na, yaralanmaya, sa\u011fl\u0131k altyap\u0131s\u0131nda hasara ve hizmet s\u00fcreklili\u011finde bozulmaya yol a\u00e7abilen olaylard\u0131r. Sa\u011fl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan kritik sorun yaln\u0131z yaral\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131 de\u011fildir. Ayn\u0131 anda triyaj, kurtarma, ambulans sevki, hastane kapasitesinin y\u00f6netimi, kritik hastalar\u0131n nakli, ila\u00e7 ve malzeme s\u00fcreklili\u011fi, bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 ve kamu kurumlar\u0131 aras\u0131ndaki g\u00f6rev da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 da y\u00f6netilmelidir. Bu nedenle \u00e7a\u011fda\u015f afet y\u00f6netimi haz\u0131rl\u0131k, zarar azaltma, m\u00fcdahale ve iyile\u015ftirme a\u015famalar\u0131n\u0131 birlikte ele al\u0131r. [1\u20133]<\/p>\n\n\n\n Kitlesel yaralanmal\u0131 olay, hasta veya yaral\u0131lar\u0131n say\u0131s\u0131, a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ya da \u00e7e\u015fitlili\u011fi nedeniyle mevcut yerel kaynaklar\u0131n ola\u011fan y\u00f6ntemlerle yeterli olmad\u0131\u011f\u0131 durumdur. Ayn\u0131 olay bir b\u00f6lgede rutin imk\u00e2nlarla y\u00f6netilebilirken ba\u015fka bir b\u00f6lgede kitlesel yaralanmal\u0131 olay niteli\u011fi kazanabilir. Bu \u00f6zellik, olay\u0131n erken tan\u0131nmas\u0131n\u0131 ve m\u00fcdahale d\u00fczeyinin standart \u00f6l\u00e7\u00fctlerle belirlenmesini gerekli k\u0131lar. [1,12,13]<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye\u2019de afet y\u00f6netiminin genel koordinasyonu Afet ve Acil Durum Y\u00f6netimi Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr. Sa\u011fl\u0131k hizmetlerinin planlanmas\u0131 ve koordinasyonu ise Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sorumlulu\u011fundad\u0131r. SAKOM, bu sorumlulu\u011fu afet ve acil durumlar s\u0131ras\u0131nda kesintisiz bilgi ak\u0131\u015f\u0131, kaynak y\u00f6netimi ve kurumlar aras\u0131 koordinasyon yoluyla yerine getiren merkez\u00ee yap\u0131d\u0131r. 2009\u2019da kurulan merkez\u00ee yap\u0131n\u0131n il d\u00fczeyindeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan \u0130l SAKOM\u2019lar\u0131n 2023\u2019ten itibaren 81 ilde yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131, sahadan merkeze uzanan ileti\u015fim zincirini g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. [4,5,8,9,13]<\/p>\n\n\n\n Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n amac\u0131 SAKOM modelini kurumsal yap\u0131 ile s\u0131n\u0131rlamadan, olay\u0131n ilk bildiriminden sonland\u0131r\u0131lmas\u0131na kadar i\u015fleyen operasyonel bir s\u00fcre\u00e7 olarak a\u00e7\u0131klamak ve bu s\u00fcreci \u00f6rnek bir patlama senaryosu \u00fczerinden g\u00f6r\u00fcn\u00fcr h\u00e2le getirmektir.<\/p>\n\n\n\n Bu \u00e7al\u0131\u015fma anlat\u0131sal bir derleme ve kavramsal de\u011ferlendirme olarak haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. SAKOM\u2019un kurulu\u015fu, \u0130l SAKOM yap\u0131lanmas\u0131, bildirim \u00f6l\u00e7\u00fctleri, aktivasyon s\u00fcreci, Olay Y\u00f6netim Sistemi ve Acil Sa\u011fl\u0131k Otomasyon Sistemi hakk\u0131nda temel kaynak olarak Uma\u00e7 ve Y\u0131lmaz\u2019\u0131n 2025 tarihli resm\u00ee belge analizi kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fma, Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 2009\u20132024 aras\u0131nda yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 22 belgeden SAKOM\u2019la do\u011frudan ili\u015fkili 12 belgeyi READ yakla\u015f\u0131m\u0131yla incelemi\u015ftir. [13]<\/p>\n\n\n\n Kurumsal \u00e7er\u00e7eve Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 ve AFAD belgeleriyle; uluslararas\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma FEMA Incident Command System ve NHS Emergency Preparedness, Resilience and Response \u00e7er\u00e7eveleriyle; \u00e7al\u0131\u015fan fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 ise Tosun ve Otlamaz\u2019\u0131n ara\u015ft\u0131rmas\u0131yla desteklenmi\u015ftir. Patlama senaryosu ger\u00e7ek bir olaya ili\u015fkin veri sunmaz; sistemin g\u00f6revlerini a\u00e7\u0131klamak amac\u0131yla olu\u015fturulmu\u015f varsay\u0131msal bir uygulama \u00f6rne\u011fidir. Bu nedenle olay\u0131n zaman\u0131, yaral\u0131 say\u0131s\u0131 ve kaynak gereksinimi senaryo parametresi olarak ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. [6]<\/p>\n\n\n\n Ulusal d\u00fczeyde AFAD genel afet y\u00f6netimini ve T\u00fcrkiye Afet M\u00fcdahale Plan\u0131 kapsam\u0131ndaki hizmet gruplar\u0131n\u0131 koordine eder. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131, sa\u011fl\u0131k hizmet grubunun ana \u00e7\u00f6z\u00fcm orta\u011f\u0131d\u0131r. Merkezi SAKOM, Bakanl\u0131k i\u00e7indeki sa\u011fl\u0131k hizmetleri, bilgi sistemleri ve acil sa\u011fl\u0131k birimleriyle birlikte \u00e7al\u0131\u015f\u0131r; illerden gelen olay ve kapasite bilgilerini de\u011ferlendirir, iller aras\u0131 kaynak hareketini koordine eder, y\u00f6neticilere durum bilgisi sunar ve gerekti\u011finde di\u011fer ulusal ya da uluslararas\u0131 kurulu\u015flarla sa\u011fl\u0131k hizmetleri ba\u011flam\u0131nda temas kurar. [3\u20135,8,13]<\/p>\n\n\n\n UMKE ve 112 Acil Sa\u011fl\u0131k Hizmetleri bu yap\u0131n\u0131n uygulama kapasitesini olu\u015fturur. UMKE; enkaz, eri\u015fimi g\u00fc\u00e7 alanlar, uzun s\u00fcreli saha \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve gerekti\u011finde sahra sa\u011fl\u0131k yap\u0131lanmalar\u0131 gibi g\u00f6revlerde t\u0131bbi kurtarma deste\u011fi sa\u011flar. 112 sistemi olay\u0131n ilk bildirimi, ekip sevki, saha raporlamas\u0131 ve hasta naklinin y\u00f6netiminde temel akt\u00f6rd\u00fcr. Merkezi SAKOM ise tek tek ambulanslar\u0131n sevkinden \u00e7ok, olay\u0131n ulusal sa\u011fl\u0131k resmi, stratejik kaynak ihtiyac\u0131 ve iller aras\u0131 koordinasyon \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131r. [4,5,12]<\/p>\n\n\n\n \u0130l d\u00fczeyinde \u0130l Sa\u011fl\u0131k M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, \u0130l SAKOM, Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezi, \u0130l Ambulans Servisi, kamu, \u00fcniversite ve \u00f6zel hastaneler ayn\u0131 operasyonel a\u011f\u0131n par\u00e7alar\u0131d\u0131r. \u0130l SAKOM\u2019un temel g\u00f6revi ilde meydana gelen olaylar\u0131 \u00e7e\u015fitli kaynaklardan erken \u00f6\u011frenmek, sa\u011fl\u0131k m\u00fcdahalesini il d\u00fczeyinde koordine etmek ve belirlenmi\u015f ileti\u015fim hiyerar\u015fisi i\u00e7inde merkezi SAKOM\u2019a bildirmektir. \u0130l SAKOM\u2019lar\u0131n k\u00f6keni 112 Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezlerine dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in personel, haberle\u015fme ve olay izlem s\u00fcre\u00e7leri bu merkezlerle yak\u0131n \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. [8,9,13]<\/p>\n\n\n\n \u0130l SAKOM yaln\u0131z olay yerinden gelen veriyi ileten bir ara basamak de\u011fildir. Hastanelerin acil servis, ameliyathane, yo\u011fun bak\u0131m, yan\u0131k, \u00e7ocuk ve yenido\u011fan yo\u011fun bak\u0131m kapasitesi; n\u00f6bet\u00e7i uzmanl\u0131k dallar\u0131; ambulans ve personel durumu; t\u0131bbi malzeme ve lojistik ihtiya\u00e7lar gibi de\u011fi\u015fkenleri birlikte de\u011ferlendirir. Bu de\u011ferlendirme, yaral\u0131lar\u0131n tek bir hastanede y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek ve ilin toplam tedavi kapasitesini kullanmak i\u00e7in gereklidir. [5,8,13]<\/p>\n\n\n\n Sahada ilk 112 ekibi olay\u0131n t\u00fcr\u00fcn\u00fc, g\u00fcvenlik risklerini, eri\u015fim ko\u015fullar\u0131n\u0131, yakla\u015f\u0131k etkilenen ki\u015fi say\u0131s\u0131n\u0131 ve triyaj da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezine bildirir. Takip eden ekipler, UMKE ve di\u011fer sa\u011fl\u0131k unsurlar\u0131 olay yeri y\u00f6netimi i\u00e7inde triyaj, stabilizasyon ve nakil g\u00f6revlerini y\u00fcr\u00fct\u00fcr. Sa\u011fl\u0131k ekiplerinin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 kolluk, itfaiye, AFAD ve olay\u0131n niteli\u011fine g\u00f6re KBRN ya da bomba imha birimleriyle koordineli olmal\u0131d\u0131r. [4,7,12]<\/p>\n\n\n\n Hastaneler olay\u0131n hastane i\u00e7indeki y\u00f6netimini Hastane Afet ve Acil Durum Plan\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde y\u00fcr\u00fct\u00fcr. Acil servisin kapasitesi, ameliyathane ve yo\u011fun bak\u0131m eri\u015fimi, kan ve t\u0131bbi malzeme ihtiyac\u0131, personel \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131, g\u00fcvenlik, dekontaminasyon ve hasta ak\u0131\u015f\u0131 e\u015f zamanl\u0131 olarak de\u011ferlendirilir. 112 ile ta\u015f\u0131nanlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kendi imk\u00e2nlar\u0131yla ba\u015fvuran yaral\u0131lar da olaya ait kay\u0131tla e\u015fle\u015ftirildi\u011finde merkezi sistem, olay\u0131n ger\u00e7ek sa\u011fl\u0131k y\u00fck\u00fcn\u00fc daha do\u011fru g\u00f6sterebilir. [4,12,13]<\/p>\n\n\n\n Merkezi SAKOM 2009\u2019da afetlerde sa\u011fl\u0131k y\u00f6netimi amac\u0131yla kurulmu\u015ftur. 2009\u20132023 aras\u0131nda merkez\u00ee SAKOM, il Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezleriyle koordinasyon i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ocak 2023\u2019te 81 ilde \u0130l SAKOM yap\u0131lanmas\u0131na ge\u00e7ilmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, b\u00f6ylece merkez\u00ee yap\u0131 ile olay b\u00f6lgesi aras\u0131nda s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015fan yerel koordinasyon birimleri olu\u015fturulmu\u015ftur. \u0130l SAKOM\u2019lar, olay\u0131n sahaya en yak\u0131n y\u00f6netim d\u00fczeyinde de\u011ferlendirilmesine ve merkez\u00ee SAKOM\u2019a standart bilgi aktar\u0131lmas\u0131na imk\u00e2n verir. [5,8,9,13]<\/p>\n\n\n\n Merkezler 7 g\u00fcn 24 saat \u00e7al\u0131\u015fma esas\u0131na dayan\u0131r. Haberle\u015fmenin yaln\u0131z internet ve telefon \u015febekesine ba\u011fl\u0131 kalmamas\u0131 i\u00e7in y\u00fcksek frekansl\u0131 telsiz ve uydu telefonu gibi yedek kanallar \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Bu altyap\u0131, elektrik ya da internet kesintisinin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli afetlerde bilgi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcyle durmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla d\u00fczenli test edilmelidir. [8]<\/p>\n\n\n\n SAKOM organizasyonunda operasyon, idari y\u00f6netim ve teknik destek i\u015flevleri birbirini tamamlar. Operasyon i\u015flevi olay bilgisi, kaynak ihtiyac\u0131 ve hasta hareketini izler. \u0130dari i\u015flev personel, g\u00f6revlendirme, raporlama ve kurumlar aras\u0131 yaz\u0131\u015fmay\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcr. Teknik destek i\u015flevi haberle\u015fme ve elektronik sistemlerin s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flar. Olay\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re bu i\u015flevlerin personel ve \u00e7al\u0131\u015fma hacmi art\u0131r\u0131labilir. [5,8,13]<\/p>\n\n\n\n SAKOM bildirim \u00f6l\u00e7\u00fctleri hem say\u0131sal e\u015fiklere hem de olay\u0131n niteli\u011fine dayan\u0131r. Trafik kazalar\u0131, karbonmonoksit maruziyeti, yang\u0131n, silahl\u0131 sald\u0131r\u0131 ve toplu maruziyetlerde belirli \u00f6l\u00fcm veya etkilenme say\u0131lar\u0131 kullan\u0131l\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k patlama, olas\u0131 KBRN olay\u0131, do\u011fal afet ve maden kazas\u0131 gibi olaylar etkilenen ki\u015fi say\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak bildirilir. Bu yakla\u015f\u0131m, ilk dakikalarda yaral\u0131 say\u0131s\u0131 bilinmese bile y\u00fcksek riskli olaylar\u0131n gecikmeden sisteme al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. [13]<\/p>\n\n\n\n Tablo 1 SAKOM bildirim \u00f6l\u00e7\u00fctlerinin \u00f6zetlenmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc<\/p>\n\n\n\n Olay \u00fc\u00e7 ana yoldan sa\u011fl\u0131k sistemine girebilir. Birinci yol 112 Acil \u00c7a\u011fr\u0131 Merkezi\u2019ne yap\u0131lan ihbard\u0131r. \u00c7a\u011fr\u0131 kar\u015f\u0131lay\u0131c\u0131, sa\u011fl\u0131kla ilgili ihbar\u0131 Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezine aktar\u0131r ve olay\u0131n niteli\u011fine g\u00f6re emniyet, jandarma, itfaiye veya di\u011fer ilgili kurumlar da haberdar edilir. \u0130kinci yol, ilk 112 ekibinin olay yerinde kitlesel yaralanma \u00f6zelliklerini saptamas\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc yol ise 112 ile ta\u015f\u0131nmam\u0131\u015f yaral\u0131lar\u0131n hastane acil servislerine ba\u015fvurmas\u0131 veya olay\u0131n medya ve di\u011fer kurumlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00f6\u011frenilmesidir. [13]<\/p>\n\n\n\n \u0130lk saha raporu, aktivasyon karar\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturur. Raporun asgari i\u00e7eri\u011finde olay\u0131n t\u00fcr\u00fc ve yeri, devam eden tehlikeler, eri\u015fim yolu, tahmini hasta veya yaral\u0131 say\u0131s\u0131, triyaj da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, ihtiya\u00e7 duyulan ekipler ve ilk sevk plan\u0131 bulunmal\u0131d\u0131r. Bilginin kesin olmad\u0131\u011f\u0131 erken d\u00f6nemde say\u0131lar \u201ctahmini\u201d olarak belirtilmeli ve her g\u00fcncellemenin zaman\u0131 kaydedilmelidir. B\u00f6ylece karar vericiler kesinle\u015fmemi\u015f veriyi do\u011frulanm\u0131\u015f veriyle kar\u0131\u015ft\u0131rmaz. [7,12]<\/p>\n\n\n\n Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezi olay\u0131n kitlesel yaralanmal\u0131 olay oldu\u011funu de\u011ferlendirdi\u011finde \u0130l SAKOM\u2019u aktive eder. \u0130l SAKOM olay bilgisini merkezi SAKOM\u2019a aktar\u0131r. Belirlenen bildirim \u00f6l\u00e7\u00fctlerini kar\u015f\u0131layan olaylar en k\u0131sa s\u00fcrede bildirilir; merkezi SAKOM, Olay Y\u00f6netim Sisteminin aktive edilip edilmeyece\u011fine karar verir. E\u015f zamanl\u0131 birden fazla olay ya\u015fanmas\u0131 h\u00e2linde her olay i\u00e7in ayr\u0131 bir olay numaras\u0131 olu\u015fturulur. Bu numara, sahadan ve hastanelerden gelen hasta kay\u0131tlar\u0131n\u0131n do\u011fru olayla e\u015fle\u015ftirilmesini sa\u011flar. [8,13]<\/p>\n\n\n\n Aktivasyon bir defal\u0131k bildirim de\u011fildir. \u0130l SAKOM ve merkezi SAKOM; yaral\u0131 say\u0131s\u0131, triyaj da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, hastanelere sevk edilen ki\u015fi say\u0131s\u0131, kendi imk\u00e2n\u0131yla ba\u015fvuranlar, yo\u011fun bak\u0131m ve ameliyathane gereksinimi, \u00f6l\u00fcm say\u0131s\u0131, saha riskleri ve kaynak ihtiyac\u0131n\u0131 zaman damgal\u0131 g\u00fcncellemelerle izler. Olay b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e vardiya, g\u00f6rev da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve ileti\u015fim s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131l\u0131r. [5,8,13]<\/p>\n\n\n\n SAKOM\u2019un bilgi ak\u0131\u015f\u0131 yaln\u0131z \u201csahadan merkeze\u201d do\u011fru ilerlemez. Sahadan \u0130l SAKOM\u2019a ve oradan merkezi SAKOM\u2019a giden veriler, kaynak tahsisi ve y\u00f6netim kararlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ferek yeniden \u0130l SAKOM, Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezi, hastaneler ve saha ekiplerine iletilir. Hastane verileri, olay yerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ikinci do\u011frulama kayna\u011f\u0131d\u0131r. Medya ve di\u011fer kurumlar ise \u00f6zellikle ilk ihbar\u0131n gecikti\u011fi ya da olay\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerde etkisinin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc durumlarda durumsal fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 destekler. [8,12]<\/p>\n\n\n\n \u015eekil 1 SAKOM\u2019un bilgi kaynaklar\u0131 y\u00f6netim hiyerar\u015fisi ve elektronik sistemlerle ili\u015fkisi<\/p>\n\n\n\n Not:<\/strong> \u015eema, Uma\u00e7 ve Y\u0131lmaz\u2019\u0131n Figure 1 g\u00f6rselinden T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilerek ve sadele\u015ftirilerek uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Oklar bildirim, aktivasyon, elektronik veri aktar\u0131m\u0131 ve geri bildirim y\u00f6nlerini g\u00f6stermektedir. [13]<\/p>\n\n\n\n Olay Y\u00f6netim Sistemi, bildirim \u00f6l\u00e7\u00fctlerini kar\u015f\u0131layan bir olayda merkezi SAKOM taraf\u0131ndan aktive edilen elektronik yap\u0131d\u0131r. Sistemin amac\u0131, farkl\u0131 hastanelere da\u011f\u0131lan yaral\u0131lar\u0131 tek olay alt\u0131nda toplamak, m\u00fckerrer veya hatal\u0131 bilgiyi azaltmak ve karar vericilere g\u00fcncel bir olay resmi sunmakt\u0131r. Olay bilgisi Sa\u011fl\u0131k Kodlama Referans Sunucusuna eklenir; hastane bilgi y\u00f6netim sistemleri bu bilgiyi d\u00fczenli aral\u0131klarla sorgular ve olaya ait hasta kay\u0131tlar\u0131n\u0131 ilgili olay numaras\u0131yla e\u015fle\u015ftirir. [7,12]<\/p>\n\n\n\n Elektronik izlem yaln\u0131z kimlik ve ba\u015fvuru say\u0131s\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Hastan\u0131n ba\u015fvuru bi\u00e7imi, klinik seyri, yat\u0131\u015f veya taburculuk durumu ve olayla ili\u015fkili sa\u011fl\u0131k verileri merkezi olay paketine aktar\u0131labilir. B\u00f6ylece 112 ambulans\u0131yla getirilenler ile kendi imk\u00e2n\u0131yla acil servise ba\u015fvuranlar ayn\u0131 olay\u0131n toplam y\u00fck\u00fc i\u00e7inde izlenir. Bu \u00f6zellik, \u00f6zellikle patlama ve ter\u00f6r olaylar\u0131nda s\u0131k g\u00f6r\u00fclen da\u011f\u0131n\u0131k ba\u015fvurular\u0131n say\u0131sal olarak birle\u015ftirilmesini kolayla\u015ft\u0131r\u0131r. [13]<\/p>\n\n\n\n Acil Sa\u011fl\u0131k Otomasyon Sistemi, Olay Y\u00f6netim Sistemi mod\u00fcl\u00fc arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla olay ve hasta verisini g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lar. Hastane Bilgi Y\u00f6netim Sistemi ile Ulusal Sa\u011fl\u0131k Sistemi aras\u0131ndaki entegrasyon, olay numaras\u0131yla ili\u015fkilendirilen kay\u0131tlar\u0131n merkezi izleme aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. \u0130lk olay bildirim formu ve sonraki zaman damgal\u0131 g\u00fcncellemeler, olay\u0131n geli\u015fimini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 olarak izlemeye yard\u0131mc\u0131 olur. [13]<\/p>\n\n\n\n Hastane koordinasyon sistemi; yatak doluluklar\u0131 ile n\u00f6bet\u00e7i hekim bilgilerini izlemeye, stratejik kapasiteyi olay\u0131n ihtiyac\u0131na g\u00f6re de\u011ferlendirmeye ve gerekti\u011finde hastaneler aras\u0131 nakli planlamaya destek olur. Yenido\u011fan yo\u011fun bak\u0131m, \u00e7ocuk yo\u011fun bak\u0131m, yan\u0131k \u00fcnitesi ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc basamak yo\u011fun bak\u0131m gibi k\u0131s\u0131tl\u0131 kaynaklar dinamik olarak izlenir. Kamu, \u00f6zel ve \u00fcniversite hastanelerinin bilgilerini g\u00fcncel tutmas\u0131, hasta da\u011f\u0131l\u0131m kararlar\u0131n\u0131n g\u00fcvenilirli\u011fi i\u00e7in zorunludur. [5,8]<\/p>\n\n\n\n Elektronik sistemler SAKOM\u2019un g\u00fc\u00e7l\u00fc y\u00f6nlerinden biridir; bu nedenle sistemin de\u011ferlendirilmesi \u201cdijital entegrasyon yoklu\u011fu\u201d \u00fczerinden yap\u0131lmamal\u0131d\u0131r. As\u0131l geli\u015ftirme alanlar\u0131 veri kalitesi, farkl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar aras\u0131ndaki kesintisiz birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik, elektrik ve internet kesintilerine kar\u015f\u0131 yedeklilik, \u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma usulleri ve siber g\u00fcvenliktir. Geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli afetlerde dijital altyap\u0131n\u0131n zarar g\u00f6rebilece\u011fi dikkate al\u0131narak telsiz, uydu telefonu ve standart k\u00e2\u011f\u0131t formlar gibi alternatifler haz\u0131r tutulmal\u0131d\u0131r. [10,13]<\/p>\n\n\n\n \u0130l SAKOM\u2019un kaynak y\u00f6netimi, ilin mevcut kapasitesini olay\u0131n sa\u011fl\u0131k y\u00fck\u00fcyle e\u015fle\u015ftirir. Ambulans ve UMKE ekibi ihtiyac\u0131, hastane acil servislerinin kabul kapasitesi, ameliyathane ve yo\u011fun bak\u0131m olanaklar\u0131, yan\u0131k ve travma hizmetleri, kan \u00fcr\u00fcnleri, ila\u00e7 ve t\u0131bbi malzeme durumu birlikte de\u011ferlendirilir. \u0130l i\u00e7i kapasite yetersiz kald\u0131\u011f\u0131nda kom\u015fu illerden ekip veya yatak deste\u011fi istenir; iller aras\u0131 hasta nakli merkezi koordinasyonla planlan\u0131r. [4,5,8,13]<\/p>\n\n\n\n Merkezi SAKOM, sa\u011fl\u0131k alan\u0131ndaki durumu AFAD ve ilgili kamu kurumlar\u0131yla payla\u015f\u0131r. Olay\u0131n niteli\u011fine g\u00f6re Bakanl\u0131k birimleri, di\u011fer bakanl\u0131klar, Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyindeki koordinasyon mekanizmalar\u0131, K\u0131z\u0131lay, g\u00fcvenlik birimleri ve kamuoyuna bilgi sunacak yetkili ki\u015filerle temas kurulur. Uluslararas\u0131 yard\u0131m veya s\u0131n\u0131r a\u015fan sa\u011fl\u0131k koordinasyonu gerekti\u011finde ilgili ulusal makamlar \u00fczerinden uluslararas\u0131 kurulu\u015flarla sa\u011fl\u0131k hizmetleri ba\u011flam\u0131nda ileti\u015fim y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr. Bu temaslar\u0131n amac\u0131 komuta zincirini \u00e7o\u011faltmak de\u011fil, ortak durum bilgisini ve kaynak hareketini tek bir sa\u011fl\u0131k koordinasyon resmi \u00fczerinden y\u00f6netmektir. [3\u20135,8,13]<\/p>\n\n\n\n Kamuoyu ileti\u015fimi operasyonel koordinasyonun bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Yaral\u0131 say\u0131lar\u0131 do\u011frulanmadan a\u00e7\u0131klanmamal\u0131, farkl\u0131 kurumlar\u0131n \u00e7eli\u015fkili rakam vermesi \u00f6nlenmeli ve ki\u015fisel sa\u011fl\u0131k verileri korunmal\u0131d\u0131r. Hastane y\u00f6nlendirmeleri ile yak\u0131nlar\u0131n bilgi alma s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7in tek ve g\u00fcncel mesaj kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m hem yanl\u0131\u015f bilgi y\u00fck\u00fcn\u00fc azalt\u0131r hem de acil servislerin kontrols\u00fcz ba\u015fvurularla ek bask\u0131 alt\u0131nda kalmas\u0131n\u0131 \u00f6nler. [1,3]<\/p>\n\n\n\n Cumartesi gecesi \u015fehir merkezindeki kapal\u0131 bir e\u011flence mek\u00e2n\u0131nda patlama meydana geldi\u011fi ve 112 Acil \u00c7a\u011fr\u0131 Merkezine ayn\u0131 anda \u00e7ok say\u0131da ihbar ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131ls\u0131n. \u0130lk ihbarlarda patlaman\u0131n nedeni, ikinci bir patlama riski ve yaral\u0131 say\u0131s\u0131 bilinmemektedir. Baz\u0131 ki\u015filer kendi imk\u00e2nlar\u0131yla \u00e7evredeki hastanelere gitmektedir. Patlama, etkilenen ki\u015fi say\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak SAKOM\u2019a bildirilmesi gereken olaylardan biridir. Bu nedenle yaral\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n kesinle\u015fmesi beklenmeden sa\u011fl\u0131k koordinasyon s\u00fcreci ba\u015flat\u0131l\u0131r. [13]<\/p>\n\n\n\n \u00c7a\u011fr\u0131 merkezi sa\u011fl\u0131k, itfaiye ve g\u00fcvenlik birimlerine ait ihbarlar\u0131 ilgili operat\u00f6rlere aktar\u0131r. Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezi olay yerine ilk ambulanslar\u0131 y\u00f6nlendirirken kolluk ve itfaiyeden sahne g\u00fcvenli\u011fi bilgisi ister. Patlaman\u0131n kas\u0131tl\u0131 olma ihtimali, ikincil d\u00fczenek ve olas\u0131 KBRN maruziyeti saha ekiplerinin g\u00fcvenli giri\u015f karar\u0131n\u0131 etkiler. Sa\u011fl\u0131k ekipleri g\u00fcvenli b\u00f6lge belirlenmeden kontrols\u00fcz bi\u00e7imde olay merkezine girmemelidir. [7,12]<\/p>\n\n\n\n \u0130lk 112 ekibi g\u00fcvenli noktadan k\u0131sa bir ilk durum raporu verir: olay\u0131n kesin yeri, patlaman\u0131n kapal\u0131 alanda ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi, yang\u0131n veya yap\u0131sal hasar bulunup bulunmad\u0131\u011f\u0131, eri\u015fim g\u00fczerg\u00e2h\u0131, tahmini yaral\u0131 say\u0131s\u0131, ilk triyaj da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve ek ambulans, UMKE ya da \u00f6zel kapasite ihtiyac\u0131. \u0130lk rapor eksik olabilir; \u00f6nemli olan belirsizli\u011fin a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmesi ve raporun d\u00fczenli aral\u0131klarla g\u00fcncellenmesidir.<\/p>\n\n\n\n Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezi olay\u0131n patlama ve olas\u0131 kitlesel yaralanma niteli\u011fini de\u011ferlendirerek \u0130l SAKOM\u2019u aktive eder. Olay bildirim g\u00f6revlisi ilk bildirim formunu d\u00fczenler ve \u0130l SAKOM merkezi SAKOM\u2019a bilgi verir. Merkezi SAKOM, Olay Y\u00f6netim Sistemini aktive eder ve olaya \u00f6zg\u00fc bir olay numaras\u0131 olu\u015fturur. Bu numara, olayla ili\u015fkili b\u00fct\u00fcn hastane ba\u015fvurular\u0131n\u0131n ortak anahtar\u0131d\u0131r. [8,13]<\/p>\n\n\n\n Olay yerinde g\u00fcvenli, s\u0131cak ve so\u011fuk alan ayr\u0131m\u0131 g\u00fcvenlik ve itfaiye birimleriyle birlikte yap\u0131l\u0131r. Sa\u011fl\u0131k unsurlar\u0131 g\u00fcvenli alanda triyaj, tedavi ve nakil noktalar\u0131n\u0131 kurar. \u0130l SAKOM ve Sa\u011fl\u0131k Komuta Kontrol Merkezi, ilk triyaj verisini hastane kapasiteleriyle e\u015fle\u015ftirir. K\u0131rm\u0131z\u0131 \u00f6ncelikli hastalar travma cerrahisi, ameliyathane ve yo\u011fun bak\u0131m kapasitesi bulunan merkezlere; yan\u0131k a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 hastalar uygun yan\u0131k kapasitesine; \u00e7ocuk hastalar pediatrik imk\u00e2n\u0131 bulunan hastanelere da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r. Ayn\u0131 hastaneye kontrols\u00fcz y\u0131\u011f\u0131lmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in ambulans hedefleri merkezden belirlenir ve saha ekiplerine bildirilir. [12,13]<\/p>\n\n\n\n \u0130l i\u00e7indeki kapasite olay\u0131n gereksinimini kar\u015f\u0131lamazsa \u00e7evre illerin kabul durumu ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Ambulans takviyesi, UMKE g\u00f6revlendirmesi ve gerekti\u011finde hava nakli merkez\u00ee koordinasyonla planlan\u0131r. Kan \u00fcr\u00fcnleri, antidot veya \u00f6zel sarf gereksinimi varsa stok bilgisi toplan\u0131r ve lojistik hareket ba\u015flat\u0131l\u0131r. Patlaman\u0131n KBRN y\u00f6n\u00fcnden \u015f\u00fcpheli olmas\u0131 h\u00e2linde dekontaminasyon ve personel koruyucu ekipman gereksinimi ayr\u0131ca y\u00f6netilir.<\/p>\n\n\n\n Yaral\u0131 kabul edecek hastaneler olay\u0131n t\u00fcr\u00fc, beklenen hasta say\u0131s\u0131 ve olay numaras\u0131 konusunda bilgilendirilir. Hastane y\u00f6netimi gereksinime g\u00f6re Hastane Afet ve Acil Durum Plan\u0131n\u0131 aktive eder; acil servis i\u00e7i alanlar\u0131 yeniden d\u00fczenler, ameliyathane ve yo\u011fun bak\u0131m kapasitesini g\u00f6zden ge\u00e7irir, gerekli bran\u015flar\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r ve g\u00fcvenlik \u00f6nlemlerini art\u0131r\u0131r. Patlama alan\u0131ndan kendi imk\u00e2n\u0131yla gelen ki\u015filer de kay\u0131t s\u0131ras\u0131nda olay numaras\u0131yla ili\u015fkilendirilir. [4]<\/p>\n\n\n\n HBYS \u00fczerinden girilen olay ba\u011flant\u0131l\u0131 kay\u0131tlar Ulusal Sa\u011fl\u0131k Sistemi ve ASOS\u2019a aktar\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece merkezi SAKOM ile \u0130l SAKOM, toplam ba\u015fvuru say\u0131s\u0131n\u0131, hastanelere da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, yat\u0131\u015f ve yo\u011fun bak\u0131m gereksinimini ve \u00f6l\u00fcm bilgilerini ayn\u0131 olay alt\u0131nda izler. Hastane yatak ve n\u00f6bet\u00e7i hekim bilgilerinin g\u00fcncel olmas\u0131, sonraki sevk kararlar\u0131n\u0131n ger\u00e7ek kapasiteye dayanmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. [13]<\/p>\n\n\n\n \u0130l SAKOM, do\u011frulanm\u0131\u015f durum raporlar\u0131n\u0131 merkezi SAKOM\u2019a iletir. Merkezi SAKOM olay\u0131n sa\u011fl\u0131k etkisini AFAD ve ilgili ulusal makamlarla payla\u015f\u0131r; il d\u0131\u015f\u0131 personel, ambulans, yatak veya \u00f6zel tedavi kapasitesi gerekiyorsa kaynak hareketini koordine eder. Kamuoyuna yap\u0131lacak sa\u011fl\u0131k a\u00e7\u0131klamalar\u0131 do\u011frulanm\u0131\u015f veriye dayan\u0131r ve hasta mahremiyetini korur. Patlaman\u0131n g\u00fcvenlik boyutu kolluk taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcrken SAKOM sa\u011fl\u0131k hizmetleri, yaral\u0131 takibi ve kapasite y\u00f6netiminden sorumludur.<\/p>\n\n\n\n Yeni yaral\u0131 ba\u015fvurusu kalmad\u0131\u011f\u0131nda, sahadaki sa\u011fl\u0131k faaliyeti tamamland\u0131\u011f\u0131nda ve hastanelerdeki t\u00fcm olaya ba\u011fl\u0131 kay\u0131tlar do\u011fruland\u0131\u011f\u0131nda aktivasyon kademeli olarak sonland\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130l SAKOM son durum raporunu haz\u0131rlar; sevkler, hastane da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, kullan\u0131lan kaynaklar, gecikmeler ve ileti\u015fim sorunlar\u0131 de\u011ferlendirilir. Olay sonras\u0131 de\u011ferlendirme, HAP ve il d\u00fczeyi planlar\u0131n g\u00fcncellenmesine, e\u011fitim ve tatbikat gereksinimlerinin belirlenmesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmelidir.<\/p>\n\n\n\n Tablo 2 Patlama senaryosunda SAKOM odakl\u0131 operasyon ak\u0131\u015f\u0131<\/p>\n\n\n\n Incident Command System, olay\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re geni\u015fleyebilen mod\u00fcler komuta yap\u0131s\u0131, ortak terminoloji ve y\u00f6netilebilir kontrol alan\u0131yla \u00f6ne \u00e7\u0131kar. Yetki ve sorumluluklar olay komutanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde ayr\u0131l\u0131r. SAKOM ise sa\u011fl\u0131k sekt\u00f6r\u00fcne \u00f6zg\u00fc merkez\u00ee ve il d\u00fczeyindeki koordinasyon yap\u0131s\u0131d\u0131r. Sahadaki olay y\u00f6netimi ve kurumlar aras\u0131 komuta d\u00fczeni ICS ilkelerinden yararlanabilir; ancak SAKOM\u2019un ay\u0131rt edici g\u00f6revi ulusal sa\u011fl\u0131k verisini, hastane kapasitesini ve iller aras\u0131 kaynak hareketini ayn\u0131 \u00e7er\u00e7evede izlemektir. [6,7,13]<\/p>\n\n\n\n NHS EPRR \u00e7er\u00e7evesi risk de\u011ferlendirmesi, haz\u0131rl\u0131k, i\u015f s\u00fcreklili\u011fi, \u00e7ok payda\u015fl\u0131 koordinasyon ve olay sonras\u0131 \u00f6\u011frenmeyi kurumsal sorumluluklarla ili\u015fkilendirir. SAKOM\u2019un merkezi ve il d\u00fczeyindeki 7\/24 yap\u0131s\u0131 benzer bir haz\u0131rl\u0131k ve yan\u0131t mant\u0131\u011f\u0131 ta\u015f\u0131r. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmada \u201cNHS dijitaldir, SAKOM de\u011fildir\u201d bi\u00e7iminde bir ayr\u0131m do\u011fru de\u011fildir. SAKOM\u2019un Olay Y\u00f6netim Sistemi, ASOS, HBYS ve kapasite paketleri \u00f6nemli bir dijital entegrasyon sa\u011flar. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken alanlar birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik, veri kalitesi, yedeklilik, siber dayan\u0131kl\u0131l\u0131k ve karar yetkisinin ulusal ile yerel d\u00fczeyler aras\u0131ndaki da\u011f\u0131l\u0131m\u0131d\u0131r. [10,13]<\/p>\n\n\n\n Tablo 3 SAKOM ICS ve NHS EPRR modellerinin odak noktalar\u0131<\/p>\n\n\n\n SAKOM modelinin temel g\u00fcc\u00fc merkez\u00ee stratejik y\u00f6netim ile il d\u00fczeyindeki operasyonel koordinasyonu ayn\u0131 zincirde birle\u015ftirmesidir. \u0130l SAKOM\u2019un olay yerine ve hastanelere yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 erken bilgi toplama ve yerel kaynak kullan\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131rken, merkezi SAKOM iller aras\u0131 kapasiteyi ve ulusal d\u00fczeydeki kaynaklar\u0131 harekete ge\u00e7irebilir. Olay Y\u00f6netim Sistemi de farkl\u0131 hastanelere da\u011f\u0131lan hastalar\u0131 ortak olay numaras\u0131 alt\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lar. Bu yap\u0131, yaln\u0131z depremler gibi geni\u015f alanl\u0131 afetlerde de\u011fil, patlama gibi ani ve lokal kitlesel yaralanmal\u0131 olaylarda da kullan\u0131labilir. [5,8,13]<\/p>\n\n\n\n Bildirim \u00f6l\u00e7\u00fctlerinin a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde tan\u0131mlanmas\u0131 erken aktivasyon a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Patlamalar\u0131n ki\u015fi say\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z bildirilmesi, ilk dakikalardaki belirsizli\u011fin gecikmeye d\u00f6n\u00fc\u015fmesini \u00f6nler. Bununla birlikte mevcut \u00f6l\u00e7\u00fctler olay\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve gerekli m\u00fcdahale d\u00fczeyini kademelendiren ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir s\u0131n\u0131flama sunmaz. B\u00f6lgesel kapasiteyi, yaral\u0131lar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131, altyap\u0131 etkisini ve \u00f6zel kaynak gereksinimini i\u00e7eren bir derecelendirme sistemi; hangi d\u00fczeyde personel, yatak ve lojistik deste\u011fin otomatik olarak aktive edilece\u011fini \u00f6nceden belirleyebilir. [7]<\/p>\n\n\n\n Dijital entegrasyon SAKOM\u2019un zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 olarak genellenmemelidir. Resm\u00ee belge analizi, olay numaras\u0131, HBYS entegrasyonu, Ulusal Sa\u011fl\u0131k Sistemi ve ASOS \u00fczerinden hasta ve kapasite izlenebildi\u011fini g\u00f6stermektedir. Sorun, bu altyap\u0131n\u0131n geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli afetlerde kesintisiz \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak teknik ve operasyonel yedekliliktir. Elektrik ve internet kesintisi, sistemler aras\u0131 uyumsuzluk, veri giri\u015findeki gecikme ve siber sald\u0131r\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 planlara a\u00e7\u0131k g\u00f6revler ve alternatif y\u00f6ntemlerle d\u00e2hil edilmelidir. [10,13]<\/p>\n\n\n\n Sistemin bir di\u011fer s\u0131n\u0131r\u0131, k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerindeki yap\u0131 ile sahadaki personelin bilgisi aras\u0131ndaki farkt\u0131r. Tosun ve Otlamaz\u2019\u0131n 365 acil sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fan\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n y\u00fczde 67,4\u2019\u00fcn\u00fcn SAKOM\u2019un hangi vakalarla ilgilendi\u011fini, y\u00fczde 68,5\u2019inin ise afet ve ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 durumlarda SAKOM ile nas\u0131l ileti\u015fim kuraca\u011f\u0131n\u0131 bilmedi\u011fi bildirilmi\u015ftir. Ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n y\u00fczde 96,4\u2019\u00fc afetlerde merkez\u00ee bir koordinasyon biriminden y\u00f6nlendirme almay\u0131 tercih etmi\u015ftir. Bu bulgular, sistemin kabul g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc; ancak aktivasyon \u00f6l\u00e7\u00fctleri ve ileti\u015fim yolunun oryantasyon, hizmet i\u00e7i e\u011fitim ve tatbikatlarla peki\u015ftirilmesi gerekti\u011fini g\u00f6stermektedir. [11]<\/p>\n\n\n\n Patlama senaryosu, SAKOM\u2019un i\u015flevinin bir \u201cmerkez binas\u0131\u201d ya da yaln\u0131zca \u00fcst makama bildirim olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. De\u011fer \u00fcreten s\u00fcre\u00e7; g\u00fcvenli ve h\u0131zl\u0131 ilk rapor, do\u011fru aktivasyon, olay numaras\u0131yla kay\u0131t b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, kapasiteye g\u00f6re hasta da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, iller aras\u0131 destek ve d\u00fczenli durum g\u00fcncellemesidir. Bu ad\u0131mlar\u0131n herhangi birindeki gecikme, hastanelerde y\u0131\u011f\u0131lmaya, kapasitenin yanl\u0131\u015f de\u011ferlendirilmesine veya yaral\u0131 say\u0131lar\u0131nda \u00e7eli\u015fkiye yol a\u00e7abilir.<\/p>\n\n\n\n SAKOM, T\u00fcrkiye\u2019de afet ve kitlesel yaralanmal\u0131 olaylar\u0131n sa\u011fl\u0131k boyutunu y\u00f6neten merkezi ve yerel bile\u015fenlerden olu\u015fan bir koordinasyon modelidir. Sistemin i\u015fleyi\u015fi sahadan \u0130l SAKOM\u2019a ve merkezi SAKOM\u2019a tek y\u00f6nl\u00fc raporlama olarak g\u00f6r\u00fclmemelidir. Olay bilgisi, elektronik hasta ve kapasite verisi, kaynak tahsisi ve geri bildirim s\u00fcrekli bir d\u00f6ng\u00fc olu\u015fturur. [5,8,13]<\/p>\n\n\n\n Kapal\u0131 bir e\u011flence mek\u00e2n\u0131ndaki patlama \u00f6rne\u011finde sistem; yaral\u0131 say\u0131s\u0131 kesinle\u015fmeden bildirim, \u0130l SAKOM aktivasyonu, merkezi SAKOM de\u011ferlendirmesi, olay numaras\u0131 olu\u015fturulmas\u0131, hastanelerin kapasiteye g\u00f6re kullan\u0131lmas\u0131 ve t\u00fcm ba\u015fvurular\u0131n elektronik olarak izlenmesi \u00fczerine kuruludur. Bu s\u00fcre\u00e7, SAKOM\u2019un kurumsal hiyerar\u015fisini somut bir olay y\u00f6netim mekanizmas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Mevcut yap\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir merkezi koordinasyon ve elektronik izleme kapasitesi sunmaktad\u0131r. \u00d6ncelik, var olan sistemin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc art\u0131rmak; \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n bildirim ve ileti\u015fim bilgisini g\u00fc\u00e7lendirmek; olay derecelendirmesini geli\u015ftirmek; haberle\u015fme ve bilgi sistemlerini kesintilere kar\u015f\u0131 yedeklemek ve saha, 112, \u0130l SAKOM ile hastaneleri ayn\u0131 senaryoda d\u00fczenli olarak tatbik ettirmektir. Bu ad\u0131mlar, SAKOM\u2019un farkl\u0131 \u00f6l\u00e7ek ve t\u00fcrdeki afetlere uyumunu ve sa\u011fl\u0131k sisteminin olay s\u0131ras\u0131ndaki s\u00fcreklili\u011fini art\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 1. World Health Organization. Health Emergency and Disaster Risk Management Framework. Geneva: WHO; 2019. https:\/\/www.who.int\/publications\/i\/item\/9789241516181<\/p>\n\n\n\n 2. Afet ve Acil Durum Y\u00f6netimi Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131. A\u00e7\u0131klamal\u0131 Afet Y\u00f6netimi Terimleri S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc. Ankara: AFAD; 2014. https:\/\/www.afad.gov.tr\/aciklamali-afet-yonetimi-terimleri-sozlugu<\/p>\n\n\n\n 3. United Nations Office for Disaster Risk Reduction. Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015\u20132030. Geneva: UNDRR; 2015. https:\/\/www.undrr.org\/publication\/sendai-framework-disaster-risk-reduction-2015-2030<\/p>\n\n\n\n 4. T.C. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131. Afetlerde ve Acil Durumlarda Sa\u011fl\u0131k Hizmetleri Y\u00f6netmeli\u011fi. Acil Sa\u011fl\u0131k Hizmetleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc mevzuat sayfas\u0131. https:\/\/acilafet.saglik.gov.tr\/<\/p>\n\n\n\n 5. T.C. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131. Sa\u011fl\u0131k Afet Koordinasyon Merkezi Birimi SAKOM. https:\/\/ashgmafetacildb.saglik.gov.tr\/TR-80256\/saglik-afet-ve-koordinasyon-merkezi-birimi-sakom.html<\/p>\n\n\n\n 6. Kapucu N, Garayev V. Collaborative decision-making in emergency and disaster management. Int J Public Adm. 2011;34(6):366\u2013375.<\/p>\n\n\n\n 7. Federal Emergency Management Agency. Incident Command System Resources. Washington DC: FEMA. https:\/\/www.fema.gov\/emergency-managers\/nims\/components<\/p>\n\n\n\n 8. T.C. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 Afet ve Acil Durum Y\u00f6netim Merkezi SAKOM ve \u0130l SAKOM Y\u00f6nergesi. Acil Sa\u011fl\u0131k Hizmetleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc y\u00f6nergeler sayfas\u0131. https:\/\/acilafet.saglik.gov.tr\/TR-90015\/yonergeler.html<\/p>\n\n\n\n 9. T.C. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131. T\u00fcrkiye genelinde 81 ilde Sa\u011fl\u0131k Afet Koordinasyon Merkezleri kuruldu. https:\/\/ashgmafetacildb.saglik.gov.tr\/TR-116999\/turkiye-genelinde-81-ilde-saglik-afet-koordinasyon-merkezleri-kuruldu.html<\/p>\n\n\n\n 10. NHS England. Emergency Preparedness Resilience and Response Framework. London: NHS England. https:\/\/www.england.nhs.uk\/ourwork\/eprr\/gf\/<\/p>\n\n\n\n 11. Tosun S, Otlamaz \u0130. Acil Sa\u011fl\u0131k \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n Sa\u011fl\u0131k Afet Koordinasyon Merkezi SAKOM Bilgi ve Fark\u0131ndal\u0131k Durumlar\u0131n\u0131n \u0130ncelenmesi. T\u00fcrk Deprem Ara\u015ft\u0131rma Dergisi. 2025;7(2):280\u2013291. doi:10.46464\/tdad.1634015<\/p>\n\n\n\n 12. T\u00fcrkiye Acil T\u0131p Derne\u011fi Afet Komisyonu. Hastane \u00f6ncesinde afet y\u00f6netimi. https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/afet-yazi-dizisi\/hastane-oncesinde-afet-yonetimi\/<\/p>\n\n\n\n 13. Uma\u00e7 GA, Y\u0131lmaz S. The establishment of the health disaster coordination center SAKOM in Turkey and the management of disaster and mass casualty incidents: an official document analysis study. Signa Vitae. 2025;21(3):81\u201392. doi:10.22514\/sv.2025.040<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" T\u00fcrkiye\u2019de Medikal Afet Y\u00f6netiminin Kurumsal ve Operasyonel Hiyerar\u015fisi Sa\u011fl\u0131k Afet Koordinasyon Merkezi SAKOM Modeli \u00d6z Afetler ve kitlesel yaralanmal\u0131 olaylar, ola\u011fan sa\u011fl\u0131k…<\/p>\n","protected":false},"featured_media":1778,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":true,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"_lmt_disableupdate":"yes","_lmt_disable":"","_tatd_show_on_main_site":"","footnotes":""},"categories":[10043],"tags":[10059,10053,10159,10158],"class_list":["post-1776","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-afet-yazi-dizisi","tag-afet","tag-afet-tibbi","tag-kitlesel-yaralanma","tag-sakom"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1776","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1776"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1776\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1778"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1776"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1776"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1776"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}1.Giri\u015f<\/h2>\n\n\n\n
2.Y\u00f6ntem ve kapsam<\/h2>\n\n\n\n
3.T\u00fcrkiye\u2019de medikal afet y\u00f6netiminin kurumsal yap\u0131s\u0131<\/h2>\n\n\n\n
3.1 Ulusal d\u00fczey<\/h3>\n\n\n\n
3.2 \u0130l d\u00fczeyi<\/h3>\n\n\n\n
3.3 Saha ve hastane d\u00fczeyi<\/h3>\n\n\n\n
4.SAKOM\u2019un geli\u015fimi ve organizasyon modeli<\/h2>\n\n\n\n
5.Bildirim \u00f6l\u00e7\u00fctleri ve aktivasyon s\u00fcreci<\/h2>\n\n\n\n
5.1 SAKOM\u2019a bildirilmesi gereken olaylar<\/h3>\n\n\n\n
\u00d6l\u00e7\u00fct grubu<\/strong><\/td> Olay t\u00fcr\u00fc<\/strong><\/td> Bildirim ko\u015fulu<\/strong><\/td><\/tr><\/thead> Ki\u015fi say\u0131s\u0131na ba\u011fl\u0131<\/td> Trafik kazas\u0131<\/td> En az 5 \u00f6l\u00fcm veya 10 ve \u00fczeri yaral\u0131<\/td><\/tr> Ki\u015fi say\u0131s\u0131na ba\u011fl\u0131<\/td> CO maruziyeti, yang\u0131n, sivil \u00e7at\u0131\u015fma veya silahl\u0131 sald\u0131r\u0131<\/td> 5 ve \u00fczeri etkilenen ki\u015fi<\/td><\/tr> Ki\u015fi say\u0131s\u0131na ba\u011fl\u0131<\/td> G\u0131da, i\u00e7me suyu veya inhalasyon yoluyla toplu maruziyet<\/td> \u0130nsan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehdit eden 5 ve \u00fczeri etkilenen ki\u015fi<\/td><\/tr> Ki\u015fi say\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z<\/td> Her t\u00fcr patlama<\/td> Do\u011fal gaz, ter\u00f6r, end\u00fcstriyel veya ba\u015fka nedenli t\u00fcm patlamalar<\/td><\/tr> Ki\u015fi say\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z<\/td> Olas\u0131 KBRN olay\u0131<\/td> Ter\u00f6r, end\u00fcstriyel kaza veya patlama d\u00e2hil \u015f\u00fcpheli olaylar<\/td><\/tr> Ki\u015fi say\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z<\/td> Do\u011fal afet ve maden kazas\u0131<\/td> Deprem, sel, \u00e7\u0131\u011f, heyelan, kaya d\u00fc\u015fmesi ve her t\u00fcr maden kazas\u0131<\/td><\/tr> Ki\u015fi say\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z<\/td> Belirli kurumsal veya toplumsal olaylar<\/td> Kritik tesis yang\u0131n\u0131, toplumsal olay, g\u00f6revli acil sa\u011fl\u0131k personeli veya ambulans kazas\u0131 gibi tan\u0131mlanm\u0131\u015f durumlar<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/div><\/figure>\n\n\n\n 5.2 Olay\u0131n sisteme giri\u015fi<\/h3>\n\n\n\n
5.3 \u0130l SAKOM ve merkezi SAKOM aktivasyonu<\/h3>\n\n\n\n
5.4 Bilgi ve karar ak\u0131\u015f\u0131<\/h3>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/tatd.org.tr\/afet\/wp-content\/uploads\/sites\/31\/2026\/10\/image.png\")
<\/figure>\n\n\n\n6.Elektronik olay ve hasta izleme<\/h2>\n\n\n\n
6.1 Olay Y\u00f6netim Sistemi<\/h3>\n\n\n\n
6.2 ASOS HBYS ve hastane koordinasyon sistemi<\/h3>\n\n\n\n
7.Kaynak y\u00f6netimi ve ulusal temaslar<\/h2>\n\n\n\n
8.\u00d6rnek olay kapal\u0131 bir e\u011flence mek\u00e2n\u0131nda patlama<\/h2>\n\n\n\n
8.1 Senaryonun ba\u015flang\u0131c\u0131<\/h3>\n\n\n\n
8.2 \u0130lk saha raporu ve aktivasyon<\/h3>\n\n\n\n
8.3 Saha organizasyonu ve hasta da\u011f\u0131l\u0131m\u0131<\/h3>\n\n\n\n
8.4 Hastane aktivasyonu ve elektronik kay\u0131t<\/h3>\n\n\n\n
8.5 Ulusal koordinasyon ve olay\u0131n sonland\u0131r\u0131lmas\u0131<\/h3>\n\n\n\n
A\u015fama<\/strong><\/td> Temel veri<\/strong><\/td> Koordinasyon karar\u0131<\/strong><\/td> Ba\u015fl\u0131ca \u00e7\u0131kt\u0131<\/strong><\/td><\/tr><\/thead> \u0130lk ihbar<\/td> Yer, olay t\u00fcr\u00fc, devam eden tehlike<\/td> Sa\u011fl\u0131k, itfaiye ve g\u00fcvenlik birimlerinin haberdar edilmesi<\/td> \u0130lk ekiplerin g\u00fcvenli sevki<\/td><\/tr> \u0130lk saha raporu<\/td> Tahmini yaral\u0131 say\u0131s\u0131, triyaj, eri\u015fim ve riskler<\/td> \u0130l SAKOM aktivasyonu ve merkezi SAKOM bildirimi<\/td> Ortak durum resmi<\/td><\/tr> Olay aktivasyonu<\/td> Bildirim \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc ve ilk do\u011frulanm\u0131\u015f bilgiler<\/td> Olay Y\u00f6netim Sistemi ve olay numaras\u0131<\/td> Tek olay alt\u0131nda hasta takibi<\/td><\/tr> Kaynak da\u011f\u0131l\u0131m\u0131<\/td> Ambulans, UMKE, yatak, yo\u011fun bak\u0131m, ameliyathane ve \u00f6zel birimler<\/td> Hasta da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve il d\u0131\u015f\u0131 destek<\/td> Hastaneler aras\u0131 dengeli y\u00fck<\/td><\/tr> Hastane y\u00f6netimi<\/td> Ba\u015fvuru, yat\u0131\u015f, ameliyat, yo\u011fun bak\u0131m ve \u00f6l\u00fcm bilgileri<\/td> HAP aktivasyonu ve kapasite art\u0131r\u0131m\u0131<\/td> HBYS ve ASOS \u00fczerinden g\u00fcncel veri<\/td><\/tr> Sonland\u0131rma<\/td> Yeni ba\u015fvuru, saha faaliyeti ve kay\u0131t do\u011frulama durumu<\/td> Kademeli deaktivasyon ve son rapor<\/td> Olay sonras\u0131 de\u011ferlendirme ve iyile\u015ftirme<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/div><\/figure>\n\n\n\n 9.Uluslararas\u0131 modellerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma<\/h2>\n\n\n\n
Boyut<\/strong><\/td> SAKOM<\/strong><\/td> ICS<\/strong><\/td> NHS EPRR<\/strong><\/td><\/tr><\/thead> Temel ama\u00e7<\/td> Afet ve kitlesel yaralanmalarda sa\u011fl\u0131k hizmetlerinin ulusal ve il d\u00fczeyinde koordinasyonu<\/td> Her t\u00fcr olay i\u00e7in \u00f6l\u00e7eklenebilir olay komutas\u0131<\/td> Sa\u011fl\u0131k sisteminde haz\u0131rl\u0131k, dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, m\u00fcdahale ve iyile\u015ftirme<\/td><\/tr> Yap\u0131<\/td> Merkezi SAKOM, \u0130l SAKOM, KKM, saha ve hastaneler<\/td> Olay komutanl\u0131\u011f\u0131 ve mod\u00fcler fonksiyonlar<\/td> Ulusal, b\u00f6lgesel ve yerel NHS sorumluluklar\u0131 ile \u00e7ok payda\u015fl\u0131 d\u00fczen<\/td><\/tr> Veri<\/td> Olay numaras\u0131, hasta izleme, yatak ve personel kapasitesi<\/td> Ortak durum bilgisi ve standart raporlama<\/td> Risk, kapasite, i\u015f s\u00fcreklili\u011fi ve olay raporlamas\u0131<\/td><\/tr> G\u00fc\u00e7l\u00fc y\u00f6n<\/td> Ulusal standart, iller aras\u0131 kaynak y\u00f6netimi ve elektronik hasta takibi<\/td> Esneklik ve a\u00e7\u0131k g\u00f6rev da\u011f\u0131l\u0131m\u0131<\/td> Kurumsal haz\u0131rl\u0131k ve s\u00fcreklilik yakla\u015f\u0131m\u0131<\/td><\/tr> Geli\u015fim alan\u0131<\/td> Olay derecelendirmesi, yedeklilik, e\u011fitim ve fark\u0131ndal\u0131k<\/td> Sekt\u00f6re \u00f6zg\u00fc bilgi sistemleriyle entegrasyon<\/td> \u00c7ok katmanl\u0131 yap\u0131da tutarl\u0131 uygulama ve veri payla\u015f\u0131m\u0131<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/div><\/figure>\n\n\n\n 10.Tart\u0131\u015fma<\/h2>\n\n\n\n
11.Geli\u015ftirme \u00f6ncelikleri<\/h2>\n\n\n\n
\n
12.Sonu\u00e7<\/h2>\n\n\n\n
Kaynak\u00e7a<\/h2>\n\n\n\n