Afet tıbbı alanına yönelik Birleşmiş Milletler tarafından 2015-2030 dönemi için yayınlanan Sendai Afet Risk Azaltma Çerçeve Eylem Planı’nda önemli hedefler bulunmaktadır. Afet tıbbı açısından küresel hedefler arasında yer alan ölüm ve yaralanma sayılarının azaltılması, etkilenen insan sayısının azaltılması, kritik tesislerin alt yapılarının güçlendirilmesi ve afetlerde sürdürülebilir bir şekilde fonksiyonlarına devam edebilmesi yer almaktadır. Bu hedeflerin gerçekleştirilebilmesi için kurumsal ve akademik olarak afet tıbbının hızlı bir şekilde gelişmesi beklenmektedir (2).

Afet tıbbı bazı temel bileşenlerini özellikle acil tıp anabilim dalından almaktadır. Afet tıbbı acil tıp bilgisinin yanı sıra acil tıbbın teknik becerilerine de ihtiyaç duymaktadır. Acil tıp hekimleri belirsizlik ve stresin yoğun olduğu iş koşullarında çalışmaya yatkındırlar (3- 4).

Türkiye’de Afet tıbbı ve Acil Tıp becerilerinin birlikteliğini güçlendirmek ve afet sırasında etkili müdahale ve yanıt yapmalarını sağlamak, aynı zamanda afet tıbbının farklı disiplinlerle birlikteliğini sağlamak amacıyla çok sayıda eğitim programları bulunmaktadır.

Acil Durum ve Afet Yönetimi programları Türkiye’de Boğaziçi Üniversitesi, SabancıÜniversitesi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi gibi birçok fakülte ve üniversitenin mühendislik, işletme ve benzeri bölümlerinde bulunmaktadır (5).

Afet programlarının %45,5’i multidisipliner bir afet eğitim ve öğretimi yapmaktadır. Bu programların %66,7 sağlık, %27,3 eğitim, %39,4 mühendislik alanında bir afet eğitimi ve öğretimi sunar. Afet programlarının %39,4’ü tehlike ve zarar azaltma, %33,3 araştırma yöntemleri, %21,2’si lojistik ve nakliye, %42,4’ü hukuk ve etik, %21,2’si sivil savunma ve kentsel arama kurtarma, %27,3’ü halk sağlığı çekirdek disiplinlerinde eğitim ve öğretim yapmaktadır (5). Afet yönetiminde, farklı disiplinler arasındaki koordinasyon ve iş birliğini artırarak tüm bireylerden maksimum yararı sağlayabilir. Bu nedenle tüm uzmanlardan kendi disiplinleri özelinde standart bir akredite edilmiş müfredat ile eğitim ve öğretimi almaları beklenmektedir (5). Dünya genelinde özellikle son 20 yılda afet alanında ciddi gelişmeler yaşanırken, artan arama kurtarma ekiplerinin yanı sıra standart bir tıbbı bakım yaklaşımının hedef olarak belirlenip sahaya yansıtılması gerekmektedir.

Avrupa ve Türkiye’nin de içinde olduğu birçok üniversitede doktora veya yüksek lisans olarak Afet Tıbbı eğitimi veren kurum bulunurken, Amerika’da Acil tıp uzmanlarının liderlik ettiği uzmanlık sonrası 1 ile 3 yıl arasında süren yan dal eğitimi olarak verilmektedir (6). Amerikan Acil tıp doktorları Birliği’ne (ACEP) göre 17 acil tıp programı afet tıbbı yan dal eğitimi vermektedir. Bu programlarda 1 yıl afet tıbbı eğitimi, 2 yıllık programlarda hastane öncesi acil sağlık hizmetleri (EMS) eğitimi beraber verilmektedir.  3 yılık programlar, Halk sağlığı yüksek lisansı (MPH) eklenerek alınabilmektedir. Tüm bu programlara katılmak için Amerikan Acil Tıp Yeterlilik belgesini (ABEM) almış olmak gerekmektedir. Acil Tıp Uzmanları dışında da afet tıbbı doktora ve eğitim programları mevcuttur (6).

Türkiye’de yaşanan afetler ve zararları göz önüne alındığında afet tıbbı için yan dalın gerekliliği günümüzde sık tartışılan konular arasındadır. Türkiye’de afet eğitimi ve öğretimi yapan programların birçoğunda, yeterliliğe dayalı bir müfredat tasarımı ile tehlike ve zarar azaltma ve araştırma yöntemleri çekirdek disiplinleri altında bir eğitim programları olsa da gerekli müfredat standardizasyonun konusunda endişeler mevcuttur. Afet tıbbı şemsiyesi altında toplanan dernek ve kuruluşların bir bakanlık öncülüğünde aynı çatı altına toplanması birçok kuruluşun ayrı hiyerarşi ile hareket etmesini önceleyerek afet eğitiminde ve yönetiminde gerekli olan bütüncül bir yaklaşım ortaya çıkarabilir. Temel yaşam desteğine, ilk yardıma benzer şekilde afet tıbbı alanında toplum kampanyalarla kamu farkındalığı sağlanmaya çalışılırken özellikle yüksek öğretim düzeyinde birçok meslek grubunun eğitiminde afet tıbbı bilim dalını entegre edebilerek afetler sonrasında cevap aşamasında birçok meslek grubunun profesyonel ve etkin görev alması sağlanabilir. Bunun yanında Yüksek Öğretim Kurulu’nun başkanlığında bölüm başkanlıkları, meslek dernekleri ve mezunların aynı platformda buluştuğu bir çalıştay organize edilerek; programların eğitim ve öğretim müfredatları standart hale getirilebilir ve akreditasyon çalışmaları başlatılabilir (5).

Ülkemizin fay hatları ve jeopolitik konumu düşünüldüğünde coğrafi ve sosyal olarak afetler için risk hatları üzerinde yer aldığı görülebilir. Bu nedenle afet eğitimlerinin merkezi koordine olacak şekilde enstitüleşmesi, profesyonel arama kurtarma, medikal arama kurtarma, lojistik birimlerinin oluşturulması için afetin tüm bileşenlerini kapsayıcı bir yaklaşım ülkemizin afet dayanıklılığını artırabilir.

Dünya genelindeki doğal afetler ele alınınca, 31 çeşit doğal afetin 28’ini meteorolojik afetlerin oluşturduğu görülür. Doğal afetlerin çeşitleri ve önemi ülkeden ülkeye de değişmektedir. Örneğin, Akdeniz Bölgesinde en sık karşılaştığımız doğal afetler; kuraklık, seller, orman yangınları, heyelan, dolu fırtınaları, çığlar, donlardır. Ülkemizde ise en sık görülen meteorolojik karakterli doğal afetler ise; dolu, sel, taşkın, don, orman yangınları, kuraklık, şiddetli yağış, şiddetli rüzgâr, yıldırım, çığ, kar ve fırtınalardır.

Uluslararası ölçekte en büyük afet veri tabanına sahip olan; Afet Araştırma ve Epidemiyoloji Merkezi (Centre for Research on the Epidemiology of Disasters-CRED) tarafından doğa kaynaklı afetler ise; jeofiziksel, hidrolojik, meteorolojik, klimatolojik, biyolojik ve uzay kaynaklı olmak üzere altı ana grupta sınıflandırılmaktadır (Şekil 1).

Şekil 1. Afet Tiplerine Göre Doğal Afetlerin Sınıflandırılması (https://www.emdat.be/classification)

1988 yılında Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Belçika Hükümeti’nin ilk desteğiyle oluşturulan CRED’in acil durumlar veri tabanında (Emergency Events Database-EM-DAT) son yirmi yılda (2000-2019) dünya çapında 7348 doğal afet olayının rapor edildiği belirtilmiştir

(Şekil 2).

Şekil 2. Dünya genelinde 1980-1999/2000-2019 yıllarında meydana gelen doğal afetlerin neden olduğu kayıplar (Kaynak: EM-DAT/CRED)

Dünya çapında seller en yaygın görülen afet türü olup bunu fırtınalar izlemektedir. 2000-2019 periyodu içinde Dünya genelinde 3254 (%44) sel, 2043 (%28) fırtına, 552 (%8) deprem, 432 (%6) ekstrem sıcaklık, 376 (%5) heyelan ve 338 (%5) kuraklık olayı meydana gelmiştir (Şekil 3).

Şekil 3. Dünya genelinde 2000-2019 yılları arasında meydana gelen doğal afetlerin afet türlerine göre dağılımları (%) (Kaynak: EM-DAT/CRED

Can kayıplarının büyüklüğü; afetin türü, konumu, süresi, zarar gören nüfusun boyutu ve savunmasızlığı olmak üzere birçok faktöre bağlıdır. 2000-2019 yılları arasında Dünya çapında yaklaşık 4 milyar insan afetlerden etkilenmiş bunun sonucunda 1,2 milyondan fazla insan hayatını kaybetmiştir (Şekil 4).

Şekil 4. Dünya genelinde 2000-2019 yılları arasında en fazla can kaybına neden olan 10 büyük doğal afet (Kaynak: EM-DAT/CRED-2020)

2020 yılı, dünyadaki milyonlarca insanı etkileyen, büyük can ve mal kayıplarına yol açan kasırgalar, siklonlar, tayfunlar, fırtınalar, sel felaketleri, orman yangınları ve kuraklık gibi meteorolojik karakterli doğal afetlerin yoğun olarak yaşandığı bir yıl olmuştur. Doğal afetlerden geniş alanlar etkilenmiş, milyonlarca insan yer değiştirmek zorunda kalmıştır (Şekil 5).

Şekil 5. 2020 yılında meydana gelen afetler ve sonuçları(Kaynak: EM-DAT/CRED-2020)

Dünyanın en büyük risk yönetimi ve sigorta şirketlerinden birisi olan Munich Re’nin 2020 yılı doğa kaynaklı afet değerlendirmesinde; Dünya genelinde toplam 980 doğa kaynaklı afetin meydana geldiği, bu afetler sonucunda 8 200 kişinin yaşamını yitirdiği ve 210 milyar ABD doları bir ekonomik kaybın oluştuğu belirtilmiştir.

2020 yılında hem genel kayıplar hem de sigortalı kayıplar önceki yıla göre önemli ölçüde daha yüksekti (2019 yılı küresel ekonomik kayıplar 166 milyar ABD Doları). 2020’deki doğal afet kayıplarının sigortalanmış kısmı yaklaşık 82 milyar ABD Doları (Genel kayıpların %40’ı) oldu. 2020 yılında her biri 1 milyar ABD Dolarından fazla maddi kayıplarla sonuçlanan 50 büyük doğa kaynaklı afet meydana gelmiştir. Büyük çaplı doğa kaynaklı afetler geniş alanları etkilemiş ve önemli zararlar oluşturmuştur (Şekil 6).

Şekil 6. Dünya Genelinde 1992-2020 Periyodunda Meydana Gelen Hava-İklim Kaynaklı En Az 1 milyar ABD Doları Ekonomik Kayba Neden Olan Doğa Kaynaklı Afet Sayıları (Kaynak: Aon. Weather, Climate & Catastrophe Insight, 2020 Annual Report)

“2020 yılındaki can kayıplarının yüksek olmasında; ani taşkın ve sel olayları önemli rol oynamıştır.”

Dünya genelinde tablo böyleyken; ülkeler düzeyinde incelendiğinde 1980’de başlayan ve 2020 ile rekor seviyelere ulaşan ABD’de gerçekleşen 285 hava ve iklim afetleri, toplam hasar maliyetlerinin 1 milyar dolara ulaştı. Bu 285 olayın kümülatif maliyeti 1.875 trilyon doları aştı (Şekil 7).

Temmuz-Ekim aylarında Pakistan’da, mayıs ayında Uganda, Ruanda ve Kenya’da, Haziran ila Ağustos ayları arasında Bangladeş’te ve Ağustos ayında Afganistan’da etkili olan ani taşkın ve sel olayları büyük can kayıplarıyla sonuçlanmıştır. Kasım ayında ABD ve Karayipler’i etkileyen Eta Kasırgası can kaybının yüksek olduğu diğer bir afet olarak sıralamada yer almıştır (Şekil 8).

Şekil 7. 2020 yılında ABD’de meydana gelen yüksek maliyetli afetler (Kaynak:Climate.gov)

Şekil 8. 2020 Yılında Meydana Gelen En Fazla Can Kaybına Neden Olan Beş Doğal Afet

2020 yılında Çin’de meydana gelen sel olayları; Tayland, Bangladeş, Hindistan ve Sri Lanka’da etkili olan Amphan Siklonu; ABD’de etkili olan Laura Kasırgası, kırsal yangınlar ve ağustos ayında etkili olan konvektif fırtına maddi kaybın en yüksek olduğu afetler olarak bu sıralamada yer almaktadır.

2020 yılında, 1 milyar ABD Doları ve üstü zarara neden olan 50 doğa kaynaklı afet meydana gelmiştir. Özellikle 2010-2020 dönemi, son yirmi dokuz yıl içinde afet kaynaklı ekonomik kayıpların önemli derecede arttığı bir dönem olmuştur (Şekil 9).

Şekil 9. 2020 yılında meydana gelen ve en yüksek ekonomik kayba neden olan beş büyük doğa kaynaklı afet

Dünyada 2020’de afetlerin hasarına baktıktan sonra; Türkiye’deki durumu bakacak olursak, özellikle 2000’li yıllardan sonra meteorolojik afetlerin oluşum sayılarında belirgin bir artış görülmektedir. 2020 yılında ülkemizin farklı kesimlerini farklı ölçülerde etkileyen meteorolojik afetler yaşanmıştır. Ülkemizde, 2020 yılı içerisinde toplam 984 meteorolojik karakterli doğa kaynaklı afet rapor edilmiştir (Şekil 10).

Şekil 10. Türkiye’de 2020 yılında meydana gelen meteorolojik afet dağılımları (Kaynak: 2020 Yılı Meteorolojik Afetler Değerlendirmesi- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü)

Uzun yıllar dağılımına bakıldığında 2020 yılı içerisinde meydana gelen meteorolojik afet sayısı 1940-2020 periyodu içerisindeki en yüksek değer olarak kayıtlara geçmiştir (Şekil 11).

Şekil 11. Türkiye’de 1940-2020 Periyodunda Gözlenen Meteorolojik Karakterli Doğa Kaynaklı Afetlerin Yıllık Dağılımları (Kaynak: 2020 Yılı Meteorolojik Afetler Değerlendirmesi- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü)

Hem dünya hem de Türkiye COVID-19 pandemisi ile savaşırken doğal afetler bu savaşın en büyük düşmanı olmuşlardır. Geçmiş yıllar ile karşılaştırıldığında artan afet sayıları ve ekonomik kayıplar ve insan etkilenmelerinin azaltılması için dünyanın birçok ülkesi ile birlikte afetlerin küresel bir sorun olduğunun kabullenilmesi ve ortak mücadele odaklarının aratılması gerekmektedir.

Özellikle 2020 yılında COVID-19 pandemisinin toplumlar üzerindeki etkisi ile küresel iklim değişikliğinden ek olarak toplumların kendi payını alması, kırılgan ekonomik yapılar, dünyadaki siyasi hareketler birçok etmen Afet hazırlıklarının önüne geçtiği görülmektedir. Afet halkasına bakıldığında aslında risk yönetiminden oluşturulmuş bir halka olduğu karşımıza çıkmaktadır (Şekil 12).

Şekil 12.Afet Halkası

2019’da Wuhan’da ilk keşfedilen COVID-19 vakasından sonraki süreçte ortaya çıkan tüm afetleri “Afet içerisinde Afet” olarak nitelendirmek ve daha önceki tecrübelerden ayrı değerlendirmek daha etkin ve güvenilir bir yöntem olacaktır.

Afetler ön görülemez midir? Yoksa doğayı daha çok anlamak toplumların afetleri anlama ve tahmin etme de güç mü verir? Bunu anlamak için Şekil 13’e bakmak gerekir.

                               “Bu haritaya bakınca önümüzdeki en büyük afeti tahmin etmek zor mudur sizce?”

Şekil 13.Türkiye’de 2020 Yılı Normalin Yüzdesi İndeksine Göre Kuraklık Haritası(https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/kuraklik-analizi.aspx?d=yillik#sfB)

KAYNAKLAR

1. Centre for Research on the Epidemiology of Disasters (CRED)
2. C. Tarım ve Orman Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü 2020 Yılı Meteorolojik Afetler Değerlendirmesi Raporu-2021
3. 2020 Yılı Afet İstatistikleri
4. Türk Deprem Araştırma Dergisi
5. Koenig and Schultz’s Disaster Medicine: Comprehensive Principles and Practices
6. Journal of ADEM
7. Türk Deprem Araştırma Dergisi
8. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi
9. Türk Deprem Araştırma Dergisi
10. Dijitalleşen Dünyada Akıllı Afet ve Acil Durum Uygulamaları
11. Türk Kızılay Dergisi
12. Afet ve Risk Dergisi
13. Disaster Medicine and Global Public Health
14. https://www.futurelearn.com/info/courses/humanitarian-action-response-relief/0/steps/60986