Bu yazı Koenig and Schultz’s Disaster Medicine temel alınarak hazırlanmıştır.

Afetler sonrasında yaralıların kimliklendirilmesi ve takibi afet yönetimindeki en büyük zorluklardan biridir. Her boyuttaki olaylar hasta takibi açısından zorluklar yaratır.

Bugüne kadar ki afet raporları, afetler sonrasında ilk hasta sayısının bilindiği durumlarda bile, acil servis personelinin, hastaların nereye nakledildiğini belirlemedeki zorluklar da dahil olmak üzere lojistik zorluklarını belgeliyor.¹

Afet yönetiminde hastaların tedavi ve nakil önceliklerine göre sınıflandırılması (triyajı) ve tek bir tesise aşırı yük bindirilmesini önlemek için birden fazla hastaneye ve çeşitli araç ve kurumlarla (bazen karşılıklı yardım kullanılarak) nakledilmesi hasta takibini zorlaştırmaya katkıda bulunur.² Bunun yanı sıra hastaneler de hastaların uygun tedavi olanaklarına sahip diğer tesislere ikincil transferini başlatabilir. Ayrıca ülkeye ve sisteme bağlı olarak birçok hasta, hastane öncesi personel tarafından değerlendirme ve tedavi yapılmadan kendiliğinden olay yerinden ayrılarak hastanelere başvurmaktadır.

Ulaşım ve iletişim altyapısının sağlam kaldığı olaylarda bile, birden fazla yetki alanından bir araya gelerek rutin olmayan faaliyetlere hızlı bir şekilde girişen müdahale ekipleri için zorlu bir ortam olabilir. Bu senaryo aynı zamanda kayıt tutma kalitesini de etkileyecektir. İlgili her kuruluş büyük olasılıkla sunulan bakımı belgelemeye çalışacak olsa da tüm verileri toplayan tek bir kurum olmayabilir. Küçük ölçekli olaylarda da altyapı tahribatı olmasa bile genellikle iletişim kesintileri olabilir, iletişim tamamen kesilebilir. Altyapının tahrip olduğu durumlar, etkili müdahale için daha da büyük engeller oluşturacaktır. Daha çok müdahale ekibinin gelecek olması ek koordinasyon katmanları gerektirecektir.

Afet yöneticileri, tıbbi bakıma ihtiyaç duyan hastaları takip etmenin yanı sıra, yıkım veya yakın tehlikeler nedeniyle evlerini terk edenler ile tahliye edilenleri de takip etmelidir. Çok sayıda barınma alanı olması veya tekrar tekrar yer değiştirme, tahliye edilenlerin takibini daha da zorlaştıracaktır.

1.Afetlerde Yaralıların Kimliklendirilmesini Önemi

Hasta kimliklendirme ve takibinin önemine rağmen bu terimin evrensel olarak kabul edilmiş bir tanımı yoktur. “Takip etme”nin yanı sıra “belgeleme”, “etiketleme”, “kayıt”, “tescil”, “izleme” ve “bilgi yönetimi” gibi birçok terim de kullanılmaktadır.

Hasta kimliklendirme ve takibi, tüm “kurtarma zincirini” kapsar ve başlangıçtan iyileşmeye kadar Toplu yaralanmalı olaylarda veya afet yönetiminin tüm aşamalarında uygulanabilir.

“Hasta kimliklendirme ve takip sistemi standart tıbbi kayıtların yerini almaz.“

Afetlerde hasta takibinin önemini güncel bir örnekle anlatacak olursak; Disel ve Arkadaşları tarafından yakın dönemde Amerikan Acil Tıp dergisinde yayınlanan Şubat Depremlerinde Mortaliteyi Etkileyen Faktörler çalışmasının sonuçlarına göre;³

1. Acil serviste kimlik tespiti yapılamayan hastaların çoğunlukla Hatay’dan enkaz altından çıkarılıp ambulansla getirilen kırmızı triyaj kodlu kritik bakım hastası olduğu,
2. Hayatta kalmayan grupta kimliklendirilemeyen hastaların oranının hayatta kalan gruptan 3 kat fazla olduğu tespit edilmiştir.

Afet bilimi disiplininde, Afetlerde Yaralananları Kimliklendirme süreci, afetlerden sonra yaralanan bireylerin yönetiminde kritik bir bileşen olarak ortaya çıkmaktadır.⁴ Bu, acil tıbbi bakımı, sonrasında diyaliz ve cerrahi müdahaleler gibi ileri tedavileri ve transfer sistemlerinin organizasyonunu içerir.⁵

Bu sorunlar, bakım verimliliğini, güvenliğini, güvenilirliğini ve kalitesini artıran hasta kimliklendirme yöntemlerindeki ilerlemelerin gerekliliğini vurgular. Koenig, bu ikilemi özetleyerek, bilgi birikiminin uzmanlık alanları ve diller arasında parçalı olduğunu, tanımların farklılaştığını ve hızla gelişen, ancak yeterince test edilmemiş teknolojilerin bulunduğunu belirtir.⁷ Bu sınırlamalar göz önüne alındığında, evrensel bir hasta kimliklendirme ve izleme sistemi için bir çözüm önermek imkansızdır. Afetlerde Yaralananları Kimliklendirme alanı geleneksel olarak adli bilimlerin kapsamına girse de, acil servislerde uygulanması, depremler gibi toplu yaralanmalı olayların ardından kritik önem taşır.⁸ Disel ve ark., araştırmalarında önemli bir gözlemde bulunarak, kimliği belirsiz hastalar arasında ciddi durumların (enkaz altında kalma, kırmızı triyaj kodu, hemodiyaliz gereksinimi, acil cerrahi müdahale gereksinimi ve ölüm oranları) yaygınlığını not etmişlerdir.³ Ancak, bu bulgu, kimliği belirsiz hastalar arasında ciddi durumların daha yaygın olup olmadığını veya depremlerin neden olduğu geniş çaplı hasarın hastaların akrabalarını kaybetmesine yol açarak yaralanmalarının ciddiyetini artırıp artırmadığını düşündürmektedir.

Depremlerin ardından, büyük yaralanmalar, binaların çökmesi, toprak kayması hareketleri, sismik aktivite nedeniyle çıkan yangınlar, tsunami dalgalarının taşıdığı enkazın şiddetli etkisi ve tehlikeli kimyasalların salınması gibi çeşitli afet olaylarından kaynaklanır.⁹ İleri Travma Yaşam Desteği® (ATLS®) gibi, “araçtaki başka bir yolcunun ölümü” gibi anlatılar, yüksek enerjili araç kazalarının ciddiyetini tanımak için kullanıldığında, bina çöküşlerinin ölçeği ve yaralanma mekanizmalarının ciddiyeti, kimlikleri belirsiz kalan hastaların kimliklendirilmesi için benzer şekilde değerli içgörüler sunabilir.¹⁰

Depremlerden sonra, enkaz altında kalan hastalar genellikle kendi başlarına kaçarlar, akrabaları tarafından kurtarılırlar veya arama kurtarma operasyonlarına bildirilirler. Disel’in araştırması, kimliği belirsiz kalan hastalar arasında yürüyerek ve ambulansla gelişlerin oldukça düşük olduğunu vurgulamaktadır.³ Bu da bu kimliği belirsiz bireylerin çoğunun muhtemelen depremin neden olduğu çöküşlerde akrabalarını kaybettiğini göstermektedir. Bu senaryo, bu tür hastaların muhtemelen afet çöküş ve yaralanma bölgelerinden çıktığını, kritik durumda olduklarını ve dolayısıyla diğer hastalara kıyasla daha acil ve yoğun tıbbi bakım ve izleme gerektirdiklerini göstermektedir. Disel ve ark.’nın çalışmasından elde edilen içgörüler, büyük afetlerin ardından Afetlerde Yaralananları Kimliklendirme süreçlerini ve acil bakım çerçevelerini geliştirmek için multidisipliner iş birliğinin önemini vurgular. Araştırmaları, afet tıbbındaki kritik zorluklara ışık tutmakla kalmaz, aynı zamanda krizler sırasında hasta bakımını ve sonuçlarını iyileştirmeye yönelik gelecekteki önemli araştırmalar için temel oluşturur. Bu alanı ilerletmek, sağlık sistemlerini güçlendirmek için birleşik bir çaba gerektirir, bu sistemlerin afetlerden etkilenen nüfusun karmaşık taleplerini karşılayacak şekilde yetkin olmalarını sağlamak. Bu içgörülerin uygulanabilir stratejilere dönüştürülmesi, afetler karşısında sağlık altyapısının dayanıklılığını ve etkinliğini artırmak için uzmanlık ve kaynakların seferber edilmesi esastır.

“Afetlerde yaralıların kimliklendirilmesi; kaynakların doğru ve etkili kullanımı, belirsizliğin etkileri, sağlık tesislerinde iş yükünün yönetimi için hayati bir öneme sahiptir.”

A.Kaynakların Doğru ve Etkili Kullanımı

Gerçek zamanlı bilgi ve bunu etkili bir şekilde iletme yeteneği, afet yönetiminin temel unsurlarıdır. Durumsal farkındalık, hızla gelişen olaylar sırasında gerçek zamanlı karar alma konusunda bilgi sağlamak açısından kritik öneme sahiptir. Sınırlı kaynakların etkili kullanımının, yaralıların yönetimi ve hayatta kalması üzerinde doğrudan etkileri olduğu tıbbi müdahalelerde bu özellikle önemlidir.

B.Belirsizliğin Etkileri

Aile üyelerinin, akrabaların ve arkadaşların akıbetini bilmemek dayanılmaz olabilir ve gerçek yıkım ve mal kaybından daha fazla kaygı yaratabilir. Yaralanmayan yakınlar, sevdiklerinden birinin mağdurlardan biri olma ihtimalini kavradıkları anda “mağduriyet döngüsüne” girerler. Afetin etkileri hızla gerçek afet alanının dışına yayılarak toplumsal sıkıntıya neden olabilir.

Uzmanlar belirsizliğin ölüm onayı almaktan daha kötü olabileceğini öne sürüyor.¹¹ Uygun kimliklendirme ve takip esasına dayanarak derhal bilgi sağlanması etkili aile desteği sağlamak ve toplumsal sıkıntıyı hafifletmek için hayati öneme sahiptir.

C.Sağlık Tesislerinde İş Yükü

Yaralanmayan akrabaların şahsen veya telefonla veya başka iletişim araçlarıyla aile üyeleri hakkında bilgi istemesi durumunda sağlık tesislerinin iş yükü artabilir; bu durum hastanelerde iş yükünü arttırır.

“Uzmanlar hastane içi hasta takibini geliştirilmesi gereken bir alan olarak tanımlıyor.“

2.Kimliklendirme Ve Takipte Güncel Durum

Kâğıt triyaj etiketleri ve not panoları, arızalanmaması veya pil ya da elektrik gerektirmemesi açısından tartışılmaz bir avantaja sahipken, kâğıt bazlı yöntemler zaman alıcıdır ve insan hatasına açıktır. Elektronik hasta triyaj sistemi (ePTS) ile karşılaştırıldığında kağıt etiketlerin dezavantajları arasında şunlar yer alır: ^7,11,12

• Kötü hava koşulları ve okunaksız el yazısı, kâğıt sistemlerinin kullanışlılığını azaltabilir.
• Kaydedilebilecek bilgi miktarı, alan yetersizliğinden dolayı sınırlıdır. Kayıtlı bilgiler genellikle kötü yapılandırılmıştır.
• Duruma ilişkin bir genel bakış sağlamak için triyajlanan ve etiketlenen hastaların manuel sayımı gereklidir.
• Kâğıt triyaj etiketleri hastanın dinamik konumu ile ilgili bilgi vermez.
• Bazı triyaj etiket sistemleri, triyaj kategorisinde değişikliklere, özellikle de iyileştirmelere kolaylıkla izin vermez. Triyaj, bir süreç olduğundan, yeniden değerlendirmeleri belgeleyecek bir sistem gereklidir.
• Tek bir triyaj kategorisi içerisinde birden fazla hastanın önceliklendirilmesi triyaj etiketleri tarafından sağlanmaz.
• Yaşamsal belirtilerin izlenmesi ek eylem veya ekipman gerektirir.

Şekil 1. T.C. Sağlık Bakanlığı Olay Yeri Triyaj Kartı

• Kâğıt etiketler nispeten ucuz olmasına rağmen güncel versiyonlarını sürdürmek maliyetlidir; ayrıca triyaj etiketleri değişiklik gösterir. Standartlaştırılmamıştır, bu da eğitimi ve birlikte çalışabilirliği zorlaştırır.
• Hastanın taşınması sırasında veriler kaybolabilir.
• Etiketlerdeki bilgiler güvenli değildir ve istenmeden ifşa edilebilir, dolayısıyla hasta mahremiyetini koruma hakları ihlal edilebilir.
• Kâğıt etiketler kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer (KBRN) olaylarda sorunludur; kişisel koruyucu ekipman (KKE) giyerken tamamlanması zordur. Bunlar genellikle ıslak dekontaminasyona dayanacak kadar dayanıklı değildir.

Beklenildiği gibi, kağıt ve elektronik sistemler arasındaki doğrudan karşılaştırmalar genellikle ePTS’nin izleme ve yerelleştirme açısından avantajlarını ortaya çıkarıyor.

Düzgün tasarlanmış bilgisayarlı bir sistem, veri yakalamayı geliştirebilir ve hataları azaltabilir. Yaralıların sayısı ve durumu veya triyaj sınıflandırması ile ilgili bilgilere hızlı erişim, karar vermeyi kolaylaştırır. Tatbikatlarda uygulandığında ePTS, kâğıt etiketlere kıyasla daha objektif veriler ve daha kapsamlı olay yeniden yapılandırması sağlayarak değerlendirme fırsatlarını geliştirmiştir.

Şekil 2.Topluluk Yanıt Sisteminin Hasta Takip Modülü

Şekil 3. Triyaj etiketlerini okuyabilen el cihazlarıyla veri toplanması, lokal bir bilgisayara verilerin toplanması, kullanıcılara gönderilmesi

B.Hasta Etiketleme Çözümleri

B.1. Özgün Tanımlayıcılar

Her kayıtlı kişiye özgün bir tanımlayıcı atanması gerekir. Geliştiriciler, hastaya özel verilere (örneğin doğum tarihi, isim ve cinsiyet) dayalı olarak bu tür tanımlayıcıların oluşturulmasını önerdiler.⁷ Ancak çoğu sistem, kağıt triyaj etiketlerine atanan numaralara benzer, konuma özel alfanümerik numaralandırmayı kullanır.

Takip sistemlerinde kullanılan numaralandırma hastane kayıt sistemlerine uygun olmalıdır. Sistem en azından kimlik numarasına bağlanabilmelidir. Sağlık hizmetlerinde veya kayıt almada kullanılan diğer numaralandırma sistemleriyle birlikte kullanılabilir olmalıdır. Standartlaştırılmış etiketleme, hastaneler arası transferlerde verimliliği basitleştirecek ve kolaylaştıracaktır.

B.2. Barkodlar

Marres ve arkadaşları ise 2002 ile 2004 yılları arasında Hollanda’da Victim Tracking and Tracing System (ViTTS) geliştirdiler.¹⁶ ViTTS, özgün bir kimlik numarasına bağlanan bir barkoda sahip triyaj etiketlerini kullanıyor. Sağlık çalışanları afet nedenli yaralanan hasta ile karşılaştıklarında barkodu olay yerindeki yerel ağa bağlı el tipi bir cihazla tarar. İlk müdahale eden ambulans personeli, güvenli, yüksek kapasiteli bir veri sistemi oluşturan mobil erişim yönlendiricisiyle donatılmış bir kablosuz ağ oluşturur. Veriler girildiği anda tüm yetkili kullanıcılar tarafından görüntülenebilir. Mağdurun kimliği öğrenildiğinde barkod numarası sosyal sigorta numarasıyla eşleştirilebilir.

Bir diğer modelde ise saha cihazları kullanılarak basılan ve zorlu çevre koşullarına dayanıklı barkod etiketlerinin kullanılması önerildi.¹⁷ Bu çıkartmalar sadece triyaj etiketine değil aynı zamanda hastanın vücuduna ve eşyalarına da yapıştırılabilir. Bir olay meydana gelmeden önce triyaj etiketlerine çıkartmalar yapıştırmak başka bir seçenektir.

B.3. Radyo Frekansı Tanımlama (RFID)

RFID teknolojisi tıp sektörü için yeni değildir.¹⁷ Hasta güvenliğini (hasta kimliklendirme, ilaç güvenliği veya cerrahi süreç yönetimi dahil) ve hastane verimliliğini (malzeme ve ekipmanı takip ederek) artırmak için birçok amaç için kullanılmıştır. Bir RFID sistemi tipik olarak bir etiket, bir okuyucu ve bilgisayar gibi bir veri işleme ekipmanından oluşur. Pasif RFID etiketleri yalnızca çok az miktarda veri depolar ve okuyucudan yayılan enerjiyle çalışır; menzilleri yaklaşık bir metreyle sınırlıdır. Aktif RFID etiketleri bir bataryaya sahiptir ve sürekli olarak sinyal gönderip alır. Çok miktarda veri depolayabilir, birkaç yıllık ömre sahip olabilir ve 100 metreye kadar mesafelerden okunabilir.

RFID teknolojisini kullanan bir ePTS prototipi, Dynamic Information Collection and Resource Tracking Arcitecture – DIORAMA’dır. Olay mahallindeki her hasta, kâğıt etiketlerle aynı şekilde, hastanın yaralanmasının ciddiyetini (kırmızı, sarı, yeşil ve siyah) gösteren bir DIORAMA elektronik etiketi (D-tag) ile etiketlenir. Ayrıca her acil müdahale görevlisi ve kaynak aynı zamanda bir DIORAMA etiketiyle donatılmıştır. Tüm bu aktif bileklik RFID etiketleri, bilgileri kablosuz bir ağ aracılığıyla bir sunucuya iletir. Hastalar için zaman damgalı bu bilgiler, yaralanmanın ciddiyetini ve mevcut konumu içerir. Bu bilgi aktarımı, mağdur veya personel müdahalesi olmadan otomatik olarak gerçekleştirilir. Müdahale ekipleri okuyucuları taşıyabilir veya yaralı toplama noktaları gibi belirli yerlere konumlandırabilir. 100 metreye kadar menzilleri vardır. Bu cihazların tatbikatlarda başarılı olduğu kanıtlanmış olsa da yazarlar, bileklik cihazlarının masrafı, boyutu ve karmaşıklığının, bunların büyük ölçekli bir olayda tüm mağdurları izlemek için yeterli sayıda dağıtılmasının kullanışsız hale gelebileceğini kabul ediyorlar.  Diğer RFID tabanlı prototip sistemleri arasında Almanya’daki SOGRO (Sofortrettung Großunfall) ve Amerika Birleşik Devletleri’ndeki WIISARD (Wireless Internet Information System for Medical Response in Disasters) bulunmaktadır.¹⁸ WIISARD’ın geliştiricileri, barkodlar yerine RFID teknolojisini benimsemiştir; çünkü barkod okuyucu performansı, aydınlatma yetersizse önemli ölçüde bozulur. İskandinav ülkelerinde araştırmacılar, entegre RFID okuyuculu cep telefonlarını saha terminalleri olarak kullanan başka bir RFID tabanlı ePTS prototipi geliştirdiler.

Amerika Birleşik Devletleri ordusu, kitlesel bir yaralanma durumunda hastanedeki kaynakların yönetimini geliştirmek için MASCAL adı verilen entegre bir yazılım-donanım sistemi geliştirdi.¹⁹ MASCAL; hastaları, ekipmanı ve personeli takip etmek için aktif RFID etiketleri kullanır.

B.4. Akıllı Etiketler

WIISARD RFID sistemi, izleme ve konum için sinyal aktarımına ek olarak, sinyal ışıklarını kullanarak mağdurun triyaj durumunu kolayca görülebilecek bir şekilde görüntüler. Bu cihazlar öncelikle KBRN ortamlarında kullanılabilecek şekilde tasarlanmıştır ve bu nedenle suya dayanıklıdır, böylece hasta dekontaminasyona uğrasa bile çalışmaya devam ederler. Bu akıllı triyaj etiketleri oksijen saturasyonu gibi seçilen vital bulguları otomatik olarak kaydeder; yani etiket aynı zamanda elektronik bir tıbbi cihaz olarak da kayıt alır.

Yine bir prototip olan Trauma Patient Tracking System (TPTS), tüm hastalara konumlarını sürekli bildiren bir cihaz sağlıyor. Kablosuz bir ağ üzerinden bir baz istasyonuna bağlanır. Menzil dışına çıktığında, etiket kendi konum geçmişini kaydedebilir ve daha sonra bağlantı tekrar sağlandığında bu verileri sunucuya yükleyebilir.²⁰

B.5. Giyilebilir Sensörler

Diğer bir girişim ise ePTS’nin (lokalizasyon veya izleme işleviyle) giyilebilir vital bulgu sensörleriyle birleşimidir. Bu strateji, yeniden değerlendirmenin yapılabilmesi için müdahale edenleri hastanın durumundaki herhangi bir bozulma konusunda uyarır. CodeBlue projesinde kablosuz bir pulse oksimetre ve kablosuz iki uçlu EKG; kalp atış hızını , oksijen saturasyonunu (SpO2) ve EKG verilerini toplayan ve bu verileri kısa menzilli (100 metre) bir kablosuz ağ üzerinden ileten bir sensör modülü ile birleştirildi.²¹

Araştırmacılar, Advanced Health and Disaster Aid Network – AID-N için prototip elektronik triyaj etiketleri geliştirdiler.²²

“Bahsedilen prototiplerin hiçbiri rutin uygulamaya geçmemiştir. Yüzlerce veya binlerce giyilebilir sensörden oluşan böyle bir sistemi hayata geçirmenin maliyeti çok yüksek olabilir.“

C. ePTS İşlevleri ve Sınırlayıcı Koşullar

C.1. Veri girişi

Sisteme ilk kez hasta verileri, tıbbi bakımla ilk temasta girilebilir. Özgün hasta tanımlayıcıyı (kâğıt etiketler, barkod bileklikler veya herhangi bir ePTS) atamak için kullanılan teknolojiden bağımsız olarak, etiketin kendisine veya ePTS ağına bağlı el tipi cihaza manuel veri girişi gereklidir. Veri girişi zaman alıcı olduğundan yeterli insan kaynağının ayrılması gerekmektedir. Acil durum müdahale ekiplerinin veri girmek için zaman harcamak yerine hastalara bakım yapmayı tercih ettikleri gösterildiğinden bu zorlayıcı olabilir.²³ Müdahale ekipleri, ilk hasta değerlendirmesinde yer almayan gönüllülerin kullanılması gibi çözümleri düşünmelidir.

Verimli ePTS, birden fazla noktadan ve birden fazla kullanıcıdan veri girişine izin vermelidir. Yeni bilgiler eklendikçe geçmiş veriler korunmalı, sistem veri tabanını gereksiz yere genişletecek verilerin tekrarlanmasını otomatik olarak sınırlandıracak şekilde tasarlanmalıdır. Aynı hastanın farklı konumlarda farklı kimlik numaralarıyla kayıtlı olması halinde, birden fazla kaydın bulunması ve birleştirilmesi için etkili bir süreç bulunmalıdır.

Sistem başlangıç konumunu yakalamalı ve aynı zamanda takibini yapabilmek için zaman damgalı çoklu veri alımı yapmalıdır.

Bazı yazarlar göz rengi, doğum lekeleri, dövmeler ve yara izleri gibi bireyin ayırt edici özelliklerinin de hesaba katılmasını önermektedir.²⁵

Teknolojik olanaklar genişledikçe, personelin görevi çok az eğitimle veya hiç eğitim almadan ve minimum sürede gerçekleştirebilmesi için veri girişi gerekliliklerini mümkün olduğunca basit tutmak önemlidir.

• Hastane öncesi sistem aracılığıyla bir hastaneye veya başka bir tıbbi tedavi merkezine nakledilenler
• Felaketin doğrudan veya dolaylı sonucu olan hastalıklar/yaralanmalar/tıbbi durumlar nedeniyle hastaneye kaldırılmış olanlar
• Saha tedavi alanında bakım alanlar
• Tahliye edilenler (kendi kendine veya yardımla)
• Başka bir sağlık tesisine nakledilenler
• Hayatını kaybedenler

“İnternete bağımlı herhangi bir uygulama yalnızca bağlandığı ağ kadar güçlü ve güvenilirdir.“

Kaynaklar:

Ülkemizde görülen doğal afetler içinde sel felaketi, depremden sonra en büyük can ve mal kaybına neden olmaktadır. Örneğin 11 Ağustos 2021’de Karadeniz Bölgesi’nin Batı Karadeniz bölümünde etkili olan aşırı yağış sonucu meydana gelen sel, su baskını ve heyelanlar; Kastamonu, Sinop ve Bartın illerini etkileyerek can ve mal kaybına neden olmuştur.

Resim 1. 2021 – Kastamonu (Kaynak:  https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/karadeniz-felaketi-yasiyor)

Resim 2. 2021- Kastamonu sel (Kaynak: https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-58187729)

Şekil 1. 1940 – 2020 yılları arası görülen sel afetleri (Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü)

Şekil 2: 1950 – 2019 yılları arasında meydana gelen sellerin il bazında sayıları (Kaynak: AFAD Afet İstatistikleri – 2020)

Şekil 3: 2020 yılı doğa kaynaklı olay istatistikleri (Kaynak: AFAD 2020 Yılı Doğa Kaynaklı Olay İstatistikleri)

Şekil 4: 2020 yılında görülen sel afetlerinin aylık dağılımları (Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü)

Şekil 5: 2020 yılı sel afeti dağılımı (Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü)

Şekil 6: 2020 yılı meteorolojik afetler dağılımı (Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü)

Ülkemizde 2020 yılı içinde en fazla meydana gelen meteorolojik karakterli doğa kaynaklı afet şiddetli yağış/sel olayıdır. 2020 yılı içerisinde toplam 297 adet şiddetli yağış/sel afeti rapor edilmiştir.

Ormansızlaştırma, doğallığın bozulması ve benzeri insan eliyle yapılan uygulamaların, sel oluşumuna etki edebildiği gibi gelişebilecek bir selin boyutunu da arttırabileceği bilinmektedir. Bu bağlamda, sel felaketlerinin önüne geçilmesi ya da olası durumda boyut ve şiddetinin en aza indirgenmesi için devletlere, yerel idarelere önemli görevler düşmektedir. Sadece sel oluşumunu önleyecek faaliyetler değil, izlem faaliyetleri de bu kapsamdadır. İzlem faaliyetleri sayesinde 12 – 36 saat içinde sel olasılığı, oluşumundan 30 dakika öncesinde de felaketin olası boyutu anlaşılabilmektedir.

Diğer pek çok felaket gibi sel felaketinde de etkiler uzun bir süre devam eder. Bu esnada afet müdahale ekipmanları ve su başta olmak üzere ihtiyaçların yeterli oranda afet bölgesinde bulundurulması önemlidir. Afet sonrası dönemde tüm medya araçlarının anlık bilgilendirme yapması ve uyarıları yayabilmesi sağlanmalıdır. Sel bölgesindeki acil sağlık çalışanları afet planlarına sadık kalarak afetle olan mücadelesini uygun lokalizasyonda sürdürmek zorundadır.

15 cmlik bir su akışının insanı düşürebileceğini, 60 cmlik bir su akışının araçları sürükleyebileceği unutulmamalıdır.

SELLERE KARŞI ALINMASI GEREKEN GENEL ÖNLEMLER

• Her tip meteorolojik afet için, günümüzde yağış alanları ve yağış yoğunluklarının belirlenmesinde oldukça etkili bir biçimde kullanılan radar sistemleri ve uydu verileri ile çalışan erken uyarı birimleri oluşturulmalıdır.
• Bu uyarı birimi ile koordineli olarak çalışacak il ve ilçelerde kurtarma birimleri oluşturulmalıdır.
• Bölgesel radyolar herhangi bir tehlike anında halkı bilgilendirerek uygulayacakları yöntemler konusunda uyarıda bulunmalıdırlar.
• Yerel yönetimler dere yataklarına yerleşim yapılmaması konusunda titizlik göstermeli, buralarda yerleşim önlemelidir.
• Yerleşim yerleri içinden geçen dere yatakları ve drenaj kanallarında, ayrıca dere ve nehirlerin denizle birleştiği noktalardaki kanallarda zamanla oluşabilecek tıkanmalar düzenli olarak temizlenmeli, drenaj kanallarının sürekli açık olmaları sağlanmalıdır.
• Yerleşim yerleri içinden geçen dere yatakları ıslah edilmelidir.
• Çevredeki yeşil alanlar korunarak ve artırılarak erozyon ve sel önlenmelidir.
• Sel tehlikesi bulunan eğimli yamaçlarda teraslama ve ağaçlandırma yapılmalıdır.
• Çukur alanlarda, binaların bodrum katlarına su basma tehlikesi yüksek olduğundan, bu türlü yerlerde bodrum yapılmamalı, su basma kotu yüksek tutulmalıdır.
• Şehir içlerinde yeterince yağmur suyu kanalı olmalı ve bunların sürekli bakımları yapılmalıdır.
• Bulunduğumuz yerleşim yerlerindeki sel uyarı işaretleri ve uyarı sistemleri öğrenilmelidir.
• Konutlar diğer afetlerde olduğu gibi sele karşı da sigortalatılmalıdır.

SEL UYARISI YAPILDIĞINDA YAPILMASI GEREKENLER

• Ani su baskınının oluşabileceğini unutmayın. Böyle bir olasılık baş gösterirse yüksek bir yere çıkmak üzere harekete geçin. Bunun için bir talimat beklemeyin.
• Dere yatağı, nehir, hendek, vadi ve kanyon gibi yerlerden uzak durun.
• Her an tahliye olabilecek şekilde hazırlıklı olun; afet ve acil durum çantanızı yanınıza alın.
• Şebeke suyunun kirlenme ihtimaline karşı evde temiz su bulundurun.
• Elektrikli ev aletlerini fişten çekin; sigortaları ve vanaları kapatın.
• Uyarıların yapıldığı tarihlerde, yanınıza değerli eşya ve evraklarınızı da alarak, mümkünse yüksek kesimlerde yaşayan yakınlarınıza kısa süreliğine misafir olun.
• Komşularınızı ve yakınlarınızı uyarın.
• Aracınız varsa güvenli yere alın.
• Evcil hayvanlarınızın güvende olduğundan emin olun.

TAHLİYEYE HAZIRLANIYORSANIZ YAPILMASI GEREKENLER

• Evinizi emniyete alın. Zamanınız varsa dış mekan mobilyanızı toplayın.
• Özel eşyalarınızı üst katlara çıkarın.
• Ana şalter veya vanalardan tüm tesisatları kapatın.
• Elektrikteki fişleri çekin. Islaksanız veya sudaysanız elektrikli ekipmana asla dokunmayın.
• Yanınıza afet ve acil durum çantanızı alın. Çantanızda mutlaka bir miktar kuru gıda ve içecek; ilk yardım malzemeleri, ailenizin ihtiyaç duyabileceği veya kullandığı ilaçları bulundurun.

SEL SIRASINDA YAPILMASI GEREKENLER

• SAKİN OLUN!
• Pencere ve kapıları korumak için taşınabilir engeller yerleştirilebilir.
• Suyla sürüklenen enkazın yönü kum torbalarıyla değiştirilerek konutlardan uzak tutulabilir.
• Bazı durumlarda bütün kapıları açarak suyun binanın içinden akmasına izin vermek çok daha iyidir; böylece su basıncının yapının taşıyıcı sistemine zarar vermesi önlenebilir.
• Su yatağı ve çukur bölgeler hemen terk edilmelidir.
• Sel bölgesini hemen terk ederek yüksek ve güvenli bölgelere gitmeli ancak asla sudan karşıdan karşıya geçmeye çalışılmamalıdır, çünkü su aniden derinleşebilir.
• Elektrik kaynaklarından uzak durulmalıdır, elektrik çarpabilir!
• Özellikle geceleri, selin tehlikelerini görmek güçleşeceğinden daha dikkatli olunmalıdır.
• Selden ölümlerin çoğu sel sularına girilmesinden kaynaklanmaktadır. Çünkü ayak bileğimize kadar olan sel suyu bizi; dizimize kadar olan sel suları ise otomobillerimizi sürükleyip götürebilir. SELDEN KAÇMAK İÇİN SEL SULARINA KESİNLİKLE GİRMEYİN!
• Sel suları ayrıca kanalizasyon ve zehirli kimyasal maddeler de içerirler. Çocukların sel suları ile oynamasına müsaade edilmemelidir.
• Konutu terk ederken elektrik ve su vanaları kapatılmalıdır.
• Sel sırasında elektrikleriniz kesilebilir. Binada gaz sızıntısı olduğunu düşünüyorsanız, herhangi bir elektrikli alet ve ışık kullanmayın. Işığa ihtiyacınız olduğunda pilli fener kullanın.
• Evinizdeki küvet ve bidonları şebeke suyunun kirlenme ihtimaline karşı temiz su ile doldurun.

SEL SIRASINDA ARAÇ İÇİNDEYSENİZ;

• Asla su ile kaplı yoldan gitmeye çalışılmamalıdır. Ani sellerin meydana getirdiği ölümlerin yarısı araç içindedir. Asla sel sularının bulunduğu bölgelerde araç kullanmayın!
• Araçta herhangi bir arıza oluştuysa hemen terk edilerek yüksek bir yere çıkılmalıdır. Yollar akan sular tarafından doldurulacağı için eğer araç 60cm yükseklikteki hareket eden suda kalmışsa su onu kaldırıp sürükleyebilecektir.

SEL SONRASINDA YAPILMASI GEREKENLER

• Sel felaketi suların geri çekilmesi ile sona ermeyebilir. Dolayısı ile otoritelerin geri dönün uyarısı alınmadan ve herhangi bir hasarı olup olmadığı kontrol edilmeden binalara kesinlikle girilmemelidir.
• Binalar kontrol edilirken su geçirmez ayakkabı ve pille çalışan el fenerleri kullanılmalıdır.
• Konutların duvarlarında, katlardaki zeminlerde ve pencerelerdeki hasarlar, tavan, sıva vb. malzemelerin dökülmesi riskinin olup olmadığı kontrol edilmelidir.
• Sigorta işlemleri için zarar gören yerlerin fotoğrafı çekilmelidir.
• Sel sonrasında da ikincil afet olarak yangınlar çıkabilir. Bu nedenle evde gaz sızıntısı, suyun altında kalmış elektrik aksamı, fırın, ocak ve elektrikle çalışan eşyaların olmadığına emin olun.
• Sel sırasında evinizde kalmış yiyecekler varsa bunları kesinlikle kullanmayın. (Konserveler de dahil)
• Konuttaki sel suları binanın daha fazla zarar görmemesi için yavaş, yavaş boşaltılmalıdır.
• Lağım çukurları, mikroplu tanklar ve atık su sistemleri sel sonrası insan sağlığına zarar vermemeleri için mutlaka yetkililere kontrol ettirilmelidir.
• Konuta sel sırasında yılan ve benzeri zararlı hayvanlar girebilir. Bu konuda da dikkatli olmak gerekir.
• Özel ilgiye ihtiyacı olan afetzedelere -yaşlılar, bebekler, engelliler- yardımcı olunmalıdır.

Sel sonrası dönemdeki sağlık sorunları

• İlk dönem
  • Boğulma
  • Travma
  • Hipotermi
  • Elektrik yaralanması
  • Karbonmonooksit zehirlenmesi
• Erken dönem
  • Kutanöz infeksiyon
  • Aspirasyon pnömonisi
  • Viral solunum yolu infesksiyonları
  • Gastroenterit
• Geç dönem
  • Leptospiroz
  • Sivrisinek aracılı infeksiyonlar
  • Atipik mikroorganizmalara bağlı kutanöz infeksiyonlar (mantar, mikobakteri vs)
  • Hepatit A ve E virüs enfeksiyonu
  • Mental durum bozuklukları
  • Kronik hastalık alevlenmeleri ve ilişkili sorunlar

Afetzedeleri Bekleyen Sağlık Sorunları

Sel felaketlerindeki ölümlerin en sık nedeni boğulmadır. Diğer tüm afetlerde olduğu gibi selde de akut dönemde travma ilişkili yaralanmalar ön plandayken; sonraki dönemde sel ilişkili kontaminasyon aracılı enfeksiyon, kaynak yetersizliği ilişkili sağlık durumları ve sivrisinek, böcek ısırıkları ile gelişen enfeksiyonlar öne çıkmaya başlar. Sudaki ya da suda sürüklenmekte olan canlılara ait ısırıklara ait yaralanmalar gerçekleşebilir. Su içine karışan kimyasallarla ilgili sorunlar yaşanabilir. Organik ya da inorganik kimyasalların sulara karışması insan sağlığını tehdit eder.

Afetlere ait genel önemli bir sorun ise kronik hastalıklara sahip afetzedelerin gereksinimi olan ilaç ve ekipmanlara ulaşamamasıdır.

Kurtarıcıları Bekleyen Sağlık Sorunları

Laserasyon, abrazyon benzeri yaralanmalardan gastroenterit, tetanoz, pnömoni gibi enfeksiyonlara; boğulma ve hayatı tehdit edici yaralanmalara kadar geniş bir aralıkta sorunlar ortaya çıkabilir.

Su dışındaki ekiplerin sağlık risklerine ek olarak su altı kurtarma ekipleri için ayrı riskler de vardır. Rutinde kullanılan alışılagelmiş dalgıç takımları dalgıçların burun ağız ve açık yaralarından fekal kontaminasyona maruz kalmalarına engel olamaz. Bu rutin giysiler cilt ve mukozayı koruyamazken kullanılmakta olan regülatörler ortaya çıkardıkları küçük damlacıklar aracılığıyla kontamine suyun inhalasyonuna neden olabilir. Alg ve siyanobakterilerin ürettiği toksinlerden de koruyamaz. Siyanobakteriyel nörotoksinlerle diyare, kramp, kusma, tremor, paralizi ve hatta boğulma gerçekleşebilir. Sitotoksin nedenli karaciğer ve böbrek yetmezliği gelişebilir.

Dalgıçları bekleyen bir diğer tehdit hidrokarbon (solvent, yağ, petrol vb) içeren sularda yaptıkları kurtarma çalışmalarıdır. Hidrokarbon maruziyeti neopren dalgıç kıyafetlerini tahrip ederek dalgıçları dış tehditlere açık hale getirmektedir. Yüksek oranda hidrokarbon varlığı riskinde bu kıyafetler kullanılmamalıdır.

Hem afetzedeleri hem kurtarıcıları etkileyebilecek yaralanma biçimi elektrik yaralanmaları ve jeneratörlere bağlı karbonmonooksit zehirlenmeleridir.

Özellikle afetzedeleri etkileyen anksiyete ve depresyon başta olmak üzere post travmatik stres bozukluğu yine her iki grubun da yaşayabileceği önemli bir sağlık sorunudur.

Olası Sağlık sorunlarının Yönetimi

Hipotermili hastaya iç ve harici ısıtma teknikleri gereksinimi göz önünde bulundurulmalıdır. Arrest hasta yönetimi sırasında tam nörolojik sağkalım açısından, hipotermi saptanan hastaların uzamış kardiyopulmoner resusitasyona cevap verebileceği akılda tutulmalıdır. Bu hastaların vücut sıcaklığı 32 – 35 °C‘ye getirilinceye kadar resusitatif uygulamalara devam edilmelidir.

İçme suyu vb ihtiyaçların eksikliği ve kontaminasyona bağlı sorunların ortaya çıkmaması için belirlenmiş lokalizasyonlarda acil ve yaşamı idame ettirici ihtiyaç maddelerinin geçici ve korunaklı birimler içinde hazır tutulması önemlidir.

Su içi kurtarma faaliyetleri sırasında özellikle yoğun kontaminasyon düşünülen bölgelerde kuru takım (su geçirmez giysi) ile çalışılmalıdır. Herhangi bir nedenle bunun haricinde kıyafetlerle kurtarmaya katılmış olanlar akan su altında temizlenmeli, uygun dezenfektanlarla fekal kontaminasyon/ toksin maruziyeti vb. tehditlerden uzaklaştırılmalıdırlar. Çamaşır suyu ve iodin solüsyonlarının çok etkili olduğu ancak insan cildine zarar verebilecekleri akılda tutulmalıdır.

Laserasyon, abrazyon varlığında cilt enfeksiyonlarından korumak için ilk fırsatta yara yeri akan su ile temizlenmeli ve gerekliyse antibiyoterapi başlanmalıdır.

Cilt enfeksiyonlarının yanı sıra afet bölgesinde grip benzeri hastalıklar, solunum yolu hastalıkları, gastroenteritler, sivrisinek – böcek kaynaklı enfeksiyonlar saptanabilir.

Endemik bölgelerde dışarıdan gelen kurtarıcıların aşılamalarının yapılması önemlidir. Yine tetanoz proflaksisinin yapılması önemli bir noktadır.

KAYNAKLAR

1. Afet Yönetimi ve Tıbbi Uygulamalar Temel Başvuru Kitabı – TATD
2. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırmaları Enstitüsü Meteoroloji Laboratuarı ( meteoroloji.boun.edu.tr )
3. Türk Tabipleri Birliği ( ttb.org.tr )
4. AFAD ( afad.gov.tr ) AFAD Planlama ve Risk azaltma Daire Başkanlığı 2020 Yılı Doğa Kaynaklı Olay İstatistikleri
5. AFAD Afet ve Acil Durum Yönetim Başkanlığı 2020 Afet İstatistikleri
6. Meteoroloji Genel Müdürlüğü ( mgm.gov.tr ) 2020 Yılı Meteorolojik Afetler Değerlendirmesi